Energetika sistemlərinin dinamikası və idarəetməMövzu planı

Elektrik sistemlərinin rejim anlayışı, rejimlərin əsas növləri və onların xarakterik xüsusiyyətləri izah edilir. Statik rejimlərdə gərginlik, cərəyan, güc, tezlik və digər elektrik parametrlərinin qarşılıqlı əlaqəsi, rejimin dayanıqlığı və iş rejiminin qiymətləndirilməsi məsələləri nəzərdən keçirilir.

Enerji sistemlərinin normal, etibarlı, iqtisadi və dayanıqlı fəaliyyətinə qoyulan əsas tələblər araşdırılır. Gərginlik və tezlik səviyyələrinin saxlanılması, enerji keyfiyyəti, etibarlılıq, dayanıqlıq, təhlükəsizlik və iqtisadi səmərəlilik göstəriciləri təhlil edilir.

Elektrik şəbəkələrinin rejimlərini təsvir edən əsas riyazi tənliklər, güc balansı və düyün tənlikləri öyrənilir. Yük axınının hesablanması, Nyuton-Rafson, Qaus-Zeydel və digər hesablama yanaşmaları, həmçinin rejim hesablamalarının kompüter alqoritmlərinin qurulması prinsipləri izah edilir.

Elektrik sistemlərində qəza, qəzaöncəsi, qəza sonrası, minimal və maksimal yük, qeyri-simmetrik və digər xüsusi iş rejimlərinin xüsusiyyətləri araşdırılır. Bu rejimlərdə əsas elektrik parametrlərinin dəyişməsi və sistemin etibarlılığına təsiri təhlil edilir.

Enerji təchizatı məsələlərinin optimallaşdırılması prinsipləri, məqsəd funksiyası, məhdudiyyətlər və qərar dəyişənləri izah edilir. İqtisadi yük bölgüsü, itkilərin minimallaşdırılması, enerji xərclərinin azaldılması, avadanlığın optimal seçilməsi və digər optimallaşdırma məsələlərinə baxılır.

Enerji sistemlərinin modelləşdirilməsinin məqsədi, əsas prinsipləri və tətbiq sahələri araşdırılır. Fiziki, riyazi, informasiya, simulyasiya, deterministik və stoxastik modellərin xüsusiyyətləri və istifadə məqsədlərinə görə təsnifatı izah edilir.

Enerji sistemlərinin vəziyyət və proseslərinin riyazi ifadəsi, dəyişənlər, parametrlər, giriş-çıxış əlaqələri və məhdudiyyətlər nəzərdən keçirilir. Statik və dinamik, xətti və qeyri-xətti, deterministik və stoxastik riyazi modellərin xüsusiyyətləri təhlil edilir.

Enerji sistemlərinin tədqiqində kompüter modelləşdirməsinin rolu, informasiya modellərinin qurulması və verilənlərin emalı prinsipləri öyrənilir. Simulyasiya, verilənlər bazası, rəqəmsal modellər və kompüter əsaslı analiz vasitələrinin enerji sistemlərinə tətbiqi araşdırılır.

Enerji şəbəkələrinin avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemlərinin strukturu, funksiyaları və iş prinsipləri araşdırılır. SCADA, EMS, telemexanika, ölçmə və məlumatların toplanması, monitorinq və idarəetmə funksiyalarının qarşılıqlı əlaqəsi nəzərdən keçirilir.

Enerji sistemlərinin real vaxt rejimində monitorinqi, vəziyyətinin qiymətləndirilməsi və idarə olunması məsələləri öyrənilir. Operativ məlumatların əldə edilməsi, sinxron ölçmələr, vəziyyətin qiymətləndirilməsi, qəza hallarının aşkarlanması və idarəetmə qərarlarının formalaşdırılması prinsipləri araşdırılır.

Elektrik enerjisi istehlakının avtomatlaşdırılmış monitorinqinin məqsədləri və strukturu araşdırılır. Ağıllı sayğaclar, məlumatların toplanması və ötürülməsi, istehlak profillərinin formalaşdırılması, verilənlərin təhlili və enerji sərfinin optimallaşdırılması məsələləri nəzərdən keçirilir.

Elektrik enerjisi sayğaclarının funksiyaları, məsafədən oxunması, məlumatların idarə edilməsi və ölçmə nəticələrinin informasiya sistemlərinə inteqrasiyası öyrənilir. Ağıllı sayğacların idarə olunması, məlumatların təhlükəsizliyi və ölçmə məlumatlarının keyfiyyəti məsələləri araşdırılır.

Enerji auditinin mahiyyəti, mərhələləri və metodologiyası öyrənilir. Enerji sərfinin təhlili, enerji balansının hazırlanması, əsas enerji istehlakçılarının müəyyənləşdirilməsi, ölçmə və məlumatların toplanması, enerji itkilərinin aşkarlanması və audit hesabatının hazırlanması məsələləri araşdırılır.

Enerji auditinin əsas məqsədləri, enerji sərfinin və itkilərin müəyyənləşdirilməsi, enerji səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi və enerji qənaəti tədbirlərinin hazırlanması məsələləri izah edilir. Audit zamanı texniki, iqtisadi və təşkilati göstəricilərin qiymətləndirilməsi nəzərdən keçirilir.

