Dağ-mədən sənayesinin ekologiyasıSillabus

Fənn kodu

İFS-4196y

Kredit

6

Tələbənin iş yükü

180

Semestr

Payız semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Seçmə

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) 45 saat mühazirə b) 15 saat seminar

Auditoriyadan kənar saatlar

a) 48 saat MRTSİ b) 72 saat TSİ

Bu fənn dağ-mədən sənayesinin ətraf mühitə təsirlərini, faydalı qazıntıların hasilatı və emalı proseslərində yaranan ekoloji problemləri, həmçinin onların qarşısının alınması və idarə olunması üsullarını öyrədir. Fənn çərçivəsində torpaq, su və atmosferin çirklənməsi, mədən tullantılarının idarə edilməsi, rekultivasiya tədbirləri, ekoloji monitorinq, ekoloji təhlükəsizlik və dayanıqlı dağ-mədən fəaliyyətinin prinsipləri öyrənilir.

• mühazirə
• interaktiv müzakirə
• seminar
• komanda işi
• problem-based learning
• təqdimatlar

1. 1

   CLO 1: Dağ-mədən sənayesinin ekoloji əsaslarını və ətraf mühitə təsir edən əsas amilləri izah edir.

2. 2

   CLO 2: Dağ-mədən fəaliyyəti nəticəsində atmosfer, hidrosfer və litosferdə yaranan çirklənmə mənbələrini müəyyən edir.

3. 3

   CLO 3: Dağ-mədən sənayesində yaranan ekoloji riskləri və onların ətraf mühitə təsirlərini qiymətləndirir.

4. 4

   CLO 4: Dağ-mədən müəssisələrində tətbiq olunan ekoloji monitorinq və nəzarət üsullarını tətbiq edir.

5. 5

   CLO 5: Mədən tullantılarının idarə olunması və rekultivasiya tədbirlərini əsaslandırır.

6. 6

   CLO 6: Dağ-mədən sənayesində ətraf mühitin mühafizəsinə yönəlmiş mühəndislik həllərini təklif edir.

1. 1.
   Mədən işlərinin məqsədi, məzmunu, tarixi və  mədən sənayesinin çıxartdığı məhsullarMühazirə

   Mədən işləri – qədim dövrlərdən bəri yer təkindən yanacaq, metal və tikinti xammalı çıxarmaqla müasir sənaye, infrastruktur və yüksək texnologiyanın əsasını qoyan strateji bir mühəndislik sahəsidir. İlk daş alətlərdən bu günün rəqəmsal sistemlərinə qədər böyük bir tarixi yol keçən bu sahə neft, kömür, qızıl və mis kimi həyati əhəmiyyətli məhsullar hasil edir. Mövzunun əsas nəticəsi odur ki, XXI əsrdə mədənçilik təkcə resurs hasilatını deyil, həm də yaşıl enerjiyə keçid üçün lazım olan kritik metalların ekologiyaya ziyan vurmadan, dayanıqlı şəkildə çıxarılmasını hədəfləyir.

2. 2.
   Faydalı qazıntı yataqları və onların işlənmə üsullarıMühazirə

   Faydalı qazıntı yataqları, yer qabığında təbii şəkildə formalaşan və sənaye üçün iqtisadi səmərə kəsb edən yanar, filiz və qeyri-filiz mineral yığımlarıdır; onların çıxarılması isə yatağın dərinliyindən asılı olaraq əsasən iki üsulla – səthə yaxın qatılarda iqtisadi cəhətdən ucuz olan açıq (karyer) və dərində yerləşən laylarda texniki cəhətdən mürəkkəb olan yeraltı (şaxta/quyu) üsullarla həyata keçirilir.

