Dağ-mədən sənayesinin ekologiyasıMövzu planı

Mədən işləri – qədim dövrlərdən bəri yer təkindən yanacaq, metal və tikinti xammalı çıxarmaqla müasir sənaye, infrastruktur və yüksək texnologiyanın əsasını qoyan strateji bir mühəndislik sahəsidir. İlk daş alətlərdən bu günün rəqəmsal sistemlərinə qədər böyük bir tarixi yol keçən bu sahə neft, kömür, qızıl və mis kimi həyati əhəmiyyətli məhsullar hasil edir. Mövzunun əsas nəticəsi odur ki, XXI əsrdə mədənçilik təkcə resurs hasilatını deyil, həm də yaşıl enerjiyə keçid üçün lazım olan kritik metalların ekologiyaya ziyan vurmadan, dayanıqlı şəkildə çıxarılmasını hədəfləyir.

Faydalı qazıntı yataqları, yer qabığında təbii şəkildə formalaşan və sənaye üçün iqtisadi səmərə kəsb edən yanar, filiz və qeyri-filiz mineral yığımlarıdır; onların çıxarılması isə yatağın dərinliyindən asılı olaraq əsasən iki üsulla – səthə yaxın qatılarda iqtisadi cəhətdən ucuz olan açıq (karyer) və dərində yerləşən laylarda texniki cəhətdən mürəkkəb olan yeraltı (şaxta/quyu) üsullarla həyata keçirilir.

Açıq mədən işləri (karyer üsulu) – yer səthinə yaxın və ya dayaz qatlarda yerləşdiyi faydalı qazıntıların, üstüörtülü yararsız süxur təbəqəsinin qazılıb kənarlaşdırılması yolu ilə birbaşa yer səthindən çıxarılması prosesidir. Bu üsul yüksək məhsuldarlığı, aşağı maya dəyəri və işçi təhlükəsizliyi baxımından yeraltı şaxta üsulunu üstələyərək müasir dağ-mədən sənayesində ən geniş yayılan hasilat formasıdır.

Çıxarılan faydalı qazıntının keyfiyyəti, hasilat zamanı baş verən itki və kasıblaşma (filizin tərkibinin pisləşməsi) dərəcəsi mədən işlərinin iqtisadi səmərəliliyini və xammalın sənaye dəyərini müəyyən edən üç əsas texnoloji göstəricidir. İtki – yataqdakı faydalı qazıntının müəyyən hissəsinin yerin altında və ya nəqliyyatda qalaraq çıxarıla bilməməsidir; kasıblaşma generates filiz kütləsinə ətrafdakı yararsız süxurların qarışması nəticəsində onun tərkibindəki faydalı komponentin (məsələn, qızıl, mis faizinin) azalmasıdır.

Qazıma-partlayış işləri – açıq və yeraltı mədənçilikdə bərk süxurları və faydalı qazıntı laylarını sonrakı qazılma, yüklənmə və daşınma mərhələləri üçün mexaniki olaraq xırdalamaq məqsədilə tətbiq edilən əsas texnoloji prosesdir. Bu proses xüsusi qazma maşınları ilə süxurda quyuların (şpurların) açılması və həmin quyulara partlayıcı maddələr doldurularaq idarəolunan şəkildə partladılması prinsipinə əsaslanır.

Tullantıxana işləri (otval işləri) – açıq mədən hasilatı zamanı faydalı qazıntının üstündən və ətrafından götürülən yararsız (boş) süxurların xüsusi ayrılmış ərazilərdə sistemli və təhlükəsiz şəkildə yerləşdirilməsi prosesidir. Bu proses mədən ərazisinin təmizlənməsini təmin etməklə yanaşı, boş süxur kütləsinin ekskavatorlar, özüboşaldan maşınlar və ya konveyerlər vasitəsilə daşınaraq səmərəli şəkildə sahmana salınmasını əhatə edir.

Səpinti yataqlarının işlənmə xüsusiyyətləri – əsasən çay yataqlarında, dəniz sahillərində və ya dağ ətəklərində aşınma nəticəsində toplanmış sərbəst, yumşaq süxur qatlarından qiymətli mineralların (qızıl, platin, almaz, titan və s.) hasil edilməsi prosesini əhatə edir. Bu yataqlar bərk filiz yataqlarından fərqli olaraq qazma-partlatma işlərinə ehtiyac duymur, asan qazılır və tərkibindəki metal artıq sərbəst (dənəvər) halda olduğu üçün hasilatla paralel olaraq su vasitəsilə yuyulma və qravitasiya (çəki fərqinə görə ayrılma) üsulu ilə yerindəcə zənginləşdirilir.

Yeraltı mədən qazmaları – yer səthinə çıxışı olmayan və ya yalnız bir tərəfdən yer səthi ilə birləşən, dərində yerləşən faydalı qazıntı yataqlarının kəşfiyyatı, hasilatı və mədənin havalandırılması, nəqliyyat ehtiyacları üçün yerin altında xüsusi süxur boşluqlarının açılması prosesidir. Bu qazmalar məqsədinə görə kəşfiyyat, hazırlıq və hasilat qazıntılarına, məkandakı vəziyyətinə görə isə şaquli (şaxta lüləsi), üfüqi (ştrek, kvershlag) və maili (sklon) qrupuna bölünərək mürəkkəb bir yeraltı infrastruktur şəbəkəsi formalaşdırır.

