Elektrik rabitə nəzəriyyəsiSillabus

Fənn kodu

İF-2258y

Kredit

7

Tələbənin iş yükü

70

Semestr

Payız semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Məcburi

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) 60 saat -mühazirə b) 15 saat- seminar c) 15 saat -laboratoriya

Auditoriyadan kənar saatlar

a) 70 saat -TSİ b) 50 saat -MRTSİ

“Elektrik rabitə nəzəriyyəsi” kursunun məzmunu elek¬trik ra¬bi¬tə siq¬nal¬la¬rının xa¬rak¬te¬ris¬ti¬ka-la¬rı, şəbəkənin fiziki strukturu, transmissiya sistemləri, tasiləsiz təsadqüfi proseslər və onların paylanma funksiyaları, rəqəm rabitə kanallarının parametr və xarakteristikaları, Markov təsadüfi proseslər nəzəriyyəsi, telekommunikasiya kanallarının təsnifatı, məlumatların verilişi və kodlama nəzəriyyəsi, fasiləsiz və diskret məlumatların optimal qəbulu alqoritmləri, siqnalların spektral analiz üsullarını və vasitələri, abunəçi daxilolma sistemlərinin xətti rəqəm siqnallarının modulyasiyası, rəqəm modulyasiya üsulları, optik telekommunikasiya sistemlərinin buraxma qabiliyyəti, effektivliyi və etibarlılığını təhlil etməklə müxtəlif növ telekommunikasiya sistemlərinin müasir telekommunikasiya şəbəkələrində sahəsində tətbiqini və təyinatını müəyyənləşdirməyə imkan verəcəkdir.

• mühazirə
• laboratoriya işi
• interaktiv müzakirə
• təqdimatlar
• seminar

1. 1

   CLO 1: 1. Elektrik rabitə sistemlərinin əsas anlayışlarını, quruluşunu və iş prinsiplərini izah edir. 2. Rabitə sistemlərində istifadə olunan informasiya və elektrik siqnallarının əsas parametrlərini müəyyənləşdirir. 3. Siqnalların rabitə kanallarında ötürülmə xüsusiyyətlərini və spektral tərkibini təhlil edir. 4. Analoq və rəqəmli rabitə sistemlərinin iş prinsiplərini və əsas xüsusiyyətlərini müqayisə edir. 5. Modulyasiya və demodulyasiya proseslərini izah edir və müxtəlif modulyasiya üsullarını fərqləndirir. 6. Rabitə kanallarında yaranan səs-küy, maneə, zəifləmə və təhriflərin siqnalın keyfiyyətinə təsirini qiymətləndirir. 7. Rabitə kanallarının buraxma qabiliyyətini və informasiya ötürmə sürətini hesablayır və qiymətləndirir. 8. Diskretləşdirmə, kvantlaşdırma və kodlaşdırma proseslərinin rəqəmli rabitə sistemlərində tətbiqini izah edir. 9. Rabitə sistemlərinin energetik və keyfiyyət göstəricilərini təhlil edir və qiymətləndirir. 10. Verilmiş rabitə tələblərinə uyğun siqnalın ötürülməsi, modulyasiyası və rabitə kanalının seçilməsi üzrə texniki həllər müəyyənləşdirir.

1. 1.
   Elektrik rabitəsinin əsas anlayışları və inkişaf tarixiMühazirə

   Elektrik rabitəsinin mahiyyəti, əsas anlayışları, yaranması və inkişaf mərhələləri haqqında ümumi məlumat verilir.

   • Elektrik rabitəsi sistemlərinin əsas anlayışlarını və prinsiplərini izah edir.
2. 2.
   Deterministik siqnallar və onların parametrləriMühazirə

