Energetika sistemlərinin dinamikası və idarəetməSillabus

Fənn kodu

MM-0507

Kredit

6

Tələbənin iş yükü

135

Semestr

Yaz semestri

Akademik il

—

Fənnin tipi

—

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) 30 saat mühazirə; b) 15 saat məşğələ

Auditoriyadan kənar saatlar

135 saat

-

• mühazirə
• interaktiv müzakirə
• seminar
• təqdimatlar

1. 1

   CLO 1: • FTN 1. Elektrik sisteminin statik rejimlərinin ümumi xüsusiyyətlərini izah edir, statik rejim parametrlərini (gərginlik, cərəyan, güc və s.) müəyyənləşdirir və qiymətləndirir.

2. 2

   CLO 2: • FTN 2. Enerji sisteminin rejimlərinə qoyulan texniki tələbləri (dayanıqlılıq, etibarlılıq, keyfiyyət göstəriciləri və məhdudiyyətlər) təhlil edir və əsaslandırır.

3. 3

   CLO 3: • FTN 3. Elektrik şəbəkəsi rejimlərinin tənliklərini qurur, rejimlərin hesablanması metodlarını seçir və onların alqoritmlərini tərtib etmə bacarığı nümayiş etdirir.

4. 4

   CLO 4: • FTN 4. Elektrik sistemlərinin xüsusi iş rejimlərini (qısaqapanma, yüklənmənin kəskin dəyişməsi, avariya və s.) xarakterizə edir, bu rejimlərin əsas parametrlərini hesablayır və nəticələri texniki baxımdan şərh edir.

5. 5

   CLO 5: • FTN 5. Enerji təchizatı problemlərinə optimallaşdırma yanaşmasının metodologiyasını tətbiq edir, tipik optimallaşdırma məsələlərini (itkilərin minimallaşdırılması, gərginlik səviyyələrinin seçimi, resursların paylanması və s.) modelləşdirir və həll variantlarını müqayisə edir.

6. 6

   CLO 6: • FTN 7. Enerji şəbəkələri üçün avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemlərinin strukturunu və funksiyalarını şərh edir, real vaxt rejimində enerji idarəetməsinin əsas mexanizmlərini (monitorinq, ölçmə, idarəetmə qərarları) izah edir.

7. 7

   CLO 7: Maliyyə əməliyyatlarında fırıldaqçılığın aşkar edilməsi (fraud detection) və çirkli pulların yuyulmasına qarşı mübarizə (AML) üzrə anomaliya tespiti modellərini tətbiq edir.

8. 8

   CLO 8: • FTN 9. Enerji auditinin məzmununu, məqsəd və vəzifələrini müəyyənləşdirir; müəssisə avadanlıqlarının enerji səmərəliliyini qiymətləndirir və səmərəliliyin artırılması üçün təkliflər hazırlayır.

1. 1.
   1. Elektrik sisteminin rejimlərinin ümumi xüsusiyyətləri. Statik rejimlərin parametrləriMühazirə

   Elektrik sistemlərinin rejim anlayışı, rejimlərin əsas növləri və onların xarakterik xüsusiyyətləri izah edilir. Statik rejimlərdə gərginlik, cərəyan, güc, tezlik və digər elektrik parametrlərinin qarşılıqlı əlaqəsi, rejimin dayanıqlığı və iş rejiminin qiymətləndirilməsi məsələləri nəzərdən keçirilir.

2. 2.
   2. Enerji sisteminin rejimlərinə tələblərMühazirə

   Enerji sistemlərinin normal, etibarlı, iqtisadi və dayanıqlı fəaliyyətinə qoyulan əsas tələblər araşdırılır. Gərginlik və tezlik səviyyələrinin saxlanılması, enerji keyfiyyəti, etibarlılıq, dayanıqlıq, təhlükəsizlik və iqtisadi səmərəlilik göstəriciləri təhlil edilir.

3. 3.
   3. Elektrik şəbəkəsi rejimlərinin tənlikləri. Rejimlərin hesablanması metodlarının alqoritmləşdirilməsiMühazirə

   Elektrik şəbəkələrinin rejimlərini təsvir edən əsas riyazi tənliklər, güc balansı və düyün tənlikləri öyrənilir. Yük axınının hesablanması, Nyuton-Rafson, Qaus-Zeydel və digər hesablama yanaşmaları, həmçinin rejim hesablamalarının kompüter alqoritmlərinin qurulması prinsipləri izah edilir.

