Süxurların partlayışla dağıdılmasıSillabus

Fənn kodu

İF-36116y

Kredit

6

Tələbənin iş yükü

180

Semestr

Payız semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Məcburi

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) 45 saat - mühazirə b) 30 saat – məşğələ

Auditoriyadan kənar saatlar

a) 63 saat – sərbəst iş b) 42 saat - hazırlıq

Fənn dağ süxurlarının partlayış enerjisi vasitəsilə parçalanması nəzəriyyəsini və praktiki tətbiq metodlarını öyrədir. Partlayıcı maddələrin xassələri, onların fiziki-kimyəvi xarakteristikaları, detonasiya prosesləri və ciddi təhlükəsizlik qaydaları ətraflı şəkildə təhlil edilir. Mədən işlərində optimal partlayış parametrlərinin hesablanması, şpurların və quyuların yerləşmə sxemlərinin, habelə partlayış konturunun idarə edilməsi araşdırılır. Süxurun struktur xüsusiyyətlərinə uyğun partlayışın tənzimlənməsi və ətraf mühitə seysmik təsirin minimallaşdırılması üsulları xüsusi olaraq tədris olunur.

• mühazirə
• təqdimatlar
• seminar

1. 1

   CLO 1: Tələbə bu fənn çərçivəsində partlayıcı maddələrin növləri, onların xassələri və süxurların partlayış zamanı dağılma mexanizmlərini dərindən öyrənir. Kursun sonunda tələbə açıq və yeraltı mədən işlərində partlayış işlərinin layihələndirilməsini, quyuların yerləşdirilməsini və partlayış şəbəkələrinin hesablanmasını bacarır. Fənn, partlayış zamanı yaranan zərbə dalğalarının süxur massivinə təsirini və titrəmə səviyyələrinin idarə olunmasını əhatə edir. Bundan əlavə, partlayış işlərində təhlükəsizlik qaydaları, partlayıcı maddələrin saxlanması və daşınması qaydaları mənimsədilir. Beləliklə, tələbə iqtisadi və texniki cəhətdən səmərəli partlayış işləri aparmaq üçün zəruri biliklərə malik olur.

1. 1.
   Giriş, partlayış işlərinin qısa məzmunu. Filizlərin və süxurların çıxarılmasında partlayış işlərinin tətbiqi.Mühazirə

   Dağ-mədən sənayesində partlayış işlərinin rolu, tarixi inkişafı və süxurların kütləvi dağıdılmasında tətbiq sahələri barədə ilkin məlumatlar verilir.

2. 2.
   Partlayış və onun növləri. Fiziki, kimyəvi və nüvə istilik partlayışları. Sənaye partlayıcı maddələr.Mühazirə

   Partlayış prosesinin fiziki-kimyəvi təbiəti araşdırılır, partlayışın növləri təsnifləndirilir və sənayedə istifadə olunan əsas partlayıcı maddələrin siyahısı təqdim olunur.

3. 3.
   Oksigen balansının hesablanması. Sıfır, müsbət və mənfi oksigen balansları. Partlayışdan alınan zəhərli qazlar və onların təzyiqi.Mühazirə

   Partlayıcı maddələrin kimyəvi tərkibindəki oksigen balansının növləri, partlayış zamanı ayrılan zəhərli qazların formalaşması və zərərli təsirləri izah edilir.

4. 4.
   Partlayışın istiliyi. Partlayışın işi. Partlayış qazları, onların temperaturu, həcmi və işi.Mühazirə

   Partlayışın termodinamikası, ayrılan istilik enerjisinin hesablanması, qazların həcm-temperatur münasibətləri və dağıdıcı iş qabiliyyəti öyrənilir.