   • 1. PLO A: Kimyəvi Kinetika və Reaktor Mühəndisliyi (Bilik) Nəticə: Tələbə hidrogen və xlorun zəncirvari şaxələnən yanma reaksiyasının kinetik mexanizmini və partlayış limitlərini mükəmməl bilir. Sintez kameralarının, qrafit absorberlərin və istilikdəyişdiricilərin iş prinsiplərini, kütlə və istilik ötürülməsi tənliklərini elmi səviyyədə şərh edir.
   • 2. PLO B: Texnoloji Sxemlərin Layihələndirilməsi və İdarə Edilməsi (Mühəndislik Tətbiqi)Nəticə: Tələbə xlorid turşusu istehsalının avtomatlaşdırılmış texnoloji axın sxemini (PFD) layihələndirmək bacarığına sahib olur. Reaktorda nisbətini (partlayışın qarşısını almaq üçün adətən hidrogen artıqlığı ilə) tənzimləyən kontrol sistemlərini qurur, absorbsiya qülləsinin material balansını hesablayır.
   • 3. PLO C: Sənaye Təhlükəsizliyi, HSE və Ekoloji Audit (Məsuliyyət)Nəticə: Tələbə kəskin qoxulu, korroziyaya uğradıcı və toksik olan $HCl$ qazı və turşusu ilə işləyərkən HSE (Əməyin Mühafizəsi) standartlarını tətbiq edir. Atmosferə reaktor qazlarının sızmasının qarşısını alan qəza sistemlərini qurmağın və istehsalat tullantılarının neytrallaşdırılmasının (əhəng südü ilə) hüquqi və ekoloji məsuliyyətini daşıyır.
3. 3.
   Rabitə sistemlərinin strukturu və əsas elementləriMühazirə
4. 4.
   Təsadüfi siqnallar və statistik xarakteristikalarıMühazirə
5. 5.
   İnformasiyanın növləri və rabitə sistemlərində roluMühazirə
6. 6.
   Furye sıraları və periodik siqnalların spektriMühazirə
7. 7.
   Analoq modulyasiya (AM)Mühazirə
8. 8.
   Furye çevrilməsi və spektral analizMühazirə
9. 9.
   Analoq modulyasiyanın ümumi prinsipləriMühazirə
10. 10.
    Enerji və güc siqnallarıMühazirə
11. 11.
    Amplituda modulyasiyası (AM)Mühazirə
12. 12.
    Bucaqlı modulyasiya: Tezlik modulyasiyası (FM)Mühazirə
13. 13.
    Diskretləşdirmə və kvantlaşdırmaMühazirə
14. 14.
    Faza modulyasiyası (PM)Mühazirə
15. 15.
    Delta modulyasiyası və adaptiv delta modulyasiyasıMühazirə
16. 16.
    Analoq siqnalların demodulyasiyasıMühazirə
17. 17.
    PCM və impuls-kod modulyasiyasıMühazirə
18. 18.
    ASK rəqəmsal modulyasiya üsuluMühazirə
19. 19.
    QPSK və M-PSK modulyasiya üsullarıMühazirə
20. 20.
    FSK rəqəmsal modulyasiya üsuluMühazirə
21. 21.
    QAM modulyasiya üsullarıMühazirə
22. 22.
    PSK və DPSK modulyasiya üsullarıMühazirə
23. 23.
    Rabitə kanalları və onların modelləriMühazirə
24. 24.
    Küy və maneələrin rabitə sistemlərinə təsiriMühazirə
25. 25.
    Şennon teoremi və kanal tutumuMühazirə
26. 26.
    Optimal qəbul və səhv ehtimalının hesablanmasıMühazirə
27. 27.
    Səhvlərin aşkarlanması və korreksiyaedici kodlarMühazirə
28. 28.
    İnformasiya nəzəriyyəsinin əsas anlayışları. EntropiyaMühazirə
29. 29.
    Müasir rəqəmsal rabitə sistemləri (LTE, 5G, IoT rabitəsi)Mühazirə
30. 30.
    Elektrik rabitəsi sistemlərinin layihələndirilməsi və ümumiləşdirilməsiMühazirə
31. 31.
    Faza-tezlik xarakteristikasının tədqiqiLaboratoriya

    Mövzuda elektrik dövrələrinin faza-tezlik xarakteristikası, onun mahiyyəti və siqnalın fazasının tezlikdən asılı olaraq dəyişməsi öyrənilir. Giriş və çıxış siqnalları arasındakı faza fərqinin müxtəlif tezliklərdə müəyyən edilməsi və faza sürüşməsinin yaranma səbəbləri izah edilir. Faza-tezlik xarakteristikasının ölçülməsi, qrafikinin qurulması, xarakterik və sərhəd tezliklərin müəyyənləşdirilməsi araşdırılır. Həmçinin ölçmə nəticələrinin təhlili və elektrik dövrələrinin tezlik xüsusiyyətlərinin qiymətləndirilməsində faza-tezlik xarakteristikasının əhəmiyyəti nəzərdən keçirilir.

