Radiasiya təhlükəsizliyiSillabus

Fənn kodu

İF -4575y

Kredit

8

Tələbənin iş yükü

240

Semestr

Payız semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Məcburi

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) mühazirə - 45; b) seminar - 30.

Auditoriyadan kənar saatlar

a) MRTS i- 66; b) TSi - 99.

Radiasiya təhlükəsizliyi insanların və ətraf mühitin radiasiyanın zərərli təsirlərindən qorunmasını təmin edən tədbirlər sistemidir. Bu təhlükəsizlik qaydaları radiasiya mənbələri ilə işləyən zaman tətbiq olunur. Məqsəd insan sağlamlığını və təbiəti qorumaqdır. Radiasiya təhlükəsizliyi üçün xüsusi qoruyucu vasitələrdən istifadə edilir. Təhlükəsizlik qaydalarına riayət etmək radiasiya riskini azaldır.

• mühazirə
• seminar
• problem-based learning
• təqdimatlar
• interaktiv müzakirə
• case study
• komanda işi

1. 1

   CLO 1: İonlaşdırıcı şüalanmanın növlərini, mənbələrini, fiziki xüsusiyyətlərini və radiasiya təhlükəsizliyinin əsas prinsiplərini izah edir, peşəkar terminologiyadan düzgün istifadə edir.

2. 2

   CLO 2: Radiasiyanın insan sağlamlığına, ətraf mühitə və sənaye obyektlərinə təsirini təhlil edir, doza anlayışlarını və radiasiya risklərinin qiymətləndirilməsi üsullarını tətbiq edir.

3. 3

   CLO 3: Radiasiya səviyyələrinin ölçülməsi və monitorinqi üçün istifadə olunan cihaz və proqram vasitələrindən istifadə edir, nəticələri təhlil edir və qiymətləndirir.

4. 4

   CLO 4: Radioaktiv maddələrlə təhlükəsiz işləmə qaydalarını, radiasiyadan mühafizə tədbirlərini və normativ təhlükəsizlik tələblərini praktik vəziyyətlərdə tətbiq edir.

1. 1.
   İonlaşdırıcı şüalanma 1. Radioaktivlik. 2. İonlaşma. 3. Radioaktivliyin vahidləri. (M). (S)Mühazirə

   İonlaşdırıcı şüalanma atom və molekulları ionlaşdırmaq qabiliyyətinə malik olan yüksək enerjili şüalanma növüdür. Bu şüalanmaya alfa, beta, qamma şüaları, rentgen şüaları və neytron şüalanması daxildir. İonlaşdırıcı şüalanma tibb, sənaye, elm və energetika sahələrində geniş tətbiq olunsa da, yüksək dozada insan sağlamlığı və ətraf mühit üçün təhlükə yarada bilər. Şüalanmanın təsiri dozasından, təsir müddətindən və şüalanmaya məruz qalan orqandan asılıdır. Buna görə də radiasiya təhlükəsizliyi qaydalarına riayət edilməsi və fərdi mühafizə vasitələrindən istifadə böyük əhəmiyyət daşıyır.

2. 2.
   Radioaktiv parçalanma qanunu 1. Yarımparçalanma dövrü 2. Radioaktivlik sabitiMühazirə

   Radioaktivlik sabiti (λ) radioaktiv nüvənin müəyyən vaxt ərzində parçalanma ehtimalını xarakterizə edən fiziki kəmiyyətdir. Bu sabit hər bir radioaktiv izotop üçün fərqlidir və parçalanma sürətini müəyyən edir. Radioaktivlik sabiti nə qədər böyük olarsa, maddənin parçalanması bir o qədər sürətli baş verir. Bu göstərici radioaktiv parçalanmanın hesablanması və aktivliyin təyin edilməsində geniş istifadə olunur.

3. 3.
   İonlaşdırıcı şüalanmanın növləri və xüsusiyyətləri 1. - radiasiya - radiasiya - radiasiya. Mühazirə

   İonlaşdırıcı şüalanma atom və molekulları ionlaşdırmaq qabiliyyətinə malik yüksək enerjili şüalanmadır. Əsas növləri alfa (α), beta (β) və qamma (γ) şüalanmalarıdır. Bu şüalanmalar nüfuzetmə qabiliyyəti, ionlaşdırma gücü və mənbələrinə görə bir-birindən fərqlənir. Onlar tibb, sənaye və elmi tədqiqatlarda istifadə olunsa da, yüksək dozada insan sağlamlığı üçün təhlükə yarada bilər. Buna görə radiasiyadan mühafizə qaydalarına ciddi riayət olunmalıdır.

