İqtisadiyyata girişMövzu planı

İqtisadiyyat nədir? İqtisadiyyatın cəmiyyət həyatında rolu. Niyə iqtisadiyyatı öyrənmək lazımdır? İqtisad elminin predmeti və ona müasir yanaşmalar. İqtisad elminin təkamülü. İqtisadiyyatın səviyyələri: mikro və makroiqtisadiyat. Mikro və makro səviyyələr üzrə iqtisadi problemlərin fərqlənidirilməsi. İqtisadi düşüncə. Iqtisadiyyat necə öyrənilir? İqtisadi metodologiya. Pozitiv və normativ iqtisadi yanaşma. İqtisadi proseslərin tədqiqat metodları: elmi abstraksiya, analiz və sintez, induksiya və deduksiya. İqtisadi proseslərin təhlilinin riyazi metodları. Verilənlərin qrafik təsviri. Zaman sırası və ikidəyişənli qrafik. Meyillik əmsalı.

İqtisadi maraqların təmin olunması. Braham Maslounun (Maslow) ehtiyaclar iyerarxiyası/piramidası. İqtisadi tələbatlar və onların təsnifatı. İqtisadi resurslar: mahiyyəti və təsnifatı. Təbii resurslar, kapital və insan resursları. Tükənən və bərpa olunan resurslar. İqtisadi seçim və məhdudluq. Istehsal amilləri. İstehsal imkanları əyrisi (PPF (Production possibility frontier). Marjinal dəyişmə nisbəti (MRT- Marjinal rate of transformation). Məhsul istehsal etdikdə xərcləri necə azaltmaq olar. Resurslardan effektiv istifadə. İqtisadi seçim: alternativ seçim və alternativ xərclər. İstehsalçı və istehlakçı davranışı. Rasional davranış. Son hədd xərclər və fayda.Braham Maslounun (Maslow) ehtiyaclar iyerarxiyası/piramidası. İqtisadi tələbatlar və onların təsnifatı. İqtisadi resurslar: mahiyyəti və təsnifatı. Təbii resurslar, kapital və insan resursları. Tükənən və bərpa olunan resurslar. İqtisadi seçim və məhdudluq. Istehsal amilləri. İstehsal imkanları əyrisi (PPF (Production possibility frontier). Marjinal dəyişmə nisbəti (MRT- Marjinal rate of transformation). Məhsul istehsal etdikdə xərcləri necə azaltmaq olar. Resurslardan effektiv istifadə. İqtisadi seçim: alternativ seçim və alternativ xərclər. İstehsalçı və istehlakçı davranışı. Rasional davranış. Son hədd xərclər və fayda.

İqtisadi sistem və onun təsnifatı İqtisadi sistemin mahiyyəti və məzmunu. İqtisadi sistemin xarakterik xüsusiyyətləri. İqtisadi sistemlərin əsas problemləri: nə istehsal etmək? necə istehsal etmək? kimin üçün istehsal etmək? İqtisadi sistemlərin təsnifləşdirilməsi meyarları və tipləri. İqtisadi sistemin ümumi və fərqli tərəfləri. İqtisadi sistemlərin mürəkkəbliyi və dəyişkənliyi meyarlarına görə “xalis” və “qarışıq” iqtisadi sistemlər. Planlı iqtisadi sistem (inzibati amirlik sistemi). Bazar iqtisadiyyatı sisteminin mahiyyəti. Bazar iqtisadiyyatının hərəkətverici və tənzimləyici mexanizmi. Azad sahibkarlıq. A.Smitin “gözəgörünməz əl” nəzəriyyəsi. Bazar iqtisadiyyatının modelləri. Sosial və azad (sərbəst) bazar iqtisadiyyatıın əsas cəhətləri. Bazar anlayışı. Bazarın meydana gəlməsinin tarixi şərtləri. Bazarın struktur anlayışı. Bazarın funksiyaları. Mülkiyyət iqtisadi və hüquqi kateqoriyadır. Mülkiyyətin iqtisadi cəhətdən reallaşdırılması. Mülkiyyət nəzəriyyələri. Mülkiyyətdə əmlaka sahib olma, istifadəetmə və sərəncamvermə əlamətləri. Mülkiyyətin obyektl və subyektləri. Mülkiyyətin formaları: dövlət mülkiyyəti, xüsusi mülkiyyət, əqli mülkiyyət.