32. 32.
    Siqnalın amplitudası, tezliyi,periodu və fazasının ölçülməsi.Laboratoriya

    Mövzuda elektrik siqnallarının əsas parametrləri olan amplituda, tezlik, period və faza anlayışları öyrənilir. Bu parametrlərin fiziki mahiyyəti, bir-biri ilə əlaqəsi və siqnalın xarakterinin müəyyən edilməsində rolu izah edilir. Amplitudanın, tezliyin və periodun ölçülməsi üsulları, həmçinin iki siqnal arasındakı faza fərqinin təyin edilməsi araşdırılır. Ölçmələrin osiloskop, tezlikölçən və digər ölçü cihazları vasitəsilə aparılması, alınan nəticələrin təhlili və ölçmə xətalarının qiymətləndirilməsi nəzərdən keçirilir.

33. 33.
    Amplitud modulyasiyasının tədqiqi AM siqnalının formalaşdırılması, modulyasiya əmsalının htsablanması və siqnal spektrinin araşdırılmasıLaboratoriya

    Mövzuda amplitud modulyasiyasının mahiyyəti və AM siqnalının formalaşma prinsipi öyrənilir. Daşıyıcı və modullaşdırıcı siqnalların qarşılıqlı təsiri, modulyasiya prosesinin əsas xüsusiyyətləri və AM siqnalının zaman sahəsində parametrləri araşdırılır. Modulyasiya əmsalının təyin edilməsi və hesablanması üsulları, onun siqnalın keyfiyyətinə təsiri izah edilir. Həmçinin AM siqnalının spektri, daşıyıcı və yan tezliklərin xüsusiyyətləri, spektral genişlik və siqnal gücünün tezlik komponentləri üzrə paylanması tədqiq edilir. Alınmış nəticələrin ölçülməsi, qrafik şəkildə təqdim edilməsi və təhlili nəzərdən keçirilir.

34. 34.
    Elektrik dövrələrinin amplitud-tezlik xarakteristikasınıntədqiqiLaboratoriya

    Mövzuda elektrik dövrələrinin amplitud-tezlik xarakteristikası (ATX), onun mahiyyəti və dövrənin müxtəlif tezliklərdə siqnallara reaksiyası öyrənilir. Giriş və çıxış siqnallarının amplitudaları arasındakı əlaqə, tezlikdən asılı olaraq gücləndirmə əmsalının dəyişməsi və dövrənin buraxma zolağı araşdırılır. Müxtəlif elektrik dövrələrinin ATX-sinin ölçülməsi və qrafik şəkildə qurulması, rezonans tezliyinin və sərhəd tezliklərinin müəyyən edilməsi izah olunur. Həmçinin ölçmə nəticələrinin təhlili və dövrənin tezlik xüsusiyyətlərinin qiymətləndirilməsi nəzərdən keçirilir.

35. 35.
    FM siqnalının alınması və modulyasiya parametrlərinin müəyyən edilməsiLaboratoriya

    Mövzuda tezlik modulyasiyasının mahiyyəti, FM siqnalının formalaşma prinsipi və əsas xüsusiyyətləri öyrənilir. Daşıyıcı siqnalın tezliyinin modullaşdırıcı siqnalın təsiri ilə dəyişməsi prosesi və FM siqnalının zaman sahəsində parametrləri araşdırılır. Tezlik sapması, modulyasiya indeksi, modullaşdırıcı siqnalın tezliyi və daşıyıcı tezlik kimi əsas modulyasiya parametrlərinin müəyyən edilməsi üsulları izah edilir. Həmçinin FM siqnalının ölçülməsi, spektrinin müşahidəsi və alınmış nəticələrin təhlili nəzərdən keçirilir.

36. 36.
    Siqnalın amplitudası, tezliyi,periodu və fazasının ölçülməsi.Məşğələ

    Mövzuda elektrik siqnallarının əsas parametrləri olan amplituda, tezlik, period və faza anlayışları öyrənilir. Bu parametrlərin fiziki mahiyyəti, bir-biri ilə əlaqəsi və siqnalın xarakterinin müəyyən edilməsində rolu izah edilir. Siqnalın amplitudasının, tezliyinin və periodunun ölçülməsi, həmçinin iki siqnal arasındakı faza fərqinin təyin edilməsi üsulları araşdırılır. Ölçmələrin osiloskop, tezlikölçən və digər ölçü cihazları vasitəsilə aparılması, alınan nəticələrin təhlili və ölçmə xətalarının qiymətləndirilməsi nəzərdən keçirilir.