4. 4.
   4. Elektrik sistemlərinin xüsusi iş rejimləri və onların parametrləriMühazirə

   Elektrik sistemlərində qəza, qəzaöncəsi, qəza sonrası, minimal və maksimal yük, qeyri-simmetrik və digər xüsusi iş rejimlərinin xüsusiyyətləri araşdırılır. Bu rejimlərdə əsas elektrik parametrlərinin dəyişməsi və sistemin etibarlılığına təsiri təhlil edilir.

5. 5.
   5. Enerji təchizatı problemlərinə optimallaşdırma yanaşmasının metodologiyası. Bəzi optimallaşdırma problemlərinin qısa xarakteristikalarıMühazirə

   Enerji təchizatı məsələlərinin optimallaşdırılması prinsipləri, məqsəd funksiyası, məhdudiyyətlər və qərar dəyişənləri izah edilir. İqtisadi yük bölgüsü, itkilərin minimallaşdırılması, enerji xərclərinin azaldılması, avadanlığın optimal seçilməsi və digər optimallaşdırma məsələlərinə baxılır.

6. 6.
   6. Modelləşdirmənin ümumi məsələləri. Modellərin təsnifatıMühazirə

   Enerji sistemlərinin modelləşdirilməsinin məqsədi, əsas prinsipləri və tətbiq sahələri araşdırılır. Fiziki, riyazi, informasiya, simulyasiya, deterministik və stoxastik modellərin xüsusiyyətləri və istifadə məqsədlərinə görə təsnifatı izah edilir.

7. 7.
   7. Riyazi modelləşdirmə. Riyazi modellərin təsnifatıMühazirə

   Enerji sistemlərinin vəziyyət və proseslərinin riyazi ifadəsi, dəyişənlər, parametrlər, giriş-çıxış əlaqələri və məhdudiyyətlər nəzərdən keçirilir. Statik və dinamik, xətti və qeyri-xətti, deterministik və stoxastik riyazi modellərin xüsusiyyətləri təhlil edilir.

8. 8.
   8. Kompüter və informasiya modelləşdirməsiMühazirə

   Enerji sistemlərinin tədqiqində kompüter modelləşdirməsinin rolu, informasiya modellərinin qurulması və verilənlərin emalı prinsipləri öyrənilir. Simulyasiya, verilənlər bazası, rəqəmsal modellər və kompüter əsaslı analiz vasitələrinin enerji sistemlərinə tətbiqi araşdırılır.

9. 9.
   9. Enerji şəbəkələri üçün avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemləriMühazirə

   Enerji şəbəkələrinin avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemlərinin strukturu, funksiyaları və iş prinsipləri araşdırılır. SCADA, EMS, telemexanika, ölçmə və məlumatların toplanması, monitorinq və idarəetmə funksiyalarının qarşılıqlı əlaqəsi nəzərdən keçirilir.

10. 10.
    10. Real vaxt rejimində enerji idarəetməsiMühazirə

    Enerji sistemlərinin real vaxt rejimində monitorinqi, vəziyyətinin qiymətləndirilməsi və idarə olunması məsələləri öyrənilir. Operativ məlumatların əldə edilməsi, sinxron ölçmələr, vəziyyətin qiymətləndirilməsi, qəza hallarının aşkarlanması və idarəetmə qərarlarının formalaşdırılması prinsipləri araşdırılır.

11. 11.
    11. Elektrik enerjisi istehlakının monitorinqi üçün avtomatlaşdırılmış sistemMühazirə

    Elektrik enerjisi istehlakının avtomatlaşdırılmış monitorinqinin məqsədləri və strukturu araşdırılır. Ağıllı sayğaclar, məlumatların toplanması və ötürülməsi, istehlak profillərinin formalaşdırılması, verilənlərin təhlili və enerji sərfinin optimallaşdırılması məsələləri nəzərdən keçirilir.

12. 12.
    12. Enerji sistemlərində sayğacların idarə edilməsiMühazirə

    Elektrik enerjisi sayğaclarının funksiyaları, məsafədən oxunması, məlumatların idarə edilməsi və ölçmə nəticələrinin informasiya sistemlərinə inteqrasiyası öyrənilir. Ağıllı sayğacların idarə olunması, məlumatların təhlükəsizliyi və ölçmə məlumatlarının keyfiyyəti məsələləri araşdırılır.

13. 13.
    13. Enerji auditinin məzmunu və əsas müddəalarıMühazirə

    Enerji auditinin mahiyyəti, mərhələləri və metodologiyası öyrənilir. Enerji sərfinin təhlili, enerji balansının hazırlanması, əsas enerji istehlakçılarının müəyyənləşdirilməsi, ölçmə və məlumatların toplanması, enerji itkilərinin aşkarlanması və audit hesabatının hazırlanması məsələləri araşdırılır.