4. 4.
   İonlaşdırıcı şüalanmanın bioloji təsirlərinin əsas xüsusiyyətləri. Məşğələ

   İonlaşdırıcı şüalanma atom və molekulları ionlaşdırmaq qabiliyyətinə malik olan yüksək enerjili şüalanma növüdür. Bu şüalanmaya alfa, beta, qamma şüaları, rentgen şüaları və neytron şüalanması daxildir. İonlaşdırıcı şüalanma tibb, sənaye, elm və energetika sahələrində geniş tətbiq olunsa da, yüksək dozada insan sağlamlığı və ətraf mühit üçün təhlükə yarada bilər. Şüalanmanın təsiri dozasından, təsir müddətindən və şüalanmaya məruz qalan orqandan asılıdır. Buna görə də radiasiya təhlükəsizliyi qaydalarına riayət edilməsi və fərdi mühafizə vasitələrindən istifadə böyük əhəmiyyət daşıyır.

5. 5.
   İonlaşdırıcı şüalanma detektorlarıMühazirə

   İonlaşdırıcı şüalanma detektorları alfa (α), beta (β), qamma (γ) və digər ionlaşdırıcı şüalanmaları aşkar etmək və onların səviyyəsini ölçmək üçün istifadə olunan cihazlardır. Bu detektorlar radiasiyanın növünü, intensivliyini və doza gücünü müəyyən etməyə imkan verir. Ən geniş istifadə olunan detektorlara Geiger–Müller sayğacı, ionlaşma kamerası, sintillyasiya detektorları və yarımkeçirici detektorlar daxildir. Onlardan tibb, nüvə energetikası, sənaye, ekologiya və elmi tədqiqat sahələrində geniş istifadə olunur. Radiasiya səviyyəsinin müntəzəm ölçülməsi insanların və ətraf mühitin təhlükəsizliyinin təmin edilməsində mühüm rol oynayır.

6. 6.
   İonlaşma kameralarıMühazirə

   İonlaşma kameraları ionlaşdırıcı şüalanmanı aşkar etmək və ölçmək üçün istifadə olunan əsas radiasiya detektorlarından biridir. Onların iş prinsipi şüalanmanın qaz mühitində yaratdığı ionlaşmanın ölçülməsinə əsaslanır. Kamera daxilində yaranan ionlar elektrik sahəsinin təsiri ilə elektrodlara doğru hərəkət edir və yaranan cərəyan ölçülərək şüalanmanın səviyyəsi müəyyən edilir. İonlaşma kameraları yüksək dəqiqliyə malikdir və rentgen, qamma şüaları ilə yanaşı digər ionlaşdırıcı şüalanmaların ölçülməsində də istifadə olunur. Bu cihazlar tibb, nüvə energetikası, sənaye və radiasiya təhlükəsizliyi sahələrində geniş tətbiq edilir

7. 7.
   Radioaktiv tullantıların mənbələri 1. Nüvə reaktorunun istismardan çıxarılması 2. İzotop məmulatlarının təbabətdə və xalq təsərrüfatında istifadəsiMəşğələ

   Radioaktiv tullantılar nüvə texnologiyalarının, tibbin, sənayenin və elmi tədqiqatların fəaliyyəti nəticəsində yaranan radioaktiv maddələrdir. Bu tullantılar müxtəlif səviyyəli radioaktivliyə malik olur və ətraf mühitlə insan sağlamlığı üçün təhlükə yarada bilər. Radioaktiv tullantıların əsas mənbələrinə nüvə energetikası, radioizotoplardan istifadə edilən müəssisələr, tibb və elmi laboratoriyalar daxildir. Onların təhlükəsiz toplanması, daşınması, emalı və saxlanılması radiasiya təhlükəsizliyinin əsas tələblərindəndir.

8. 8.
   Radioaktiv tullantıların insanlara və ətraf mühitə təsiriMühazirə

   Radioaktiv tullantılar tərkibində ionlaşdırıcı şüalanma yayan maddələr olduğuna görə insan sağlamlığı və ətraf mühit üçün ciddi təhlükə yaradır. Bu tullantılar hava, su və torpağı çirkləndirərək radioaktiv maddələrin qida zəncirinə daxil olmasına səbəb ola bilər. İnsanların yüksək dozada şüalanmaya məruz qalması şüa xəstəliyi, xərçəng, genetik dəyişikliklər və digər sağlamlıq problemləri ilə nəticələnə bilər. Radioaktiv tullantıların təsirinin qarşısını almaq üçün onların təhlükəsiz toplanması, daşınması, saxlanılması və utilizasiyası xüsusi qaydalara uyğun həyata keçirilməlidir. Radiasiya təhlükəsizliyi tədbirlərinə əməl olunması ətraf mühitin və insanların qorunması üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

1. Ocaqov G.O. Həyat fəaliyyətinin təhlükəsizliyi. Bakı, 2000. 388 s. 2. Bobov SA, Yurtushkin VI Fövqəladə hallar: əhalinin mühafizəsi və ərazi / dərslik. M. 2000 3. Loktionov N.İ., və başqaları. Ekstremal vəziyyətlərdə təhlükəsizlik / dərslik. M. 2000 4. Fadeev M.İ. Fövqəladə hallarda əhalinin və ərazilərin qorunması.Kaluqa, 2001