Fənn · Mədən mühəndisliyi
Süxurların partlayışla dağıdılmasıMövzu planı
Mövzu planı
Fənn üzrə mövzular və hər mövzunun təlim nəticələri.
1. Giriş, partlayış işlərinin qısa məzmunu. Filizlərin və süxurların çıxarılmasında partlayış işlərinin tətbiqi.
MühazirəDağ-mədən sənayesində partlayış işlərinin rolu, tarixi inkişafı və süxurların kütləvi dağıdılmasında tətbiq sahələri barədə ilkin məlumatlar verilir.
2. Partlayış və onun növləri. Fiziki, kimyəvi və nüvə istilik partlayışları. Sənaye partlayıcı maddələr.
MühazirəPartlayış prosesinin fiziki-kimyəvi təbiəti araşdırılır, partlayışın növləri təsnifləndirilir və sənayedə istifadə olunan əsas partlayıcı maddələrin siyahısı təqdim olunur.
3. Oksigen balansının hesablanması. Sıfır, müsbət və mənfi oksigen balansları. Partlayışdan alınan zəhərli qazlar və onların təzyiqi.
MühazirəPartlayıcı maddələrin kimyəvi tərkibindəki oksigen balansının növləri, partlayış zamanı ayrılan zəhərli qazların formalaşması və zərərli təsirləri izah edilir.
4. Partlayışın istiliyi. Partlayışın işi. Partlayış qazları, onların temperaturu, həcmi və işi.
MühazirəPartlayışın termodinamikası, ayrılan istilik enerjisinin hesablanması, qazların həcm-temperatur münasibətləri və dağıdıcı iş qabiliyyəti öyrənilir.
5. Brizantlıq, partlayıcı maddələrin brizantlığı və işgörmə qabiliyyəti. Davamlılığı və həssaslığı.
MühazirəPartlayıcı maddələrin brizantlığı (əzici, xırdalayıcı xassəsi), ümumi işgörmə qabiliyyəti, həmçinin xarici təsirlərə (zərbə, sürtünmə, qığılcım) qarşı həssaslığı təhlil edilir.
6. Brizantlıq, partlayıcı maddələrin brizantlığı və işgörmə qabiliyyəti. Davamlılığı və həssaslığı.
MühazirəPartlayıcı maddələrin brizantlığı (əzici, xırdalayıcı xassəsi), ümumi işgörmə qabiliyyəti, həmçinin xarici təsirlərə (zərbə, sürtünmə, qığılcım) qarşı həssaslığı təhlil edilir.
7. Partlayıcı maddələrin təsnifatı. Kimyəvi partlayıcı və partlayış oyadıcı maddələr.
MühazirəTətbiq məqsədinə görə partlayıcı maddələrin qruplara bölünməsi, əsas atım yükünü təşkil edən maddələr və prosesi başladan (oyadan) ilkin maddələr fərqləndirilir.
8. Açıq və yeraltı mədən işlərində istifadə olunan adi, suya davamlı və suya davamsız partlayıcı maddələr.
MühazirəFərqli mədən şəraitləri üçün tətbiq edilən partlayıcı maddələrin növləri, xüsusən də sulu və nəm quyularda işləmə qabiliyyətinə görə onların seçilməsi meyarları öyrənilir.
9. Partlayıcı maddələr və onların seçilməsi qaydası. Orta, güclü və çox güclü suya davamlı partlayıcı maddələr.
MühazirəMürəkkəb dağ-geoloji şəraitlər üçün partlayıcı maddələrin seçimi alqoritmləri, emulsiya və su-gel əsaslı güclü partlayıcıların tətbiq sahələri izah edilir.
10. Partlatma vasitələri olan kapsul detenatorlar və od ötürücü qaytanlar. Onların qruluşu.
MühazirəPartlayış şəbəkəsinin əsas elementləri olan kapsul-detonatorların və od ötürücü qaytanların daxili quruluşu, tərkibi və yanma sürəti xüsusiyyətləri araşdırılır.
11. Elektrodetenatorun, detenasiya qaytanının və detenasiya relesinin qruluşu nun izahı.
MühazirəElektrik cərəyanı ilə çalışan elektrodetonatorların, yüksək sürətlə impuls ötürən detonasiya qaytanlarının və gecikdirici relelərin iş mexanizmləri öyrənilir.
12. Atımların partladılma üsulları. Atımları partladılma üsullarının təsnifatı.
MühazirəPartlayışın həyata keçirilmə metodları (odla, elektriklə, qeyri-elektrik sistemlərlə) və onların sənaye standartlarına uyğun təsnifatı izah edilir.