5. 5.
   Brizantlıq, partlayıcı maddələrin brizantlığı və işgörmə qabiliyyəti. Davamlılığı və həssaslığı.Mühazirə

   Partlayıcı maddələrin brizantlığı (əzici, xırdalayıcı xassəsi), ümumi işgörmə qabiliyyəti, həmçinin xarici təsirlərə (zərbə, sürtünmə, qığılcım) qarşı həssaslığı təhlil edilir.

6. 6.
   Brizantlıq, partlayıcı maddələrin brizantlığı və işgörmə qabiliyyəti. Davamlılığı və həssaslığı.Mühazirə

   Partlayıcı maddələrin brizantlığı (əzici, xırdalayıcı xassəsi), ümumi işgörmə qabiliyyəti, həmçinin xarici təsirlərə (zərbə, sürtünmə, qığılcım) qarşı həssaslığı təhlil edilir.

7. 7.
   Partlayıcı maddələrin təsnifatı. Kimyəvi partlayıcı və partlayış oyadıcı maddələr.Mühazirə

   Tətbiq məqsədinə görə partlayıcı maddələrin qruplara bölünməsi, əsas atım yükünü təşkil edən maddələr və prosesi başladan (oyadan) ilkin maddələr fərqləndirilir.

8. 8.
   Açıq və yeraltı mədən işlərində istifadə olunan adi, suya davamlı və suya davamsız partlayıcı maddələr.Mühazirə

   Fərqli mədən şəraitləri üçün tətbiq edilən partlayıcı maddələrin növləri, xüsusən də sulu və nəm quyularda işləmə qabiliyyətinə görə onların seçilməsi meyarları öyrənilir.

9. 9.
   Partlayıcı maddələr və onların seçilməsi qaydası. Orta, güclü və çox güclü suya davamlı partlayıcı maddələr.Mühazirə

   Mürəkkəb dağ-geoloji şəraitlər üçün partlayıcı maddələrin seçimi alqoritmləri, emulsiya və su-gel əsaslı güclü partlayıcıların tətbiq sahələri izah edilir.

10. 10.
    Partlatma vasitələri olan kapsul detenatorlar və od ötürücü qaytanlar. Onların qruluşu.Mühazirə

    Partlayış şəbəkəsinin əsas elementləri olan kapsul-detonatorların və od ötürücü qaytanların daxili quruluşu, tərkibi və yanma sürəti xüsusiyyətləri araşdırılır.

11. 11.
    Elektrodetenatorun, detenasiya qaytanının və detenasiya relesinin qruluşu nun izahı.Mühazirə

    Elektrik cərəyanı ilə çalışan elektrodetonatorların, yüksək sürətlə impuls ötürən detonasiya qaytanlarının və gecikdirici relelərin iş mexanizmləri öyrənilir.

12. 12.
    Atımların partladılma üsulları. Atımları partladılma üsullarının təsnifatı.Mühazirə

    Partlayışın həyata keçirilmə metodları (odla, elektriklə, qeyri-elektrik sistemlərlə) və onların sənaye standartlarına uyğun təsnifatı izah edilir.

13. 13.
    Odla, elektrodla və elektrik üsulu ilə partlatma vasitələri. Elektrik şəbəkəsinin qurulması.Mühazirə

    Fərqli partlatma üsullarının müqayisəli təhlili verilir, xüsusən də elektrik şəbəkələrinin (ardıcıl, paralel və qarışıq) qurulması və hesablanması qaydaları öyrədilmir.

14. 14.
    Atımların elektrodetenatorla partladılması. Elektrodetenatorların iş prinsipinin izahı.Mühazirə

    Elektrodetonatorların köməyi ilə kütləvi partlayışların sinxron idarə edilməsi, onların elektrik parametrləri (cərəyan şiddəti, müqavimət) və iş prinsipləri dərindən analiz edilir.

15. 15.
    Detenasiya qaytanı, atımların detenasiya qaytanı ilə kapsulsuz partladılması.Mühazirə

    Təhlükəsizliyi artırmaq məqsədilə quyularda kapsul-detonator istifadə etmədən, birbaşa detonasiya qaytanı şəbəkəsi vasitəsilə yükün partladılması texnologiyası öyrənilir.