Ev təsərrüfatı. Ev təsərrüfatlarının gəlirləri xərcləri. Sahibkarlıq fəaliyyəti mahiyyəti və iqtisadi əhəmiyyəti. Sahibkarlığlın hüquqi bazası. Sahibkarlıq fəaliyyətinin məqsədi və növləri. Sahibkar kimdir? Əsas hüquq və vəzifələri nədən ibarətdir? Biznesin təşkilinin əsas formaları: fərdi, ortaqlıq və cəmiyyəti. Biznesin təşkili formalarının əsas üstünlükləri və çatışmazlıqları. İqtisadi resurslarının istehlakçısı və hazır məhsulların təchizatçısı kimi müəssisənin mahiyyəti. Müəssisələrin həcminə və mülkiyyət növünə görə formaları. Dövlət - bazar iqtisadiyyatının subyekti kimi. Dövlət sahibkarlığı. İqtisadiyyatın dövlət bölməsi.

əzuniyyət hüququnun həyata keçirilməsi Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsi ilə tənzimlənir. İşçi qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş qaydada məzuniyyətə çıxmaq hüququna malikdir. Məzuniyyət, əsasən, işçinin müraciəti və işəgötürənin müvafiq əmri əsasında rəsmiləşdirilir. Əmək məzuniyyətinin müddəti, vaxtı və ödəniş qaydaları qanunvericiliyə uyğun müəyyən edilir. Məzuniyyət növündən asılı olaraq müvafiq sənədlər də tələb oluna bilər.

Təklifin mahiyyəti Fərdi və bazar təklifi. Təklifin həcmi və onun kəmiyyət dəyişməsi. Təklif əyrisi və onun yerdəyişməsi. Təklifin determinatları: məhsul və ya xidmətlərin qiyməti, istehsal xərcləri və istehsal amillərinin qiymət dəyişiklikləri, istehsal prosesində istifadə olunan texnologiyalar, əlaqəli məhsulların qiymətləri. Təklif əyrisi: təklif olunan məhsul və xidmətlərin miqdarı ilə qiymət arasındakı əlaqə. Təklif əyrisi boyunca hərəkət və təklif əyrisinin yerdəyişməsi Təklifin funksiyası. Qiymətin təklifə təsiri. Təklif qanunu. Təklifin gəlir və qiymət elastikliyi. Təklifin qiymətə təsiri.

Bazar tarazlığı nədir? Tələb artıqlığı və qıtlığı. Bazar tarazlığının əsas elementləri: tarazlı qiymət və həcm. Tələb və təklifin dəyişməsinin tarazlığa təsiri. Bazar tarazlığının L.Valras və A.Marşall şərhi. Tarazlı qiymətinin formalaşması: tələb və təklifin rolu. Qiymətin mahiyyəti və funksiyaları. Qiymət azadlığı. Qiymətin dövlət tənzimlənməsi

Rəqabətin mahiyyəti və növləri. Bazar rəqabətinin üstün keyfiyyətləri. Təkmil rəqabət və onun xüsusiyyətləri. İnhisarların yaranması: kapitalın təmərküzləşməsi və mərkəzləşməsi. İnhisarın sosial-iqtisadi nəticələri. Təbii inhisar nədir? İnhisarçı rəqabət. Oliqopoliya. Hökumətin antiinhisar fəaliyyəti. Rəqabət mühitinin və inhisar fəaliyyətinin tənzimlənməsi.

Ümumi Daxili Məhsul (ÜDM). Ümumi Milli Məhsul. Aralıq məhsul. Son məhsul. Əlavə dəyər. ÜDM hesablanmasının gəlirlər və xərclər üsulu. İstehsal üsulu (əlavə dəyər) ÜDM hesablanmasının xərclər üsulu: ev təsərrüfatının istehlak xərcləri, investisiya xərcləri, dövlət xərcləri və xalis ixrac. Nominal ÜDM. Qiymət indeksi. Real ÜDM. ÜDM deflyatoru. İstehlak qiyməti indeksi. ÜDM-in AQP hesablanması. İqtisadi artımın mahiyyəti. Makroiqtisadi səviyyədə iqtisadi artımın göstəriciləri. İqtisadi artıma təsir edən amillər. İqtisadi artımın meyarları. İqtisadi artımın tipləri. İqtisadi artım və iqtisadi inkişaf