3. 3.
   Açıq mədən işləri haqqında ümumi məlumatMühazirə

   Açıq mədən işləri (karyer üsulu) – yer səthinə yaxın və ya dayaz qatlarda yerləşdiyi faydalı qazıntıların, üstüörtülü yararsız süxur təbəqəsinin qazılıb kənarlaşdırılması yolu ilə birbaşa yer səthindən çıxarılması prosesidir. Bu üsul yüksək məhsuldarlığı, aşağı maya dəyəri və işçi təhlükəsizliyi baxımından yeraltı şaxta üsulunu üstələyərək müasir dağ-mədən sənayesində ən geniş yayılan hasilat formasıdır.

4. 4.
   Çıxarılan faydalı qazıntınin keyfiyyəti, itki və kasıblaşmaMühazirə

   Çıxarılan faydalı qazıntının keyfiyyəti, hasilat zamanı baş verən itki və kasıblaşma (filizin tərkibinin pisləşməsi) dərəcəsi mədən işlərinin iqtisadi səmərəliliyini və xammalın sənaye dəyərini müəyyən edən üç əsas texnoloji göstəricidir. İtki – yataqdakı faydalı qazıntının müəyyən hissəsinin yerin altında və ya nəqliyyatda qalaraq çıxarıla bilməməsidir; kasıblaşma generates filiz kütləsinə ətrafdakı yararsız süxurların qarışması nəticəsində onun tərkibindəki faydalı komponentin (məsələn, qızıl, mis faizinin) azalmasıdır.

5. 5.
   Qazıma-partlayış işləri

   Qazıma-partlayış işləri – açıq və yeraltı mədənçilikdə bərk süxurları və faydalı qazıntı laylarını sonrakı qazılma, yüklənmə və daşınma mərhələləri üçün mexaniki olaraq xırdalamaq məqsədilə tətbiq edilən əsas texnoloji prosesdir. Bu proses xüsusi qazma maşınları ilə süxurda quyuların (şpurların) açılması və həmin quyulara partlayıcı maddələr doldurularaq idarəolunan şəkildə partladılması prinsipinə əsaslanır.

6. 6.
   Tullantıxana işləri

   Tullantıxana işləri (otval işləri) – açıq mədən hasilatı zamanı faydalı qazıntının üstündən və ətrafından götürülən yararsız (boş) süxurların xüsusi ayrılmış ərazilərdə sistemli və təhlükəsiz şəkildə yerləşdirilməsi prosesidir. Bu proses mədən ərazisinin təmizlənməsini təmin etməklə yanaşı, boş süxur kütləsinin ekskavatorlar, özüboşaldan maşınlar və ya konveyerlər vasitəsilə daşınaraq səmərəli şəkildə sahmana salınmasını əhatə edir.

7. 7.
   Səpinti yataqlarının işlənmə xüsusiyyətləri

   Səpinti yataqlarının işlənmə xüsusiyyətləri – əsasən çay yataqlarında, dəniz sahillərində və ya dağ ətəklərində aşınma nəticəsində toplanmış sərbəst, yumşaq süxur qatlarından qiymətli mineralların (qızıl, platin, almaz, titan və s.) hasil edilməsi prosesini əhatə edir. Bu yataqlar bərk filiz yataqlarından fərqli olaraq qazma-partlatma işlərinə ehtiyac duymur, asan qazılır və tərkibindəki metal artıq sərbəst (dənəvər) halda olduğu üçün hasilatla paralel olaraq su vasitəsilə yuyulma və qravitasiya (çəki fərqinə görə ayrılma) üsulu ilə yerindəcə zənginləşdirilir.

8. 8.
   Yeraltı mədən qazmaları

   Yeraltı mədən qazmaları – yer səthinə çıxışı olmayan və ya yalnız bir tərəfdən yer səthi ilə birləşən, dərində yerləşən faydalı qazıntı yataqlarının kəşfiyyatı, hasilatı və mədənin havalandırılması, nəqliyyat ehtiyacları üçün yerin altında xüsusi süxur boşluqlarının açılması prosesidir. Bu qazmalar məqsədinə görə kəşfiyyat, hazırlıq və hasilat qazıntılarına, məkandakı vəziyyətinə görə isə şaquli (şaxta lüləsi), üfüqi (ştrek, kvershlag) və maili (sklon) qrupuna bölünərək mürəkkəb bir yeraltı infrastruktur şəbəkəsi formalaşdırır.