Faydalı qazıntıların yeni və xüsusi üsullarla çıxarılması – ənənəvi açıq və ya yeraltı mədən üsullarının iqtisadi, texniki və ya ekoloji cəhətdən əlverişsiz olduğu hallarda (məsələn, çox dərində yerləşən, kasıb tərkibli və ya mürəkkəb geoloji yataqlarda) tətbiq edilən innovativ hasilat texnologiyalarıdır. Bu üsullara süxurları yerindəcə kimyəvi məhlullarla əridərək çıxaran yeraltı qələviləşdirmə (leaching), kömürü yerin altında qaza çevirən termiki üsullar, həmçinin okean dibi mədənçiliyi və gələcəyə yönəlmiş kosmik (asteroid) hasilat texnologiyaları daxildir.

Faydalı qazıntıların geotexnoloji üsullarla işlənməsi – süxurları yer səthinə çıxarmadan, xüsusi quyular vasitəsilə yatağa kimyəvi, termiki, hidrodinamiki və ya mikrobioloji amillərlə birbaşa təsir edərək faydalı komponenti yerin altındaca maye, qaz və ya məhlul halına salıb səthə nəql etməyə əsaslanan innovativ hasilat texnologiyasıdır. Ən geniş yayılan növü olan yeraltı qələviləşdirmə (urandakı ISL metodu, mis və qızıl hasilatı), həmçinin kömürün yeraltı qazlaşdırılması və duzların quyu vasitəsilə əridilməsi ənənəvi dağ-mədən işlərini (şaxta və karyerləri) kimyəvi-texnoloji proseslə əvəz edir.

Mədən işləri ilə ekoloji pozulmuş torpaqların rekultivasiyası – dağ-mədən fəaliyyəti (karyerlər, şaxtalar, tullantıxanalar) nəticəsində təbii strukturu, relyefi və məhsuldarlığı tamamilə korlanmış ərazilərin bərpa edilərək yenidən təbiətə, kənd təsərrüfatına və ya meşəçiliyə qazandırılması prosesidir. Bu proses bir-birini izləyən iki əsas mərhələdən ibarətdir: texniki mərhələ (ərazinin relyefinin hamarlanması, yamacların bərkidilməsi və əvvəlcədən saxlanılmış münbit torpaq qatının sərilməsi) və bioloji mərhələ (torpağın aqrotexniki üsullarla canlandırılması, bitki örtüyünün və meşəliklərin salınması).

Mədən istehsalının təhlükəsizliyi – dağ-mədən müəssisələrində (karyer və şaxtalarda) işçilərin həyatını, sağlamlığını qorumaq, qəza, uçqun, partlayış və peşə xəstəlikləri risklərini minimuma endirmək üçün tətbiq edilən hüquqi, təşkilati və texniki tədbirlər sistemidir. Ağır maşınların hərəkəti, zəhərli qazlar, süxur təzyiqi və partlayıcı maddələrlə işləməyi tələb edən bu sahədə təhlükəsizlik – fərdi mühafizə vasitələrindən, ciddi havalandırma-monitorinq şəbəkələrindən və davamlı texniki təlimlərdən ibarət kompleks idarəetməni əhatə edir.

Mədən sənayesində əmək gigiyenası – hasilat və emal prosesində çalışan işçilərin sağlamlığına mənfi təsir göstərən zərərli istehsalat amillərini (mədən tozu, zəhərli qazlar, vibrasiya, yüksək səs-küy, ekstremal temperatur və rütubət) aşkar edən, qiymətləndirən və preventiv yollarla aradan qaldıran elmi-praktiki tədbirlər sistemidir. Bu sahə pnevmokonioz (ağciyərlərin toz xəstəliyi), peşə karlıqları və zəhərlənmələr kimi spesifik peşə xəstəliklərinin qarşısını almaq üçün iş mühitinin sanitar-gigiyenik normalara (YVK – yolverilən qatılıq həddi) uyğunlaşdırılmasını təmin edir.

– Bu mövzu 1918-ci ildə yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranma səbəblərini və fəaliyyətini əhatə edir. Dövlətin 23 aylıq fəaliyyəti dövründə həyata keçirilən siyasi, iqtisadi, hüquqi və təhsil sahəsində islahatlar araşdırılır. Xarici siyasətdə əldə olunan diplomatik uğurlar və beynəlxalq münasibətlərdə atılan addımlar təhlil edilir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dövlətçilik tariximizdəki əhəmiyyəti xüsusi vurğulanır.

Azərbaycanda dağ-mədən sənayesinin yeni perspektivləri – ölkənin neft-qaz amilindən asılılığını azaltmaq və qeyri-neft sektorunu gücləndirmək məqsədilə ənənəvi hasilatdan innovativ, rəqəmsal və şaxələndirilmiş sənaye modelinə keçidi ifadə edir. Bu yeni dövr, xüsusilə işğaldan azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarının (Kəlbəcər, Zəngilan, Laçın) zəngin qızıl, mis, sink və polimetal yataqlarının sistemli şəkildə dövriyyəyə qatılmasını, həmçinin mövcud yataqlarda beynəlxalq standartlara cavab verən kəşfiyyat-hasilat strategiyalarının tətbiqini əhatə edir.