Müəssisələrdə elektrik və istilik avadanlıqlarının enerji səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi üsulları öyrənilir. Mühərriklər, transformatorlar, kompressorlar, nasoslar, istilik avadanlıqları və digər enerji istehlakçılarının enerji göstəriciləri, itkiləri və iş rejimləri təhlil edilir.

Elektrik sisteminin rejim anlayışı, rejimlərin əsas növləri, statik rejimlərin xüsusiyyətləri və onları xarakterizə edən əsas parametrlər – gərginlik, cərəyan, güc, tezlik və itkilər araşdırılır.

Enerji sistemlərinin etibarlılıq, dayanıqlılıq, keyfiyyət, təhlükəsizlik və iqtisadi səmərəlilik baxımından rejimlərinə qoyulan tələblər öyrənilir. Xüsusi iş rejimləri və onların əsas parametrləri təhlil edilir.

Elektrik şəbəkələrinin rejim tənlikləri, düyün və budaq parametrləri, güc balansı və rejim hesablamalarının əsas prinsipləri nəzərdən keçirilir. Hesablama metodlarının alqoritmləşdirilməsi və kompüter tətbiqləri üzrə praktiki məsələlər həll edilir.

Enerji təchizatında optimallaşdırmanın məqsədləri, meyarları və metodologiyası araşdırılır. Enerji itkilərinin minimumlaşdırılması, enerji resurslarından səmərəli istifadə, optimal rejim və digər optimallaşdırma məsələlərinin xarakteristikaları təhlil edilir.

Modelləşdirmənin ümumi məsələləri, modellərin təsnifatı, riyazi modellərin növləri, kompüter və informasiya modelləşdirməsinin xüsusiyyətləri öyrənilir. Enerji sistemlərinin modellərinin qurulması və onların hesablama proseslərində istifadəsi araşdırılır.

Enerji şəbəkələrində avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemlərinin quruluşu, funksiyaları və iş prinsipləri öyrənilir. Real vaxt rejimində məlumatların toplanması, emalı, monitorinqi və idarəetmə qərarlarının formalaşdırılması araşdırılır.

Elektrik enerjisi istehlakının monitorinqi üçün avtomatlaşdırılmış sistemlər, müasir elektrik sayğacları, məlumatların toplanması və ötürülməsi, sayğacların məsafədən idarə edilməsi və enerji istehlakının təhlili məsələləri araşdırılır

Enerji auditinin məzmunu, məqsədi və vəzifələri, auditin əsas mərhələləri, enerji sərfiyyatının qiymətləndirilməsi və müəssisə avadanlıqlarının enerji səmərəliliyinin müəyyənləşdirilməsi məsələləri öyrənilir.

AVR-in (Automatic Voltage Regulator) sinxron generatorun çıxış gərginliyinin sabit saxlanılmasında rolu, iş prinsipi və müxtəlif yük rejimlərində generatorun həyəcanlandırma sisteminə təsiri araşdırılır.

Generatorun mexaniki giriş gücünün və fırlanma sürətinin idarə edilməsində sürət tənzimləyicisinin rolu, idarəetmə xarakteristikaları və tezlik dəyişmələrinə təsiri öyrənilir.

Sinxron generatorun keçid proseslərində qısa müddətli və uzun müddətli dinamik davranışı, rotor bucağının, sürətin, gərginliyin və gücün zamanla dəyişməsi araşdırılır.

Elektrik yüklərinin gərginlik və tezlik dəyişmələrinə cavab xüsusiyyətləri, yükün aktiv və reaktiv gücünün sistemin dinamikasına təsiri və yük tənzimləyicilik əmsalları araşdırılır.

Sinxron generatorun uzununa reaktansı (Xd), eninə reaktansı (Xq) və ətalət sabitinin (H) generatorun keçid proseslərinə və dinamik dayanıqlığına təsiri öyrənilir.

Sinxron generatorun reaktiv güc istehsalı ilə terminal gərginliyi arasındakı əlaqə, həyəcanlandırma səviyyəsinin dəyişdirilməsi və gərginliyin tənzimlənməsi prosesləri araşdırılır

ATQ-nin (Avtomatik Təkrar Qoşma) elektrik sistemində tətbiqi, qəza və qısaqapanmalardan sonra sistemin bərpası, generatorların rotor bucağı və sistemin dinamik dayanıqlığına təsiri araşdırılır.

AVR-in generatorun gərginlik dəyişmələrinə və rəqslərinə reaksiyası, tənzimləmə sürəti, qazanc əmsalı və sistemin kiçik siqnallı dayanıqlığına təsiri araşdırılır.

Sinxron generatorun aktiv və reaktiv gücünün rotor bucağı, həyəcanlandırma və sistem parametrlərindən asılılığı, güc–bucaq xarakteristikası və onun dayanıqlıq baxımından əhəmiyyəti öyrənilir.

Elektrik sisteminin ekvivalent impedansının generatorun ötürə biləcəyi gücə, gərginlik səviyyəsinə və statik və dinamik dayanıqlıq göstəricilərinə təsiri araşdırılır.