MS Excel ilə verilənlərin analiziMövzu planı

Mövzuda verilənlərin analizi və idarə edilməsində ən geniş yayılmış alətlərdən biri olan Microsoft Excel proqramının interfeysi və iş prinsipləri öyrənilir. Tələbələr Excel pəncərəsinin strukturunu, menyuları, sətir, sütun və xanaların təşkilini, fərqli tipdə məlumatların daxil edilməsi və vizual formatlanması qaydalarını mənimsəyirlər. Həmçinin, proqram daxilində riyazi hesablama əməliyyatlarının aparılması və fundamental funksiyaların sintaksisinə uyğun yazılıb tətbiq edilməsi prinsipləri təhlil edilir.

Mövzuda Excel-də böyük həcmli məlumat çoxluqlarının nizamlanması, analizi asanlaşdıran vizual struktura gətirilməsi və idarə olunması üsulları öyrənilir. Tələbələr verilənlərin müəyyən kriteriyalara görə sıralanması və lazım olmayan məlumatların süzülərək gizlədilməsi mexanizmlərini mənimsəyirlər. Həmçinin, müəyyən edilmiş şərtlərə əsasən xanaların rəng və vizual üslubunu avtomatik dəyişən Şərti Formatlaşdırma aləti, xana aralıqlarının düzgün seçilməsi, mütləq və nisbi istinadların istifadəsi, eləcə də verilənlərin rəsmi cədvəl formatına salınması prinsipləri təhlil edilir.

Mövzuda Excel-də rəqəmsal verilənlərin analizi üçün təməl sütun sayılan fundamental riyazi və statistik funksiyalar öyrənilir. Tələbələr verilənlər çoxluğunun cəmini tapan, orta qiymətini hesablayan, ən böyük və ən kiçik dəyərlərini müəyyən edən, həmçinin xanalardakı rəqəmsal məlumatların sayını çıxaran funksiyaların tətbiqini mənimsəyirlər. Dərsin ikinci hissəsində isə maliyyə və statistika hesablamalarında dəqiqliyi təmin etmək üçün kəsr ədədlərin yuvarlaqlaşdırılması üsulları — standart yuvarlaqlaşdırma, yuxarı və aşağı yuvarlaqlaşdırma funksiyaları təhlil edilir.

Mövzuda Excel-də mürəkkəb biznes ssenarilərini və şərtli hesablamaları idarə etmək üçün istifadə olunan qərar qəbuledici alətlər öyrənilir. Tələbələr verilən kriteriyalara əsasən fərqli nəticələr qaytaran məntiq funksiyalarını, şərtləri birləşdirən məntiqi operatorları və çoxsəviyyəli qərarlar üçün iç-içə IF strukturunu mənimsəyirlər. Həmçinin, düsturlarda yarana biləcək xətaların qarşısını almaq üçün IFERROR və IFNA alətləri, eləcə də müəyyən şərt(lər)ə əsasən filtrlənmiş məlumatları qruplaşdıran aqreqat funksiyaları təhlil edilir.

Mövzuda fərqli cədvəllər və ya vərəqlər arasında verilənlərin əlaqələndirilməsi, indekslənməsi və dinamik axtarış sistemlərinin qurulması üsulları öyrənilir. Tələbələr Excel-in klassik şaquli və üfüqi axtarış alətlərini, onların məhdudiyyətlərini aradan qaldıran daha çevik və modern XLOOKUP funksiyasını, həmçinin böyük data kütlələrində yüksək performanslı axtarış təmin edən və sola doğru da axtarış edə bilən INDEX və MATCH kombinasiyasını mənimsəyirlər. Əlavə olaraq, verilən indeksə görə siyahıdan seçim edən CHOOSE və müəyyən olunmuş başlanğıc nöqtəsindən etibarən dinamik xana aralığı təyin edən OFFSET funksiyaları təhlil edilir.

Mövzuda Excel mühitində verilənlər bazasına xam məlumatlar daxil edilərkən insan faktorundan qaynaqlanan xətaların minimuma endirilməsi və məlumat bütövlüyünün qorunması üsulları öyrənilir. Tələbələr xanalara yazılacaq dəyərlərə xüsusi məhdudiyyətlərin qoyulması, səhv məlumat daxil edildikdə istifadəçini xəbərdar edən funksional mesajların qurulması mexanizmlərini mənimsəyirlər. Həmçinin, biznesin davamlılığı üçün kritik olan həftəlik və ay sonu hesabatlarının formalaşdırılması mərhələsində datanın doğruluğunu, təkrarlanmasını və uyğunsuzluğunu yoxlayan nəzarət mexanizmlərinin tətbiqi araşdırılır.

Mövzuda böyük həcmli məlumat bazalarının sürətlə qruplaşdırılması, analizi və vizuallaşdırılması üçün Excel-in ən güclü analitik alətləri olan PivotTable və PivotChart funksiyaları öyrənilir. Tələbələr xam verilənlərdən dinamik cədvəllərin qurulmasını və dörd əsas sahənin — sətirlər, sütunlar, dəyərlər və süzgəclərin düzgün konfiqurasiya edilməsini təhlil edirlər. Dərsin əsas hissəsində mövcud verilənlər üzərində xüsusi riyazi düsturlarla yeni hesablamalar aparmağa imkan verən xüsusi sahələrin yaradılması, hesabatların interaktiv idarə edilməsi üçün dilimləyicilərin qoşulması və analiz nəticələrinin dinamik qrafiklərə çevrilməsi praktiki olaraq araşdırılır.

