Mədən mühəndisliyinə girişSillabus

Fənn kodu

İF-36108y

Kredit

4

Tələbənin iş yükü

120

Semestr

Payız semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Məcburi

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) 30 saat - mühazirə

Auditoriyadan kənar saatlar

a) 54 saat – sərbəst iş b) 36 saat - hazırlıq

Fənn tələbələrə dağ-mədən sənayesinin inkişaf tarixi, fundamental əsasları və müasir istehsalat texnologiyaları haqqında ilkin baza anlayışlarını verir. Faydalı qazıntıların axtarışı, çıxarılması və ilkin emalı zəncirinin ümumi mərhələləri, bu proseslərdə tətbiq edilən konseptual mühəndislik həlləri nəzərdən keçirilir. İxtisasın əsas mahiyyəti, mədən mühəndisinin karyera imkanları, vəzifələri və sənayedəki rolu detallı şəkildə izah edilir. Həmçinin, sənaye obyektlərinin təhlükəsiz istismarı, əməyin mühafizəsi və qlobal xammal iqtisadiyyatında sektorun strateji əhəmiyyəti xüsusi olaraq vurğulanır.

• mühazirə
• təqdimatlar

1. 1

   CLO 1: Fənnin sonunda tələbə mədən sənayesinin tarixi, bugünkü vəziyyəti və bəşəriyyətin iqtisadi inkişafındakı rolu haqqında geniş təsəvvürə malik olur. Tələbə mədənçıxarma texnologiyalarının əsas növləri (açıq və yeraltı) və bu sahədə çalışan mühəndislərin əsas vəzifələri ilə tanış olur. Kurs, mədən istehsalat tsiklinin komponentlərini – qazma, partlatma, yükləmə, nəqletmə və zənginləşdirməni ümumi şəkildə əhatə edir. Tələbə mədən mühəndisliyində peşəkar etikası, ətraf mühitin qorunması prinsipləri və təhlükəsizlik mədəniyyəti haqqında təməl biliklər alır. Beləliklə, tələbə gələcək peşə fəaliyyəti üçün zəruri olan motivasiya və ilkin texniki baza ilə təchiz olunur.

1. 1.
   Mədən sənayesinin əsas məsələləri və əhəmiyyətiMühazirə

   Mədən sənayesinin qlobal və yerli səviyyədə rolu. Faydalı qazıntıların çıxarılmasının iqtisadi və sənaye əhəmiyyəti, bəşəriyyətin inkişafında xammal ehtiyacının ödənilməsi və sahənin qarşısında duran strateji vəzifələr.

2. 2.
   Mədən işlərinin inkişaf tarixi və digər elmlərlə əlaqəsiMühazirə

   Mədənçiliyin ibtidai dövrdən müasir texnologiyalara qədər təkamülü. Dağ-mədən elminin geologiya, fizika, kimya, mexanika və ətraf mühit mühəndisliyi kimi elmlərlə qarşılıqlı inteqrasiyası.

3. 3.
   Mədən işlərinin əsas termin və anlayışlarıMühazirə

   Dağ-mədən işində istifadə olunan peşəkar terminologiya. Şaxta, karyer, mədən, dağ kütləsi, lağım, horizont, partlatma və digər fundamental baza anlayışlarının izahı.

4. 4.
   Dağ-mədən istehsalatı və onun inkişaf mərhələləriMühazirə

   İstehsalat tsiklinin quruluşu. Kəşfiyyatdan başlayaraq yatağın açılması, işə hazırlanması və əsas istismarı (hasilatı) daxil olmaqla bütün istehsal mərhələlərinin ardıcıllığı.

5. 5.
   Dağ-mədən işləri və onların növləriMühazirə

   Açıq (karyer), yeraltı (şaxta) və kombinəedilmiş üsullarla aparılan dağ-mədən işlərinin xüsusiyyətləri. Suyun altından və geokimyəvi (məhlullaşdırma) üsullarla xüsusi hasilat texnologiyaları.

6. 6.
   Azərbaycan ərazisində mədən işlərinin tarixiMühazirə

   Azərbaycan ərazisində qədim və orta əsrlərdə (Daşkəsən, Gədəbəy, Qarabağ zonaları) mədənçiliyin formalaşması. Qədim mis, qızıl və dəmir istehsalı ocaqları, tarixi hasilat izləri.

7. 7.
   Faydalı qazıntılarMühazirə

   Bərk, maye və qaz halında olan faydalı qazıntıların təsnifatı. Onların sənaye tətbiqinə görə (yanacaq, metal filizləri, qeyri-metal sənaye xammalları) qruplaşdırılması və fiziki-mexaniki xassələri.

8. 8.
   Faydalı qazıntı yataqlarının işlənmə üsulları və ayrı-ayrı texnoloji proseslərMühazirə

   Yataqların istismarı zamanı ardıcıl həyata keçirilən qazma, partlatma, yükləmə və daşıma (nəqletmə) kimi həlledici texnoloji proseslərin elmi əsasları.

9. 9.
   Filizlərin zənginləşdirilməyə hazırlıq əməliyyatlarıMühazirə

   Mədəndən çıxarılmış dağ kütləsinin fabrikə qəbulu, mərhələli şəkildə xırdalanması, üyüdülməsi və təsniflənməsi. Zənginləşdirmənin effektivliyini təmin edən fiziki-mexaniki hazırlıq işləri.

10. 10.
    Filizlərin zənginləşdirilmə üsullarıMühazirə

    Qravitasiya, flotasiya, maqnit və elektrik separasiyası kimi əsas zənginləşdirmə metodları. Faydalı (qiymətli) komponentin boş süxurdan ayrılması mexanizmləri.

11. 11.
    Dağ-mədən sənayesinin ölkə iqtisadiyyatındakı yeri və roluMühazirə

    Hasilat sənayesinin ölkənin ÜDM-dəki (Ümumi Daxili Məhsul) payı. Qeyri-neft sektorunun inkişafında, ixrac potensialının artırılmasında və regionlarda məşğulluğun təmin olunmasında mədən kompleksinin rolu.

12. 12.
    Dağ-mədən sənayesində istifadə edilən maşın və avadanlıqlarMühazirə

    Qazma qurğuları, mədən ekskavatorları, yükləyicilər, konveyer sistemləri və ağır tonnajlı özüboşaldanlar (damper). Yeraltı və açıq işlər üçün nəzərdə tutulmuş spesifik mexanizmlərin konstruksiyası.

13. 13.
    Dağ-mədən işlərinin təşkili və planlaşdırılmasıMühazirə

    Mədən müəssisəsində növbəli iş rejiminin, kadr və avadanlıq resurslarının idarə edilməsi. Hasilatın qısamüddətli (operativ) və uzunmüddətli (strateji) planlaşdırılması əsasları.

14. 14.
    Dağ-mədən işlərində ətraf mühitin mühafizəsiMühazirə

    Hasilatın ekologiyaya mənfi təsirləri (tozlanma, yeraltı və yerüstü suların çirklənməsi, landşaftın pozulması). Rekultivasiya tədbirləri, ekoloji monitorinq və "yaşıl mədənçilik" prinsiplərinin tətbiqi.

1. Ş.N.Məmmədov, A.M.Əzizov., Dağ-mədən işi texnologiyasının əsasları., Bakı, 2002.