GeodeziyaSillabus

Fənn kodu

İF-36107y

Kredit

4

Tələbənin iş yükü

120

Semestr

Payız semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Məcburi

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) 30 saat - mühazirə b) 15 saat – məşğələ

Auditoriyadan kənar saatlar

a) 45 saat – sərbəst iş b) 30 saat - hazırlıq

Geodeziya fənni yer səthinin fiziki xüsusiyyətlərinin ölçülməsi, xəritə, kəsiklər və planların tərtib edilməsi üzrə nəzəri və topoqrafik bilikləri tədris edir. Mədən-mühəndislik işlərində məkan məlumatlarının toplanması, alətlərlə dəqiq ölçmə işlərinin aparılması və nəticələrin riyazi emalı prosesləri ətraflı şəkildə öyrənilir. Plan-hündürlük əsaslarının yaradılması, relyefin təsviri və mühəndisi qurğuların (şaxta, karyer) layihələndirilməsi üçün zəruri olan hesablama alqoritmləri həyata keçirilir. Müasir rəqəmsal geodeziya cihazları vasitəsilə ərazilərin planlaşdırılması və markşeyder nəzarətinin əsasları mənimsənilir.

• mühazirə
• seminar
• təqdimatlar

1. 1

   CLO 1: Bu fənn tələbəyə yer səthində ölçmə işlərinin aparılması, koordinat sistemləri və xəritəçəkmə metodları haqqında fundamental biliklər verir. Kursun sonunda tələbə müasir geodezik cihazlarla (teodolit, taxometr, GNSS) işləməyi, ərazinin topoqrafik planını çıxarmağı və hündürlük fərqlərini nivelirləmə üsulları ilə təyin etməyi bacarır. Fənn, geodezik ölçmələrdə yaranan səhvlərin hesablanması və nəticələrin kameral emalı qaydalarını əhatə edir. Tələbə mühəndislik layihələrinin (yol, bina, mədən obyektləri) yerinə bərkidilməsi üçün geodezik işlərin icrasını öyrənir. Nəticə etibarilə, tələbə istənilən inşaat və ya mədən obyektinin həndəsi layihələndirilməsi və icrası üçün zəruri ölçmə texnikalarına yiyələnir.

1. 1.
   Geodeziyanın məqsəd və vəzifələri. Yerin forma və ölçüləriMühazirə

   Geodeziya elminə giriş, onun mühəndislikdə və xəritəçəkmədə əhəmiyyəti. Yerin fiziki və həndəsi (ellipsoid, geoid) formaları, onların riyazi parametrləri.

2. 2.
   Geodeziyada tətbiq edilən proyeksiya üsulu, ölçmə və qurmalar. Yerin əyriliyinin şaquli məsafələrə təsirinin öyrənilməsi. Qauss proyeksiyasıMühazirə

   Xəritəşünaslıqda kartoqrafik proyeksiya üsulları, xüsusən Qauss-Krüger proyeksiyası. Yerin sferik əyriliyinin geniş ərazilərdəki topoqrafik ölçmələrə riyazi təsiri.

3. 3.
   Geodeziyada tətbiq olunan koordinat sistemləri. Yer səthi nöqtələrinin yüksəklikləri. Düzbucaqlı zonal koordinat sistemi və onun qurulma qaydasının öyrənilməsiMühazirə

   Qlobal (coğrafi) və yerli (düzbucaqlı) koordinat sistemləri. Mütləq və nisbi yüksəkliklər. Düzbucaqlı zonal sistemlərin praktik quruluşu və xəritədəki tətbiqi.

4. 4.
   Ərazidə xətlərin cəhətləndirilməsi. Azimutlar, direksion bucaqlar və rumblar. Yer üzərində nöqtələrin nişanlanmasının və yüksəklik koordinatlarının öyrənilməsiMühazirə

   Xətlərin həqiqi və maqnit meridianlarına nisbətən istiqamətləndirilməsi. Azimutlar, direksion bucaqlar və rumblar arasındakı riyazi asılılıqların öyrənilməsi. Nöqtələrin çöldə nişanlanması.

5. 5.
   Topoqrafik plan və xəritələr. Miqyaslar. Topoqrafik xəritə və planların nomenklaturası. Planalmanın növləri. Cəhət bucaqları. Bussal, onun quruluşu və yoxlanması. Teodolit taxometrin quruluşu və hissələriMühazirə

   Plan və xəritənin fərqi, ədədi və xətti miqyaslar. Xəritə vərəqlərinin beynəlxalq nomenklaturası. Bussal və teodolit-taxometr cihazlarının mexaniki quruluşu, yoxlanılması.