Mövzuda böyük verilənlər çoxluğunun strukturunu, mərkəzi meylliliyini və paylanma qanunauyğunluqlarını aşkar etmək üçün istifadə olunan təməl statistik analiz metodları və funksiyaları öyrənilir. Tələbələr kənar meyllənmələrə qarşı həssas olmayan orta nöqtəni tapan MEDIAN, verilənlərin orta qiymətdən nə dərəcədə uzaqlaşdığını ölçən standart meyllənmə və dispersiya göstəricilərini təhlil edirlər. Dərsin əsas hissəsində isə iki fərqli dəyişən arasındakı xətti əlaqənin gücünü və istiqamətini müəyyən edən korrelyasiya əmsalının hesablanması, həmçinin bu statistik göstəricilərin real biznes və tədqiqat verilənlərinə tətbiq edilərək analitik hesabatların hazırlanması praktiki olaraq araşdırılır.

Mövzuda mürəkkəb statistik və mühəndislik hesablamalarını avtomatlaşdırmaq üçün Excel-in daxili analitik modulu olan Data Analysis Toolpak aləti öyrənilir. Tələbələr bu təkmil əlavənin proqrama inteqrasiya edilməsi və aktivləşdirilməsi addımlarını təhlil edirlər. Dərsin əsas hissəsində dəyişənlər arasındakı səbəb-nəticə əlaqələrini proqnozlaşdıran reqresiya, verilənlərin asılılıq dərəcəsini ölçən korrelyasiya və iki seçmə qrupunun ortalama qiymətlərini müqayisə edən t-test analizlərinin tətbiqi, həmçinin məlumatların paylanma tezliyini vizual olaraq əks etdirən histogramlar və şkalaların qurulması praktiki olaraq araşdırılır.

Mövzuda dağınıq, irihəcmli və fərqli formatlı verilənlərin avtomatik təmizlənməsi, strukturlaşdırılması və birləşdirilməsi üçün istifadə olunan ETL aləti — Power Query öyrənilir. Tələbələr yerli Excel fayllarından, CSV sənədlərindən və birbaşa veb səhifələrdən məlumatların sorğu vasitəsilə çəkilməsi yollarını təhlil edirlər. Dərsin əsas hissəsində xam verilənlərin formata salınması üçün süzgəcləmə, nizamlanma və qruplaşdırma transformasiyaları, həmçinin verilənlər bazası məntiqi ilə işləyən — fərqli cədvəlləri sütunlar üzrə əlaqələndirən Merge və sətirlər üzrə alt-alta birləşdirən Append sorğularının tətbiqi praktiki olaraq araşdırılır.

Mövzuda Excel-in standart cədvəl limitlərini aşaraq milyonlarla sətirdən ibarət böyük verilənlər bazaları ilə işləməyə imkan verən Power Pivot əlavəsi və relyasiya bazaları arxitekturası öyrənilir. Tələbələr fərqli mənbələrdən gələn cədvəlləri vahid bir Data Model daxilində birləşdirməyi və onlar arasında birin-çoxa (1:N) əlaqələr qurmağı təhlil edirlər. Dərsin əsas hissəsində biznes analitikasında ən güclü hesablama dili olan DAX vasitəsilə mövcud süzgəcləri modifikasiya edən CALCULATE və sətir-sətir iterasiya aparan SUMX formullarının tətbiqi, həmçinin yaddaş və hesablama optimallığı baxımından fərqlənən "Measures" və "Calculated Columns" relyasiya mexanizmləri praktiki olaraq araşdırılır.

Mövzuda mürəkkəb verilənlər çoxluğunu rəhbərlik və qərarverici şəxslər üçün asan başa düşülən, vizual və interaktiv idarəetmə panellərinə çevirmək mexanizmləri öyrənilir. Tələbələr məlumatları dinamik süzgəcləmək üçün istifadə olunan dilimləyicilər, xronoloji analiz imkanı verən zaman şkalaları və interaktivliyi artıran xüsusi forma idarəetmə elementlərinin tətbiqini təhlil edirlər. Dərsin əsas hissəsində mühüm biznes göstəricilərini vurğulayan şərti formatlaşdırma qaydaları, əsas performans göstəricilərinin vizuallaşdırılması, rəng palitrasının seçilməsi və istifadəçi təcrübəsinə uyğun professional hesabat dizaynının qurulması prinsipləri praktiki olaraq araşdırılır.

Mövzuda tələbələrin kurs boyu qazandıqları nəzəri və praktiki biliklərin real biznes ssenarilərinə və ya tətbiqi tapşırıqlara inteqrasiya olunmasını təmin edən yekun layihə mərhələsi öyrənilir. Tələbələr real verilənlər çoxluqları üzərində işləyərək, mürəkkəb məlumat modellərinin qurulması, analitik hesabatların hazırlanması və ya alqoritmik həllərin tətbiqi proseslərini layihə şəklində birləşdirirlər. Dərsin əsas hissəsində hazırlanmış layihələrin peşəkar auditoriya qarşısında vizual olaraq nümayiş etdirilməsi, təqdimat texnikaları, əldə olunmuş nəticələrin arqumentləşdirilməsi, eləcə də layihənin güclü və zəif tərəflərinin kollektiv şəkildə müzakirəsi və sual-cavab sessiyaları praktiki olaraq araşdırılır.