Fövqəladə hallarda kompleks müdafiənin..Sillabus

Fənn kodu

İF - 4162y

Kredit

7

Tələbənin iş yükü

210

Semestr

Yaz semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Məcburi

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) mühazirə - 45; b) seminar - 30.

Auditoriyadan kənar saatlar

a) MRTSi - 54; b) TSi - 81.

Fövqəladə hallarda kompleks müdafiə insanların, ərazilərin və obyektlərin təhlükələrdən qorunması üçün həyata keçirilən tədbirlər sistemidir. Bu müdafiə tədbirlərinə xəbərdarlıq, təxliyə, xilasetmə və tibbi yardım daxildir. Məqsəd insan itkilərini və maddi ziyanı azaltmaqdır. Kompleks müdafiə fövqəladə halların təsirini minimuma endirməyə kömək edir. Bu sahədə hazırlıq və təhlükəsizlik qaydalarına riayət etmək vacibdir

• interaktiv müzakirə
• case study
• mühazirə
• seminar
• problem-based learning
• təqdimatlar
• komanda işi

1. 1

   CLO 1: Fövqəladə hallarda kompleks müdafiənin məqsədini, prinsiplərini, hüquqi əsaslarını, mülki müdafiə sisteminin quruluşunu və fəaliyyət mexanizmini izah edir.

2. 2

   CLO 2: Təbii, texnogen, ekoloji və hərbi xarakterli fövqəladə hallarda əhali, ətraf mühit və təsərrüfat obyektlərinin mühafizəsi üzrə kompleks tədbirləri təhlil edir və qiymətləndirir.

3. 3

   CLO 3: Fövqəladə halların monitorinqi, erkən xəbərdarlıq sistemləri, rabitə və informasiya texnologiyalarından istifadə etməklə kompleks müdafiə tədbirlərini planlaşdırır və idarə edir.

4. 4

   CLO 4: Fərdi və kollektiv mühafizə vasitələrini, təxliyyə, sığınacaq, mühəndis mühafizəsi və sanitariya-gigiyena tədbirlərini normativ tələblərə uyğun tətbiq edir.

5. 5

   CLO 5: Fövqəladə hallar zamanı xilasetmə və digər təxirəsalınmaz işlərin təşkili, əhalinin mühafizəsi, ilkin tibbi yardım və bərpa tədbirlərini əlaqələndirir və həyata keçirir.

6. 6

   CLO 6: Fövqəladə halların nəticələrini proqnozlaşdırır, obyektlərin dayanıqlığını qiymətləndirir, kompleks müdafiə planlarını hazırlayır və risklərin azaldılması üzrə əsaslandırılmış qərarlar qəbul edir.

1. 1.
   FH və onların təsnifatı - Təhlükə haqqında anlayış. Təhlükələrin mahiyyəti və növləri. Təhlükəələrin təsnifatı. Təhlükəli hallar. FH və onların mahiyyəti. FH-ın yaranma səbəbləri, mənbələri və təsnifatıMühazirə

   FH və onların təsnifatı mövzusu təhlükə anlayışını, onun mahiyyətini və müxtəlif növlərini öyrənir. Bu mövzuda təhlükələrin təsnifatı, təhlükəli hallar, fövqəladə hadisələrin (FH) xüsusiyyətləri və yaranma səbəbləri izah olunur. Həmçinin FH mənbələri, onların təbii, texnogen və sosial xarakterli növlərə bölünməsi və təsnifat prinsipləri araşdırılır. Bu biliklər təhlükələrin vaxtında müəyyən edilməsinə və fövqəladə hallara hazırlıq tədbirlərinin düzgün təşkilinə imkan verir.

2. 2.
   Texnogen xarakterli FH və onların təsnifatı - Texnogen xarakterli fövqəladə hallar haqqında anlayış. Qəza və fəlakətlər. Texnogen xarakterli fövqəladə halların yaranmasının əsas səbəbləri. Texnogen xarakterli fövqəladə halların təsnifatıMühazirə

   Texnogen xarakterli fövqəladə hallar insan fəaliyyəti və texniki sistemlərin pozulması nəticəsində yaranan təhlükəli hadisələri əhatə edir. Bu mövzuda qəza və fəlakət anlayışları, texnogen hadisələrin yaranma səbəbləri və onların əsas xüsusiyyətləri öyrənilir. Həmçinin texnogen xarakterli fövqəladə halların növləri, təsnifatı və baş vermə mənbələri izah olunur. Bu biliklər texniki risklərin qiymətləndirilməsi və belə hadisələrin qarşısının alınması tədbirlərinin hazırlanması üçün vacibdir.