6. 6.
   Yer səthinin relyefi və onun əsas formaları. Topoqrafik plan və xəritələrin relyefinin horizontallarla təsviri. Topoqrafik xəritələrin bölünməsi və nomenklaturasının öyrənilməsiMühazirə

   Relyefin əsas formaları (dağ, dərə, çökəklik, yəhər). Relyefin 2D xəritədə horizontallar (izohipslər) vasitəsilə üçölçülü təsvir edilməsi və mailliyin tapılması.

7. 7.
   Ölçmə səhvlərinin nəzəriyyəsi. Bir ölçmənin orta kvadrat səhvi. Həddi və nisbi səhvlərMühazirə

   Geodezik ölçmələrdə yaranan təsadüfi və sistematik xətalar. Ehtimal nəzəriyyəsinə əsaslanaraq orta kvadratik, mütləq və nisbi səhvlərin hesablanması qaydaları.

8. 8.
   Bucaq ölçmələri. Teodolitlərin təsnifatı. Üfüqi dairə. Hesabat sistemi. Horizontallı xəritə üzrə həll olunan məsələlərMühazirə

   Üfüqi və şaquli bucaqların teodolitlə ölçülməsi metodikası (məs: tam üsul). Alətin hesabat sistemləri. Xəritədə maillik, görünüş və mühəndislik məsələlərinin həlli.

9. 9.
   Xətti ölçmələr. Xətlərin uzunluqlarının vasitəsiz ölçülməsi üçün mexaniki alətlərMühazirə

   Məsafələrin birbaşa (ruletka, ölçü lenti) ölçülməsi üsulları. Dəqiq ölçmələr üçün temperatura, lentin dartılmasına və yerin mailliyinə görə daxil edilən düzəlişlər.

10. 10.
    Məsafəölçənlər. İşıq, radio, optik və saplı məsafəölçənlərMühazirə

    Məsafələrin dolayı yolla hesablanması. İşıq dalğası, radio dalğası və optik-həndəsi (saplı taxometr) prinsipli məsafəölçən cihazların fiziki işləmə mexanizmləri.

11. 11.
    Qoşa xəyallı optik məsafəölçənlər. Böyük məsafələrin radiogeodezi üsullarla ölçülməsiMühazirə

    Paralaktik üçbucaq həndəsəsi ilə işləyən qoşa xəyallı optik cihazlar. Geniş bazalı məsafələrin xüsusi radiogeodezik sistemlər (radar prinsipli) tətbiq edilərək ölçülməsi.

12. 12.
    Həndəsi nivelirləmə. Yer əyrilərinin və refraksiyanın həndəsi nivelirləmənin nəticələrinə təsiri. Nivelirləmənin quruluşu. Həndəsi nivelirləmənin üsullarıMühazirə

    Nöqtələr arasındakı yüksəklik fərqinin üfüqi şüa xətti (nivelir) ilə təyini (ortadan və irəli nivelirləmə). Refraksiya (işığın qırılması) və yer əyriliyinin ölçmələrə təsiri.

13. 13.
    Nivelirlərin yoxlanması və nizamlanması. III və IV sinif nivelirləmə işlərinin aparılması. Texniki nivelirləmə. Səthlərin nivelirlənməsiMühazirə

    Nivelir alətinin əsas oxlarının (şaquli, üfüqi) yoxlanılması. Dövlət geodeziya şəbəkəsinin sıxlaşdırılmasında III/IV sinif nivelirləmə tələbləri. Kvadratlar üsulu ilə səth nivelirlənməsi.

14. 14.
    Topoqrafik planalmalar. Teodolit gedişləri. Aerofototopoqrafik və fototeolid planalmaları. Xəritə üzərində sahənin ölçülmə üsullarının öyrənilməsi.Mühazirə

    Ərazinin planının çıxarılması: bağlı və açıq teodolit gedişləri. Məsafədən zondlama (PUA-lar, aerofotoplanalma) və fototeodolitlərlə çəkiliş prinsipləri. Planimetr və ya paletka ilə sahənin təyini.

15. 15.
    Müasir geodeziya ölçmə texnologiyaları. GPS sisteminin əsasları. TPS elektron taxeometrləri. Geodezi icra sənədlərinin öyrənilməsiMühazirə

    Qlobal Yerləşdirmə Sistemləri (GPS/GNSS) və Total Station (elektron taxometr) ilə avtomatlaşdırılmış ölçmə texnologiyaları. Tikinti başa çatdıqdan sonra hazırlanan geodezik icra (as-built) sənədləri.

1. Məmmədov Q.S, Əhmədov İ.H., Geodeziya və kartoqra¬fi¬ya¬nın əsasları., Bakı, 2015