Telekommunikasiya şəbəkələrinin arxitekturasıSillabus

Fənn kodu

MS-1410

Kredit

6

Tələbənin iş yükü

135

Semestr

Yaz semestri

Akademik il

1

Fənnin tipi

Seçmə

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

Mühazirə — 30 saat Praktik məşğələ — 15 saat

Auditoriyadan kənar saatlar

Sərbəst iş — 90 saat Məsləhət saatı — 1 saat

“Telekommunikasiya şəbəkələrinin arxitekturası” fənni müasir telekommunikasiya şəbəkələrinin quruluşunu, iş prinsipini, əsas komponentlərini və onların qarşılıqlı əlaqəsini öyrənir. Fənn çərçivəsində müxtəlif növ telekommunikasiya şəbəkələrinin arxitekturası, şəbəkə səviyyələri, ötürmə sistemləri, kommutasiya və marşrutlaşdırma texnologiyaları, protokollar və şəbəkə xidmətləri haqqında nəzəri və praktiki biliklər verilir. Fənnin əsas məqsədi tələbələrdə telekommunikasiya şəbəkələrinin layihələndirilməsi, təşkili, idarə edilməsi və inkişaf etdirilməsi üzrə fundamental bilik və bacarıqlar formalaşdırmaqdır. Həmçinin IP şəbəkələri, mobil rabitə şəbəkələri, optik rabitə sistemləri, 4G/5G texnologiyaları, VoIP və bulud əsaslı telekommunikasiya xidmətləri kimi müasir texnologiyaların arxitekturası nəzərdən keçirilir. Fənnin öyrənilməsi nəticəsində tələbələr telekommunikasiya şəbəkələrinin strukturunu təhlil edə, şəbəkə elementlərinin funksiyalarını müəyyənləşdirə, müxtəlif arxitekturaları müqayisə edə və konkret tələblərə uyğun şəbəkə həllərinin seçilməsi və layihələndirilməsi üzrə ilkin bacarıqlar əldə edirlər.

• mühazirə
• interaktiv müzakirə
• komanda işi
• layihə əsaslı öyrənmə
• təqdimatlar

1. 1

   CLO 1: Telekommunikasiya sistemlərinin (mobil şəbəkələr, IP şəbəkələr, VoIP, 5G, optik şəbəkələr və s.) arxitekturalarını və prinsiplərini bilir və tətbiq edir, şəbəkə protokollarını (TCP/IP, SIP, RTP, MPLS, BGP və s.) nəzəri və praktiki aspektlərdən bilir, şəbəkə infrastrukturunu təhlükəsizlik baxımından təhlil edir və layihələndirir.

2. 2

   CLO 2: Telekommmunikasiya şəbəkələrində kriptoqrafik şifrləmə üsullarını tətbiq edir, səs, data və siqnalları şifrələyir, genişzolaqlı şəbəkələrdə və radio kanallarda məlumatların təhlükəsiz ötürülməsi, firewall, IDS/IPS, VPN və anti-DDoS texnologiyalarından istifadə edir.

3. 3

   CLO 3: Telekommuinkasiya infrastrukturlarına qarşı mümkün hücumları (IMSI catching, man-in-the- middle, jamming, SS7 exploit və s.) bilir, onların aşkarlanması və qarşısının alınması üçün texnoloji və proqram təminatlarını tətbiq etdir, telekommuinkasiya sistemlərində mümkün zəiflikləri və sızmaları təhlil edir, penetrasiya testlərini həyata keçirir.

4. 4

   CLO 4: Telekommmunikasiya sistemlərində təhlükəsizlik risklərini təhlil edir, idarəetmə strategiyalarını hazırlayır, telekommunikasiya operatorları üçün təhlükəsizlik siyasətlərini və prosedurlarını layihələndirir

5. 5

   CLO 5: Telekommunikasiya sektorunda informasiya təhlükəsizliyi ilə bağlı yerli və beynəlxalq standartları (ISO/IEC 27011, ETSI, ITU-T, NIST və s.), abunəçi məlumatlarının qorunması, fərdi məlumatların mühafizəsi və məxfiliyin təmin olunması tələblərini bilir və fəaliyyətində rəhbər tutur.

6. 6

   CLO 6: Telekommunikasiya sistemlərində təhlükəsizlik risklərini təhlil edir, risklərin idarə olunması strategiyalarını, telekommunikasiya infrastrukturları üçün informasiya təhlükəsizliyi siyasətlərini və prosedurlarını hazırlayır və həyata keçirir.