16. 16.
    Fəlsəfədə və müasir təbiətşünaslıqda şüur problemiMühazirə

    Mövzunun məqsədi şüurun mahiyyətini, mənşəyini və funksiyalarını fəlsəfi və elmi baxımdan izah etməkdir. Şüur və beyin münasibətləri, süni intellekt və idrak problemləri müzakirə edilir. Müasir elmi yanaşmalar təhlil olunur

17. 17.
    Mədəntexnoloji xassələr. Süxurların mədəntexnoloji xassələri üzrə təsnifatı.Mühazirə

    Süxurların qazılma qabiliyyəti, partladılma dərəcəsi, aşınması və digər texnoloji xassələrinə görə (məsələn, Protodyakonov şkalasına əsasən) təsnifatı öyrənilir.

18. 18.
    Lağımların qazılma üsullarının təsnifatı. Fırlanma qazma maşınları, perforatorlar və qazma qurğularının iş prinsipi.Mühazirə

    Partlayıcı maddə yerləşdirmək üçün istifadə olunan lağımların (şpurların) qazılma metodları, pnevmatik və hidravlik perforatorların konstruksiyası izah edilir.

19. 19.
    Quyuların qazılma üsullarının təsnifatı. Şnekli, şaroşkalı və zərbə fırlanma qazma dəzgahları.Mühazirə

    Açıq və yeraltı mədənlərdə böyük diametrli partlayış quyularının qazılması üçün istifadə edilən fırlanma, şnekli və şaroşkalı dəzgahların iş prinsipləri araşdırılır.

20. 20.
    Quyuların qazılma üsullarının təsnifatı. Şnekli, şaroşkalı və zərbə fırlanma qazma dəzgahları.Mühazirə

    Açıq və yeraltı mədənlərdə böyük diametrli partlayış quyularının qazılması üçün istifadə edilən fırlanma, şnekli və şaroşkalı dəzgahların iş prinsipləri araşdırılır.

21. 21.
    Yeraltı mədən qazmalarının keçirilməsində partlayış işlərinin tətbiqi. Qazma üsulunun və qazma avadanlığının seçilməsi.Mühazirə

    Yeraltı tunel və şaxtaların inşası zamanı kontur partlayışlarının aparılması, süxur atımının idarə olunması və məhdud məkanda qazma avadanlıqlarının seçimi öyrənilir.

22. 22.
    Karyerin qruluşu üzrə partlatma vasitələrinin seçilməsi. Partlayıcı maddənin xüsusi sərfinin hesablanması və partlayışın təşkili.Mühazirə

    Açıq mədən işlərində (karyerlərdə) relyefə və pillə quruluşuna uyğun olaraq PM sərfinin normativlərə əsasən hesablanması və kütləvi partlayış bloku şəbəkəsinin layihələndirilməsi öyrədilmir.

23. 23.
    Partlayış işlərinin təşkili. İşçi heyətin seçilməsi, partlayıcı maddənin saxlanmasının və daşınmasının təşkili.Mühazirə

    Partlayış işlərinin hüquqi və təşkilati tənzimlənməsi, anbarlaşdırma normaları, daşınma marşrutlarının təhlükəsizliyi və məsul heyətin təlimatlandırılması qaydaları araşdırılır.

24. 24.
    Partlayıcı maddələri quyulara və lağımlara dolduran maşın və avadanlıqların seçilməsi.Mühazirə

    Mexanikləşdirilmiş partlayış işləri üçün istifadə olunan, PM-ləri qarışdıran və pnevmatik/şnek üsulu ilə quyulara dolduran xüsusi təyinatlı maşınların konstruksiyası öyrənilir.

1. A.M.Əzizov və baş. “Süxurların partlayışla dağıdılması”, Bakı, 2007