13. Odla, elektrodla və elektrik üsulu ilə partlatma vasitələri. Elektrik şəbəkəsinin qurulması.
MühazirəFərqli partlatma üsullarının müqayisəli təhlili verilir, xüsusən də elektrik şəbəkələrinin (ardıcıl, paralel və qarışıq) qurulması və hesablanması qaydaları öyrədilmir.
14. Atımların elektrodetenatorla partladılması. Elektrodetenatorların iş prinsipinin izahı.
MühazirəElektrodetonatorların köməyi ilə kütləvi partlayışların sinxron idarə edilməsi, onların elektrik parametrləri (cərəyan şiddəti, müqavimət) və iş prinsipləri dərindən analiz edilir.
15. Detenasiya qaytanı, atımların detenasiya qaytanı ilə kapsulsuz partladılması.
MühazirəTəhlükəsizliyi artırmaq məqsədilə quyularda kapsul-detonator istifadə etmədən, birbaşa detonasiya qaytanı şəbəkəsi vasitəsilə yükün partladılması texnologiyası öyrənilir.
16. Fəlsəfədə və müasir təbiətşünaslıqda şüur problemi
MühazirəMövzunun məqsədi şüurun mahiyyətini, mənşəyini və funksiyalarını fəlsəfi və elmi baxımdan izah etməkdir. Şüur və beyin münasibətləri, süni intellekt və idrak problemləri müzakirə edilir. Müasir elmi yanaşmalar təhlil olunur
17. Mədəntexnoloji xassələr. Süxurların mədəntexnoloji xassələri üzrə təsnifatı.
MühazirəSüxurların qazılma qabiliyyəti, partladılma dərəcəsi, aşınması və digər texnoloji xassələrinə görə (məsələn, Protodyakonov şkalasına əsasən) təsnifatı öyrənilir.
18. Lağımların qazılma üsullarının təsnifatı. Fırlanma qazma maşınları, perforatorlar və qazma qurğularının iş prinsipi.
MühazirəPartlayıcı maddə yerləşdirmək üçün istifadə olunan lağımların (şpurların) qazılma metodları, pnevmatik və hidravlik perforatorların konstruksiyası izah edilir.
19. Quyuların qazılma üsullarının təsnifatı. Şnekli, şaroşkalı və zərbə fırlanma qazma dəzgahları.
MühazirəAçıq və yeraltı mədənlərdə böyük diametrli partlayış quyularının qazılması üçün istifadə edilən fırlanma, şnekli və şaroşkalı dəzgahların iş prinsipləri araşdırılır.
20. Quyuların qazılma üsullarının təsnifatı. Şnekli, şaroşkalı və zərbə fırlanma qazma dəzgahları.
MühazirəAçıq və yeraltı mədənlərdə böyük diametrli partlayış quyularının qazılması üçün istifadə edilən fırlanma, şnekli və şaroşkalı dəzgahların iş prinsipləri araşdırılır.
21. Yeraltı mədən qazmalarının keçirilməsində partlayış işlərinin tətbiqi. Qazma üsulunun və qazma avadanlığının seçilməsi.
MühazirəYeraltı tunel və şaxtaların inşası zamanı kontur partlayışlarının aparılması, süxur atımının idarə olunması və məhdud məkanda qazma avadanlıqlarının seçimi öyrənilir.
22. Karyerin qruluşu üzrə partlatma vasitələrinin seçilməsi. Partlayıcı maddənin xüsusi sərfinin hesablanması və partlayışın təşkili.
MühazirəAçıq mədən işlərində (karyerlərdə) relyefə və pillə quruluşuna uyğun olaraq PM sərfinin normativlərə əsasən hesablanması və kütləvi partlayış bloku şəbəkəsinin layihələndirilməsi öyrədilmir.
23. Partlayış işlərinin təşkili. İşçi heyətin seçilməsi, partlayıcı maddənin saxlanmasının və daşınmasının təşkili.
MühazirəPartlayış işlərinin hüquqi və təşkilati tənzimlənməsi, anbarlaşdırma normaları, daşınma marşrutlarının təhlükəsizliyi və məsul heyətin təlimatlandırılması qaydaları araşdırılır.
24. Partlayıcı maddələri quyulara və lağımlara dolduran maşın və avadanlıqların seçilməsi.
MühazirəMexanikləşdirilmiş partlayış işləri üçün istifadə olunan, PM-ləri qarışdıran və pnevmatik/şnek üsulu ilə quyulara dolduran xüsusi təyinatlı maşınların konstruksiyası öyrənilir.