1. 1.
   Telekommunikasiya şəbəkələrinin əsas anlayışları və arxitektura prinsipləriMühazirə

   Telekommunikasiya şəbəkələrinin təyinatı, əsas funksiyaları və inkişaf mərhələləri öyrənilir. Şəbəkələrin fiziki və məntiqi strukturu, şəbəkə qovşaqları, ötürmə mühiti, son qurğular və şəbəkə xidmətləri araşdırılır. Müasir telekommunikasiya infrastrukturunun formalaşmasında arxitektura prinsiplərinin rolu izah edilir.

2. 2.
   Şəbəkə topologiyaları və arxitektura modelləriMühazirə

   Ulduz, halqa, şin, ağac və tor (mesh) topologiyaları, onların üstünlükləri və məhdudiyyətləri nəzərdən keçirilir. Mərkəzləşdirilmiş və paylanmış arxitekturalar müqayisə olunur. Şəbəkə topologiyasının performansa, etibarlılığa, genişlənmə imkanlarına və nasazlıqlara davamlılığa təsiri təhlil edilir.

3. 3.
   OSI və TCP/IP modelləri və şəbəkə protokollarının qarşılıqlı fəaliyyətiMühazirə

   OSI modelinin yeddi səviyyəsi və TCP/IP modelinin əsas komponentləri öyrənilir. Hər bir səviyyənin funksiyaları, protokolların qarşılıqlı fəaliyyəti, məlumatların kapsullaşdırılması və dekapsullaşdırılması prinsipləri izah edilir. Şəbəkə problemlərinin səviyyələr üzrə müəyyənləşdirilməsi və diaqnostikası araşdırılır.

4. 4.
   Fiziki və kanal səviyyələrinin texnologiyalarıMühazirə

   Məlumatların fiziki mühit vasitəsilə ötürülməsi, mis kabellər, optik liflər və simsiz rabitə mühitləri öyrənilir. Ethernet texnologiyası, MAC ünvanları, kadrların ötürülməsi, kommutatorların iş prinsipləri və kanal səviyyəsində məlumat mübadiləsi araşdırılır. Ötürmə sürəti, gecikmə və siqnal keyfiyyəti kimi göstəricilər təhlil edilir.

5. 5.
   IP ünvanlaşdırma və şəbəkələrin məntiqi təşkiliMühazirə

   IPv4 və IPv6 ünvanlaşdırma prinsipləri, alt şəbəkələrə bölünmə, CIDR, şlüzlər və ünvanların planlaşdırılması öyrənilir. Şəbəkə ünvanlarının bölüşdürülməsi, ünvan sahəsinin səmərəli istifadəsi və müxtəlif ölçülü şəbəkələrin əlaqələndirilməsi məsələləri araşdırılır.

6. 6.
   Kommutasiya və marşrutlaşdırma texnologiyalarıMühazirə

   Kommutasiyanın və marşrutlaşdırmanın əsas prinsipləri, marşrutlaşdırma cədvəlləri və paketlərin ötürülmə mexanizmləri öyrənilir. Statik və dinamik marşrutlaşdırma, RIP, OSPF və BGP protokollarının iş prinsipləri müqayisə edilir. Şəbəkələrarası əlaqənin qurulması və marşrutların seçilməsinə təsir edən amillər təhlil olunur.

7. 7.
   VLAN və şəbəkə seqmentasiyasıMühazirə

   Virtual lokal şəbəkələrin (VLAN) yaradılması və tətbiqi, məntiqi seqmentasiya, trunk bağlantıları və VLAN-lar arasında marşrutlaşdırma prinsipləri öyrənilir. Şəbəkələrin seqmentlərə bölünməsinin idarəetmə, performans və təhlükəsizlik baxımından əhəmiyyəti araşdırılır.

8. 8.
   WAN şəbəkələri və MPLS texnologiyasıMühazirə

   Geniş ərazi şəbəkələrinin (WAN) arxitekturası, müxtəlif coğrafi ərazilərdə yerləşən şəbəkələrin birləşdirilməsi və operator şəbəkələrinin quruluşu öyrənilir. MPLS texnologiyasının işləmə prinsipləri, etiket əsaslı paket ötürülməsi, trafik mühəndisliyi və xidmətlərin təşkili məsələləri nəzərdən keçirilir.

9. 9.
   Telekommunikasiya şəbəkələrində xidmət keyfiyyəti Mühazirə

   Xidmət keyfiyyəti anlayışı, ötürmə qabiliyyəti, gecikmə, jitter və paket itkisi göstəriciləri öyrənilir. Səs, video və digər real vaxt xidmətləri üçün trafik prioritetləşdirilməsi, növbələrin idarə olunması və resursların bölüşdürülməsi mexanizmləri təhlil edilir.