3. 3.
   Radiasiya təhlükəli obyektlərdə baş verən qəzalar nəticəsində yaranan fövqəladə hallar - Radiasiya təhlükəli obyektlər və onların təsnifatı. Radiasiya qəzası. Radiasiya təhlükəli obyektlərdə radiasiya qəzalarının başvermə səbəbləri. Radiasiya qəzalarının təsnifatı. Radiasiya qəzalarının inkişafı mərhələləri. Radioaktivlik haqqında anlayış. Aktivlik və onun ölçü vahidləri. Yarımparçalanma dövrü. Radioaktiv maddə-lərin qatılığı. İonlaşdırıcı şüalar. Şüalanma dozası və doza gücü, onların ölçü vahidləri. İonlaşdırıcı şüalan-manın bioloji təsiri. Radiasiya yanıqları, onların ağırlıq dərəcəsinə görə təsnifatı. Şüa xəstəliyi. BBŞ dozaları. (M)Mühazirə

   Radiasiya təhlükəli obyektlərdə baş verən qəzalar nəticəsində yaranan fövqəladə hallar radioaktiv maddələrin ətrafa yayılması və ionlaşdırıcı şüalanmanın təsiri ilə əlaqədar təhlükəli vəziyyətləri əhatə edir. Bu mövzuda radiasiya təhlükəli obyektlərin təsnifatı, radiasiya qəzalarının yaranma səbəbləri, növləri və inkişaf mərhələləri öyrənilir. Həmçinin radioaktivlik, aktivlik, yarımparçalanma dövrü, radioaktiv maddələrin qatılığı, ionlaşdırıcı şüalar, şüalanma dozası və doza gücü anlayışları izah olunur. İonlaşdırıcı şüalanmanın insan orqanizminə bioloji təsiri, radiasiya yanıqları, şüa xəstəliyi və təhlükəli dozaların qiymətləndirilməsi bu mövzunun əsas hissələrini təşkil edir.

4. 4.
   AES qəzaları və onların xarakteristikası - AES qəzaları, onların təsnifatı, baş vermə səbəbləri. Yerin radioaktiv zəhərlənməsinin əsas parametrləri. AES qəzalarında radioaktiv zəhərlənmə zonaları. Vaxtdan asılı olaraq radiasiya səviyyəsinin azalması. Radioaktiv zəhərlənmə zonasında fəaliyyət göstər¬dik¬də, zonanı keçdikdə mümkün şüalanma dozasının və radiasiya itkisınin təyin edilməsi. Texnika, nəqliyyat, paltar, fərdi mühafizə vasitə¬ləri, qida məhsulları və suyun zəhərlənmə dərəcəsinin təyin edilməsi. Obyektin istehsal fəaliyyətinin və işçilərin radiasiyadan mühafizə rejiminin təyin edilməsi. (M)Mühazirə

   AES qəzaları nəticəsində yaranan fövqəladə hallar nüvə enerjisi obyektlərində baş verən pozuntular və radioaktiv maddələrin ətraf mühitə yayılması ilə əlaqədar təhlükəli vəziyyətləri əhatə edir. Bu mövzuda AES qəzalarının təsnifatı, yaranma səbəbləri, radioaktiv zəhərlənmə zonalarının xüsusiyyətləri və əsas parametrləri öyrənilir. Həmçinin radiasiya səviyyəsinin zamanla dəyişməsi, mümkün şüalanma dozalarının hesablanması, texnika, nəqliyyat, qida, su və fərdi mühafizə vasitələrinin zəhərlənmə dərəcəsinin müəyyən edilməsi izah olunur. Obyektlərin istehsal fəaliyyətinin davamlılığı və işçilərin radiasiyadan mühafizə rejiminin təşkili bu mövzunun əsas istiqamətlərindəndir.