14. 14.
    14. Enerji auditinin məqsədi və vəzifələriMühazirə

    Enerji auditinin əsas məqsədləri, enerji sərfinin və itkilərin müəyyənləşdirilməsi, enerji səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi və enerji qənaəti tədbirlərinin hazırlanması məsələləri izah edilir. Audit zamanı texniki, iqtisadi və təşkilati göstəricilərin qiymətləndirilməsi nəzərdən keçirilir.

15. 15.
    15. Müəssisə avadanlıqlarının enerji səmərəliliyinin qiymətləndirilməsiMühazirə

    Müəssisələrdə elektrik və istilik avadanlıqlarının enerji səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi üsulları öyrənilir. Mühərriklər, transformatorlar, kompressorlar, nasoslar, istilik avadanlıqları və digər enerji istehlakçılarının enerji göstəriciləri, itkiləri və iş rejimləri təhlil edilir.

16. 16.
    1. Elektrik sistemlərinin rejimləri və statik rejim parametrləriMəşğələ

    Elektrik sisteminin rejim anlayışı, rejimlərin əsas növləri, statik rejimlərin xüsusiyyətləri və onları xarakterizə edən əsas parametrlər – gərginlik, cərəyan, güc, tezlik və itkilər araşdırılır.

17. 17.
    2. Enerji sistemlərinin rejimlərinə qoyulan tələblər və xüsusi iş rejimləriMəşğələ

    Enerji sistemlərinin etibarlılıq, dayanıqlılıq, keyfiyyət, təhlükəsizlik və iqtisadi səmərəlilik baxımından rejimlərinə qoyulan tələblər öyrənilir. Xüsusi iş rejimləri və onların əsas parametrləri təhlil edilir.

18. 18.
    3. Elektrik şəbəkələrinin rejim tənlikləri və rejimlərin hesablanmasıMəşğələ

    Elektrik şəbəkələrinin rejim tənlikləri, düyün və budaq parametrləri, güc balansı və rejim hesablamalarının əsas prinsipləri nəzərdən keçirilir. Hesablama metodlarının alqoritmləşdirilməsi və kompüter tətbiqləri üzrə praktiki məsələlər həll edilir.

19. 19.
    4. Enerji təchizatında optimallaşdırma məsələləri və metodlarıMəşğələ

    Enerji təchizatında optimallaşdırmanın məqsədləri, meyarları və metodologiyası araşdırılır. Enerji itkilərinin minimumlaşdırılması, enerji resurslarından səmərəli istifadə, optimal rejim və digər optimallaşdırma məsələlərinin xarakteristikaları təhlil edilir.

20. 20.
    5. Enerji sistemlərinin riyazi, kompüter və informasiya modelləşdirilməsiMəşğələ

    Modelləşdirmənin ümumi məsələləri, modellərin təsnifatı, riyazi modellərin növləri, kompüter və informasiya modelləşdirməsinin xüsusiyyətləri öyrənilir. Enerji sistemlərinin modellərinin qurulması və onların hesablama proseslərində istifadəsi araşdırılır.

21. 21.
    6. Enerji şəbəkələrinin avtomatlaşdırılmış və real vaxt rejimində idarə edilməsiMəşğələ

    Enerji şəbəkələrində avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemlərinin quruluşu, funksiyaları və iş prinsipləri öyrənilir. Real vaxt rejimində məlumatların toplanması, emalı, monitorinqi və idarəetmə qərarlarının formalaşdırılması araşdırılır.

22. 22.
    7. Elektrik enerjisi istehlakının monitorinqi və sayğacların idarə edilməsiMəşğələ

    Elektrik enerjisi istehlakının monitorinqi üçün avtomatlaşdırılmış sistemlər, müasir elektrik sayğacları, məlumatların toplanması və ötürülməsi, sayğacların məsafədən idarə edilməsi və enerji istehlakının təhlili məsələləri araşdırılır

23. 23.
    8. Enerji auditi və avadanlıqların enerji səmərəliliyinin qiymətləndirilməsiMəşğələ

    Enerji auditinin məzmunu, məqsədi və vəzifələri, auditin əsas mərhələləri, enerji sərfiyyatının qiymətləndirilməsi və müəssisə avadanlıqlarının enerji səmərəliliyinin müəyyənləşdirilməsi məsələləri öyrənilir.