10. 10.
    Optik rabitə şəbəkələrinin arxitekturasıMühazirə

    Optik lifli rabitə sistemlərinin əsas komponentləri, optik ötürmə prinsipləri, WDM texnologiyası və optik şəbəkələrin quruluşu öyrənilir. FTTH, PON və digər optik giriş şəbəkələrinin arxitekturası araşdırılır. Optik şəbəkələrin yüksək ötürmə qabiliyyəti, etibarlılığı və genişzolaqlı xidmətlərin təmin edilməsində rolu qiymətləndirilir.

11. 11.
    Mobil rabitə şəbəkələrinin arxitekturası: 4G LTE və 5GMühazirə

    Mobil rabitə sistemlərinin nəsilləri və inkişaf istiqamətləri öyrənilir. 4G LTE şəbəkəsinin əsas komponentləri, 5G arxitekturası, radio giriş şəbəkəsi, nüvə şəbəkəsi və şəbəkə dilimlənməsi (Network Slicing) prinsipləri araşdırılır. Aşağı gecikmə, yüksək ötürmə sürəti və çoxsaylı qurğuların qoşulması kimi tələblər təhlil edilir.

12. 12.
    Proqramla müəyyən edilən şəbəkələr (SDN) və şəbəkə funksiyalarının virtuallaşdırılması (NFV)Mühazirə

    SDN arxitekturasında idarəetmə və məlumat ötürmə müstəvilərinin ayrılması, mərkəzləşdirilmiş şəbəkə idarəetməsi və proqramlaşdırıla bilən şəbəkə prinsipləri öyrənilir. NFV yanaşması vasitəsilə şəbəkə funksiyalarının proqram təminatı əsasında virtuallaşdırılması araşdırılır. Bu texnologiyaların çeviklik, avtomatlaşdırma və resurslardan səmərəli istifadə baxımından imkanları qiymətləndirilir.

13. 13.
    Bulud şəbəkələri, IoT və kənar hesablama arxitekturalarıMühazirə

    Bulud əsaslı şəbəkə xidmətləri, məlumat mərkəzlərinin şəbəkə arxitekturası, IoT qurğularının əlaqələndirilməsi və kənar hesablama (Edge Computing) prinsipləri öyrənilir. Məlumatların mənbəyə yaxın emalının gecikməyə və şəbəkə resurslarının istifadəsinə təsiri araşdırılır. Paylanmış xidmətlərin əlaqələndirilməsi və miqyaslanması məsələləri nəzərdən keçirilir.

14. 14.
    Telekommunikasiya şəbəkələrinin təhlükəsizliyi və dayanıqlı arxitekturaMühazirə

    Şəbəkə infrastrukturuna yönələn əsas təhdidlər, şəbəkə cihazlarının qorunması, girişə nəzarət, şifrələnmiş rabitə, şəbəkə seqmentasiyası və monitorinq mexanizmləri öyrənilir. Təhlükəsiz arxitektura prinsipləri, ehtiyat bağlantılar, redundans, nasazlıqlara davamlılıq və xidmətin fasiləsizliyinin təmin edilməsi araşdırılır.

15. 15.
    Müasir telekommunikasiya şəbəkələrinin layihələndirilməsi və arxitekturaların müqayisəli təhliliMühazirə

    Müxtəlif miqyaslı telekommunikasiya şəbəkələrinin layihələndirilməsi üçün texniki tələblərin müəyyənləşdirilməsi, topologiyanın seçilməsi, ünvanlaşdırma planının hazırlanması və marşrutlaşdırma mexanizmlərinin seçilməsi öyrənilir. Ənənəvi şəbəkələr, SDN, NFV və 5G əsaslı arxitekturalar müqayisə edilir. Performans, xərc, təhlükəsizlik, etibarlılıq və genişlənmə imkanları üzrə qiymətləndirmə aparılır.

1. Kurose, J. F., Ross, K. W. Computer Networking: A Top-Down Approach. Pearson.
2. Tanenbaum, A. S., Wetherall, D. J. Computer Networks. Pearson.
3. Stallings, W. Data and Computer Communications. Pearson.
4. Forouzan, B. A. Data Communications and Networking. McGraw-Hill.
5. Odom, W. CCNA 200-301 Official Cert Guide. Cisco Press.
6. IETF. Request for Comments (RFC) Series