5. 5.
   AES qəzalarının baş vermə səbəbləri və araşdırılması. Məşğələ

   AES qəzalarının baş vermə səbəbləri və araşdırılması nüvə energetikası obyektlərində təhlükəsizliyin təmin olunması üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu mövzuda AES-lərdə qəzalara səbəb olan texniki nasazlıqlar, insan amili, idarəetmə səhvləri və xarici təsirlər öyrənilir. Həmçinin qəza hadisələrinin araşdırılması, səbəblərin müəyyən edilməsi və gələcəkdə belə halların qarşısının alınması üsulları izah olunur. Bu təhlillər nüvə obyektlərində təhlükəsizlik sistemlərinin təkmilləşdirilməsinə və risklərin azaldılmasına kömək edir.

6. 6.
   Kimyəvi təhlükəli obyektlərdə baş verən qəzalar - Kimyəvi təhlükəli obyektlər. Kimyəvi qəzalar və onların təsnifatı. Kimyəvi təhlükəli maddələr (KTM), onların təsnifatı. KTM-in insanlara toksiki təsirinin göstəriciləri (qatılıq, doza və toksodoza. KTM dağılması nəticəsində yaranmış kimyəvi şəraitin aşkarı və qiymətləndirilməsi. (M)Mühazirə

   Kimyəvi təhlükəli obyektlərdə baş verən qəzalar təhlükəli kimyəvi maddələrin ətrafa yayılması nəticəsində yaranan fövqəladə halları əhatə edir. Bu mövzuda kimyəvi təhlükəli obyektlərin xüsusiyyətləri, kimyəvi qəzaların növləri və təsnifatı öyrənilir. Həmçinin kimyəvi təhlükəli maddələrin (KTM) təsnifatı, onların insan orqanizminə toksiki təsir göstəriciləri, qatılıq, doza və toksodoza anlayışları izah olunur. KTM dağılması zamanı yaranan kimyəvi şəraitin aşkar edilməsi, qiymətləndirilməsi və təhlükəsizlik tədbirlərinin müəyyənləşdirilməsi araşdırılır.

7. 7.
   Kimyəvi təhlükəli obyektlərdə baş verən qəzalar. Məşğələ

   Kimyəvi təhlükəli obyektlərdə baş verən qəzalar təhlükəli kimyəvi maddələrin istehsalı, saxlanması və daşınması zamanı yaranan fövqəladə hallardır. Bu mövzuda kimyəvi təhlükəli obyektlərin xüsusiyyətləri, qəzaların yaranma səbəbləri və nəticələri öyrənilir. Həmçinin kimyəvi maddələrin ətrafa yayılması, zəhərlənmə zonalarının yaranması və insanların mühafizəsi üçün görülən tədbirlər izah olunur. Bu hadisələrin təhlili təhlükələrin qarşısının alınması və qəza zamanı düzgün fəaliyyət planının hazırlanmasına kömək edir.

8. 8.
   Partlayış-yanğın təhlükəli obyektlərdə baş verən qəzalar və onların xarakteri - Patlayış haqqında anlayış. Partlayıcı birləşmələr və qarışıqlar, onların növləri. Partlayışlı yanma. Partlayış təhlükəli obyektlərdə qəzaların baş vermə səbəbləri. Deflaqrasiyalı və detonasiyalı yanma regimləri. Aşağı və yuxarı qatılıq həddi. Minimal alışma enerjisi. Stexiometrik tərkibli qarışığın qatılığı. Partlayışlı yanmada əsas zədələyici amillər. İstilik şüalanması. Homogen və heterogen, laminar və turbulent yanma. Yanar maddələrin təsnifatı. Yanğının əsas parametrləri. İstilik şüalanmasının təsirindən insanların aldığı yanıqlar. «Odlu kürə»nin yaranması. Tikinti materiallarının alovlanma qabiliyyətlərinə görə növləri. Bina və qurğuların odadavamlılığı. Yanğın təhlükəliliyinə görə obyektlərin kateqoriyaları. (M)Mühazirə

   Partlayış-yanğın təhlükəli obyektlərdə baş verən qəzalar böyük dağıntılara və insan həyatı üçün ciddi təhlükələrə səbəb ola bilən fövqəladə hallardır. Bu mövzuda partlayış anlayışı, partlayıcı birləşmələr və qarışıqların növləri, partlayışlı yanma prosesləri və onların yaranma səbəbləri öyrənilir. Həmçinin deflaqrasiyalı və detonasiyalı yanma rejimləri, qatılıq hədləri, minimal alışma enerjisi, stexiometrik qarışıqlar və partlayış zamanı yaranan əsas zədələyici amillər izah olunur. Yanğın parametrləri, istilik şüalanması, yanar maddələrin təsnifatı, binaların odadavamlılığı və obyektlərin yanğın təhlükəsinə görə kateqoriyaları bu mövzunun əsas istiqamətlərini təşkil edir.