24. 24.
    1. Sinxron generatorda AVR gərginlik tənzimləyicisinin iş rejimiSərbəst iş

    AVR-in (Automatic Voltage Regulator) sinxron generatorun çıxış gərginliyinin sabit saxlanılmasında rolu, iş prinsipi və müxtəlif yük rejimlərində generatorun həyəcanlandırma sisteminə təsiri araşdırılır.

25. 25.
    2. Generatorda tənzimləyici sürət idarəetməsinin əsaslarıSərbəst iş

    Generatorun mexaniki giriş gücünün və fırlanma sürətinin idarə edilməsində sürət tənzimləyicisinin rolu, idarəetmə xarakteristikaları və tezlik dəyişmələrinə təsiri öyrənilir.

26. 26.
    3. Sinxron generatorun qısa müddətli və uzun müddətli dinamik rejimləriSərbəst iş

    Sinxron generatorun keçid proseslərində qısa müddətli və uzun müddətli dinamik davranışı, rotor bucağının, sürətin, gərginliyin və gücün zamanla dəyişməsi araşdırılır.

27. 27.
    4. Elektrik sistemində yüklərin tənzimləyici təsiriSərbəst iş

    Elektrik yüklərinin gərginlik və tezlik dəyişmələrinə cavab xüsusiyyətləri, yükün aktiv və reaktiv gücünün sistemin dinamikasına təsiri və yük tənzimləyicilik əmsalları araşdırılır.

28. 28.
    5. Generator parametrlərinin (Xd, Xq, H) dinamikaya təsiriSərbəst iş

    Sinxron generatorun uzununa reaktansı (Xd), eninə reaktansı (Xq) və ətalət sabitinin (H) generatorun keçid proseslərinə və dinamik dayanıqlığına təsiri öyrənilir.

29. 29.
    6. Sinxron generatorun reaktiv güc–gərginlik əlaqəsiSərbəst iş

    Sinxron generatorun reaktiv güc istehsalı ilə terminal gərginliyi arasındakı əlaqə, həyəcanlandırma səviyyəsinin dəyişdirilməsi və gərginliyin tənzimlənməsi prosesləri araşdırılır

30. 30.
    7. ATQ-nin dinamik təsirləriSərbəst iş

    ATQ-nin (Avtomatik Təkrar Qoşma) elektrik sistemində tətbiqi, qəza və qısaqapanmalardan sonra sistemin bərpası, generatorların rotor bucağı və sistemin dinamik dayanıqlığına təsiri araşdırılır.

31. 31.
    8. AVR-in gərginlik rəqslərinə təsiriSərbəst iş

    AVR-in generatorun gərginlik dəyişmələrinə və rəqslərinə reaksiyası, tənzimləmə sürəti, qazanc əmsalı və sistemin kiçik siqnallı dayanıqlığına təsiri araşdırılır.

32. 32.
    9. Generatorun güc xarakteristikasıSərbəst iş

    Sinxron generatorun aktiv və reaktiv gücünün rotor bucağı, həyəcanlandırma və sistem parametrlərindən asılılığı, güc–bucaq xarakteristikası və onun dayanıqlıq baxımından əhəmiyyəti öyrənilir.

33. 33.
    10. Sistem impedansının dayanıqlığa təsiriSərbəst iş

    Elektrik sisteminin ekvivalent impedansının generatorun ötürə biləcəyi gücə, gərginlik səviyyəsinə və statik və dinamik dayanıqlıq göstəricilərinə təsiri araşdırılır.

1. 1. J. Machowski, Z. Lubośny, J. W. Bialek and J. R. Bumby, “Power System Dynamics: Stability and Control (3rd Edition),” John Wiley & Sons, 2020;(yeni pəncərədə açılır)
2. 2. P. S. Kundur, “Power System Stability and Control (Second Edition),” McGraw-Hill, 2022;(yeni pəncərədə açılır)
3. —
4. 3. N.Orucov, Elektrik təchizat sistemlərinin optimallaşdırılması, Bakı, 2015;(yeni pəncərədə açılır)
5. 4. S.Əliyeva, H.Əliyev, Enerjiyə nəzarət və enerji auditi, Bakı, 2015;(yeni pəncərədə açılır)
6. 5. B.H. Rzayev, M.Ə. Beydullayev, V.A. Kələntərov, Elektrik stansiyalarının və yarımstansiyalarının elektrik avadanlıqları. Bakı, 2014(yeni pəncərədə açılır)
7. 6. A.B. Məmmədzadə, Elektron-rəqamsal EE sayğacları. Bakı, 2010(yeni pəncərədə açılır)