9. 9.
   Faydalı qazıntıların yeni və xüsusi üsullarla çıxarılmasıMühazirə

   Faydalı qazıntıların yeni və xüsusi üsullarla çıxarılması – ənənəvi açıq və ya yeraltı mədən üsullarının iqtisadi, texniki və ya ekoloji cəhətdən əlverişsiz olduğu hallarda (məsələn, çox dərində yerləşən, kasıb tərkibli və ya mürəkkəb geoloji yataqlarda) tətbiq edilən innovativ hasilat texnologiyalarıdır. Bu üsullara süxurları yerindəcə kimyəvi məhlullarla əridərək çıxaran yeraltı qələviləşdirmə (leaching), kömürü yerin altında qaza çevirən termiki üsullar, həmçinin okean dibi mədənçiliyi və gələcəyə yönəlmiş kosmik (asteroid) hasilat texnologiyaları daxildir.

10. 10.
    Faydalı qazıntıların geotexnoloji üsullarla işlənməsiMühazirə

    Faydalı qazıntıların geotexnoloji üsullarla işlənməsi – süxurları yer səthinə çıxarmadan, xüsusi quyular vasitəsilə yatağa kimyəvi, termiki, hidrodinamiki və ya mikrobioloji amillərlə birbaşa təsir edərək faydalı komponenti yerin altındaca maye, qaz və ya məhlul halına salıb səthə nəql etməyə əsaslanan innovativ hasilat texnologiyasıdır. Ən geniş yayılan növü olan yeraltı qələviləşdirmə (urandakı ISL metodu, mis və qızıl hasilatı), həmçinin kömürün yeraltı qazlaşdırılması və duzların quyu vasitəsilə əridilməsi ənənəvi dağ-mədən işlərini (şaxta və karyerləri) kimyəvi-texnoloji proseslə əvəz edir.

11. 11.
    Mədən işləri ilə ekoloji pozulmuş torpaqların rekultivasiyasıMühazirə

    Mədən işləri ilə ekoloji pozulmuş torpaqların rekultivasiyası – dağ-mədən fəaliyyəti (karyerlər, şaxtalar, tullantıxanalar) nəticəsində təbii strukturu, relyefi və məhsuldarlığı tamamilə korlanmış ərazilərin bərpa edilərək yenidən təbiətə, kənd təsərrüfatına və ya meşəçiliyə qazandırılması prosesidir. Bu proses bir-birini izləyən iki əsas mərhələdən ibarətdir: texniki mərhələ (ərazinin relyefinin hamarlanması, yamacların bərkidilməsi və əvvəlcədən saxlanılmış münbit torpaq qatının sərilməsi) və bioloji mərhələ (torpağın aqrotexniki üsullarla canlandırılması, bitki örtüyünün və meşəliklərin salınması).

12. 12.
    Mədən istehsalının təhlükəsizliyiMühazirə

    Mədən istehsalının təhlükəsizliyi – dağ-mədən müəssisələrində (karyer və şaxtalarda) işçilərin həyatını, sağlamlığını qorumaq, qəza, uçqun, partlayış və peşə xəstəlikləri risklərini minimuma endirmək üçün tətbiq edilən hüquqi, təşkilati və texniki tədbirlər sistemidir. Ağır maşınların hərəkəti, zəhərli qazlar, süxur təzyiqi və partlayıcı maddələrlə işləməyi tələb edən bu sahədə təhlükəsizlik – fərdi mühafizə vasitələrindən, ciddi havalandırma-monitorinq şəbəkələrindən və davamlı texniki təlimlərdən ibarət kompleks idarəetməni əhatə edir.