Məşğulluq və əmək haqqı Əmək ehtiyatlarının mahiyyəti. İqtisadi fəal əhali. Əhalinin iqtisadi fəallıq səviyyəsinin ölçülməsi. Məğulluğun sosial-iqtisadi mahiyyəti. Əmək bazarı: əməyə olan tələb və təklif. Əmək bazarında tarazlıq. Tam məşğulluq. Həmkarlar İttifaqının əmək bazarına təsiri. Əmək münasibətlərinin dövlət tənzimlənməsi. İş vaxtının dövlət tərəfindən reqlamentləşdirilməsi. İşsizlik və onun sosial fəsadları. İşsizlik səviyyəsinin ölçülməsi. İşsizliyin formaları və onun təbii səviyyəsi. Əmək haqqı mahiyyəti və funksiyaları. Nominal və real əmək haqqı. Minimum əmək haqqının qanunvericiliklə müəyyən edilməsi. Əmək haqqı minimumunun təyin edilməsinin tərəfdarları və əleyhidarları. Orta aylıq əmək haqqı və median əmək haqqının müəyyən edilməsiƏmək məhsuldarlığı mahiyyəti və ölçülməsi

Hökumət və onun büdcəsi. Büdcənin gəlir və xərclər. Büdcə xərclərinin strukturu: İnvestisiya və sosial yönümlü büdcə. Büdcənin vergi və qeyri-vergi daxil olmaları. Verginin mahiyyəti və əsas funksiyaları. Vergitutmanın əsas prinsipləri. Vergi yükü və vergidən yayıma. Vergi sistemi. Büdcə profsiti və kəsiri. Dövlət borcu. Dövlət borcuna ənənəvi və Rikardoçu baxış. Dövlətin fiskal siyasəti. Maksimal vergi siyasətinin nəticələri. Fiskal siyasətin monetar siyasətə təsirləri

Əhalinin pul gəlirlərinin həcmi və strukturu. Real və nominal pul gəlirlər. Gəlirlərin ədalətli bölgüsü. Sosial bərabərsizlik. Lorens əyrisi. Cini (Gini) əmsalının hesablanmasıHəyat səviyyəsinin ölçülməsi. Yoxsulluq səviyyəsi və onun ölçülməsi. Mütləq və nisbi yoxsulluq. Sosial təhlükəsizlik

İqtisadi inkişaf və onu xarakterizə edən göstəriclər. Dayanıqlı inkişaf nədir? Dayanıqlı inkişaf məqsədləri. İnkluziv inkişafın mahiyyəti. İqtisadiyyatın sosialyönümlüyü. Əhalinin təhsil və sağlamlıq göstəriciləri.Rifah və onun ölçülməsi. Həyat keyfiyyəti. Rifahın xarakterizə edən göstəricələr sistemi. Maddi rifahın yüksəldilməsi.

Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin yaranması, idarəçilik sistemi, xarici və daxili siyasəti nəzərdən keçirilir. Bu dövlətlərin Azərbaycan dövlətçilik ənənələrinin inkişafına təsiri və regional siyasi proseslərdə mövqeyi işıqlandırılır.

Açıq iqtisadiyyatın mahiyyəti. İqtisadiyyatın açıqlıq dərəcəsi və onun göstəriciləri. Beynəlxalq əlaqələri zəruri edən şərtlər: müqayisəli və nisbi üstünlük. Beynəlxalq ticarət. Tədiyyə balansı: müsbət və mənfi saldo. İdxal və ixrac əməliyyatları Beynəlxalq ticarətətin məhdudlaşdırılması səbəbləri. Gümrük rüsumları (tarifləri). İdxal və ixrac kvotaları. İxracın təşviqi və inzibati məhduduiyyətlər. Proteksionizm və fritrederçilik.Əməyin beynəlxalq hərəkəti. Miqrasiya. Kapitalın beynəlxalq hərəkəti. Xarici investisiya qoyuluşları və onları təşviqi. Qloballaşmaya müxtəlif baxışlar və meyllər. İqtisadi əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi: beynəlxalq təşkilatlar.