37. 37.
    Rəqəmsal rabitə kanalında siqnalın ötürülməsinin tədqiqiMəşğələ

    Mövzuda rəqəmsal siqnalların rabitə kanalı vasitəsilə ötürülməsi prinsipləri və əsas mərhələləri öyrənilir. Rəqəmsal siqnalın formalaşdırılması, kodlaşdırılması, modulyasiyası, rabitə kanalı ilə ötürülməsi və qəbuledici tərəfdə bərpası prosesləri izah edilir. Kanalda yaranan səs-küy, təhrif və maneələrin siqnalın keyfiyyətinə təsiri araşdırılır. Həmçinin siqnalın ötürülmə sürəti, kanalın buraxma qabiliyyəti, bit səhvləri və siqnal-küy nisbəti kimi əsas parametrlər nəzərdən keçirilir və ötürülən siqnalın keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi üsulları öyrənilir.

38. 38.
    Elektrik dövrələrinin amplitud-tezlik xarakteristikasınıntədqiqiMəşğələ

    Mövzuda elektrik dövrələrinin amplitud-tezlik xarakteristikasının mahiyyəti və dövrənin müxtəlif tezliklərdə siqnallara reaksiyası öyrənilir. Giriş və çıxış siqnallarının amplitudaları arasındakı əlaqə, gücləndirmə əmsalının tezlikdən asılı olaraq dəyişməsi və dövrənin buraxma zolağı araşdırılır. Amplitud-tezlik xarakteristikasının eksperimental üsulla ölçülməsi, qrafikinin qurulması, rezonans və sərhəd tezliklərinin müəyyənləşdirilməsi izah edilir. Həmçinin alınmış nəticələrin təhlili və elektrik dövrəsinin tezlik xüsusiyyətlərinin qiymətləndirilməsi nəzərdən keçirilir.

39. 39.
    Rabitə kanalında küyün siqnalın təsirinin tədqiqiMəşğələ

    Mövzuda rabitə kanalında yaranan küyün mənbələri, əsas xüsusiyyətləri və ötürülən siqnala təsiri öyrənilir. Küyün siqnalın amplitudasına, formasına və keyfiyyətinə təsiri, həmçinin siqnal-küy nisbətinin rabitə sistemlərinin fəaliyyətində əhəmiyyəti izah edilir. Müxtəlif küy növləri, onların yaranma səbəbləri və rabitə kanalında siqnalın təhrif olunmasına təsiri araşdırılır. Həmçinin küyün təsirinin ölçülməsi, siqnal-küy nisbətinin müəyyən edilməsi və küyün azaldılması üçün tətbiq olunan filtrasiya, ekranlaşdırma və digər üsullar nəzərdən keçirilir.

40. 40.
    Faza-tezlik xarakteristikasının tədqiqiMühazirə

    Mövzuda elektrik dövrələrinin faza-tezlik xarakteristikası və çıxış siqnalının fazasının tezlikdən asılı olaraq dəyişməsi öyrənilir. Giriş və çıxış siqnalları arasındakı faza fərqinin müxtəlif tezliklərdə müəyyən edilməsi və faza sürüşməsinin yaranma səbəbləri izah edilir. Faza-tezlik xarakteristikasının eksperimental üsulla ölçülməsi, qrafikinin qurulması və xarakterik tezliklərin müəyyənləşdirilməsi araşdırılır. Həmçinin alınmış nəticələrin təhlili və elektrik dövrələrinin tezlik xüsusiyyətlərinin qiymətləndirilməsində faza-tezlik xarakteristikasının əhəmiyyəti nəzərdən keçirilir.

1. 1. Mansurov, T.M., Qulakov, İ.R., Zeneviç, A.O. Optik telekommunikasiya sistemlərinin elmi məsələləri. -Bakı, AzTU, 2021. -336s. 2. Mansurov, T.M. Çoxkanallı telekommunikasiya sistemləri. –Bakı, 2009. -335 s. 3. Mansurov T.M., Əliyev Ç.P., Quliyeva G.İ. Elektrik ölçmələri və vasitələri. –Bakı: Xəzər universitetinin nəşriyyatı, 2018. -328s. 4. DIGITAL AUDIO BROADCASTING, JAN VAN KATWIJK, received: 5 June 2021; revised: 22 August 2021; accepted: 18 August 2021; published online: 30 November 2021 5. William C.Lindsey - Telecommunication Systems Engineering: 2021: 6. William Stallings - Wireless Communications and Networks: 2013 (4-сü nəşr): Pearson Education 7. John M. Senior - Optical Fiber Communications: 2019 (3-cü nəşr): Pearson Prentice Hall 8. Upamanyu Madhow - Introduction to Communication Systems: 2024: Pearson(yeni pəncərədə açılır)