13. 13.
    Mədən sənayesində əmək gigiyenasıMühazirə

    Mədən sənayesində əmək gigiyenası – hasilat və emal prosesində çalışan işçilərin sağlamlığına mənfi təsir göstərən zərərli istehsalat amillərini (mədən tozu, zəhərli qazlar, vibrasiya, yüksək səs-küy, ekstremal temperatur və rütubət) aşkar edən, qiymətləndirən və preventiv yollarla aradan qaldıran elmi-praktiki tədbirlər sistemidir. Bu sahə pnevmokonioz (ağciyərlərin toz xəstəliyi), peşə karlıqları və zəhərlənmələr kimi spesifik peşə xəstəliklərinin qarşısını almaq üçün iş mühitinin sanitar-gigiyenik normalara (YVK – yolverilən qatılıq həddi) uyğunlaşdırılmasını təmin edir.

14. 14.
    Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918-1920-ci illəri)Məşğələ

    – Bu mövzu 1918-ci ildə yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranma səbəblərini və fəaliyyətini əhatə edir. Dövlətin 23 aylıq fəaliyyəti dövründə həyata keçirilən siyasi, iqtisadi, hüquqi və təhsil sahəsində islahatlar araşdırılır. Xarici siyasətdə əldə olunan diplomatik uğurlar və beynəlxalq münasibətlərdə atılan addımlar təhlil edilir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dövlətçilik tariximizdəki əhəmiyyəti xüsusi vurğulanır.

    • • FTN2: Azərbaycan tarixi üzrə bəzi mübahisəli məsələlərə aydınlıq gətirilir.
    • • FTN3: Tələbələrin bu və ya digər məsələlərlə bağlı obyektiv mövqeyini formalaşmasına nail olunur.
    • • FTN5: Tələbələrə qədim tariximizin müasir dövrlə uzlaşdırılması vərdişləri aşılanır.
    • • FTN4: Tələbələrin ən azından minimum məlumat əldə etməsi, mövzular ətrafında öz fikrinin formalaşmasının səviyyəsi yoxlanılır.
    • • FTN1: Azərbaycan tarixinin dövrlərinin əsas mahiyyəti izah edilir.
15. 15.
    Azərbaycanda dağ-mədən sənayesinin yeni perspektivləri Mühazirə

    Azərbaycanda dağ-mədən sənayesinin yeni perspektivləri – ölkənin neft-qaz amilindən asılılığını azaltmaq və qeyri-neft sektorunu gücləndirmək məqsədilə ənənəvi hasilatdan innovativ, rəqəmsal və şaxələndirilmiş sənaye modelinə keçidi ifadə edir. Bu yeni dövr, xüsusilə işğaldan azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarının (Kəlbəcər, Zəngilan, Laçın) zəngin qızıl, mis, sink və polimetal yataqlarının sistemli şəkildə dövriyyəyə qatılmasını, həmçinin mövcud yataqlarda beynəlxalq standartlara cavab verən kəşfiyyat-hasilat strategiyalarının tətbiqini əhatə edir.

1. 1. Ş.N.Məmmədov, A.M.Əzizov. Dağ-mədən işi texnologiyasının əsasları.Bakı, 2012, 282s.
2. 2. A.M.Əzizov, Z.C.Əfəndiyeva. Dağ-mədən işlərinin əsasları. Bakı, 2015, 278s.
3. B.M.Babazadə. Filiz və qeyri- filiz faydalı qazıntı yataqları. Bakı, 2016.
4. B.M.Babazadə. Faydalı qazıntıların geologiyası. Bakı, 2017, I, II və III kitab.
5. İsmayılov R.T. Açıq mədən işlərinin prosesləri. Bakı, 2018
6. Смирнов В.И. Геология полезных ископаемых. М.Недра, 2019