9. 9.
   Qaz-hava qarışığı partlayışı - Qaz-hava qarışığı (QHQ) partlayışları və onların başvermə səbəbləri. QHQ partlayışlarının əsas zədələyici amilləri. QHQ partlayışlarının xüsusiyyətləri. QHQ partlayışının əsas zonaları, onların radiuslarının hesablanması. Hava zərbə dalğasının təsir zonasının yarımzonaları. Hava zərbə dalğasının təsir zonasında izafi təzyiqin qiymətinin hesablanması. Partlayış nəticəsində yaranan dağılma zonaları. Mühazirə

   Qaz-hava qarışığı (QHQ) partlayışları qazların hava ilə müəyyən nisbətdə qarışması və alışma mənbəyinin təsiri nəticəsində yaranan təhlükəli hadisələrdir. Bu mövzuda QHQ partlayışlarının başvermə səbəbləri, əsas zədələyici amilləri və partlayışın xüsusiyyətləri öyrənilir. Həmçinin partlayış zonaları, onların radiuslarının hesablanması, hava zərbə dalğasının təsir zonaları və izafi təzyiq göstəricilərinin müəyyən edilməsi izah olunur. Partlayış nəticəsində yaranan dağılma zonalarının qiymətləndirilməsi təhlükəsizlik tədbirlərinin planlaşdırılması üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

10. 10.
    Qaz-hava qarışığı partlayışının hesablanmasıMəşğələ

    Qaz-hava qarışığı partlayışının hesablanması partlayış təhlükəsinin qiymətləndirilməsi və mümkün nəticələrin proqnozlaşdırılması üçün aparılır. Bu mövzuda qaz-hava qarışığının xüsusiyyətləri, partlayış zonalarının müəyyən edilməsi və əsas hesablama göstəriciləri öyrənilir. Həmçinin hava zərbə dalğasının təsiri, izafi təzyiqin qiymətləndirilməsi və partlayış nəticəsində yaranan dağıntıların səviyyəsinin hesablanması üsulları izah olunur. Bu hesablamalar təhlükəsizlik tədbirlərinin hazırlanması və risklərin azaldılması üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

11. 11.
    Buxar-qaz-hava qarışığı partlayışı - Buxar-qaz-hava qarışıqları (BQHQ) və onların yaranması şərtləri. Açıq yerdə baş verən BQHQ parlayışının zədələyici amillərinin hesablanması. Dağılma zonaları və onların radiuslarının hesablan-ması. Qapalı yerdə baş verən BQHQ parlayışının zədələyici amillərinin he-sablanması. Qapalı yerdə baş verən BQHQ parlayışında detonasiya zonasının radiusunun, hava zərbə dalğasının təsir zonasında izafi təzyiqin qiymtinin hesablanması. (M)Mühazirə

    Buxar-qaz-hava qarışığı (BQHQ) partlayışları yanar buxar və qazların hava ilə müəyyən nisbətdə qarışması nəticəsində yaranan təhlükəli hadisələrdir. Bu mövzuda BQHQ qarışıqlarının yaranma şərtləri, partlayış prosesinin xüsusiyyətləri və əsas zədələyici amilləri öyrənilir. Həmçinin açıq və qapalı məkanda baş verən BQHQ partlayışlarının təsirləri, dağılma zonaları, detonasiya zonasının radiusu və hava zərbə dalğasının izafi təzyiqinin hesablanması üsulları izah olunur. Bu hesablamalar partlayış təhlükəsinin qiymətləndirilməsi və mühafizə tədbirlərinin hazırlanması üçün istifadə edilir.

Ədəbiyyat əlavə edilməyib.