Yeraltı mədən işləriSillabus

Fənn kodu

İF-36112y

Kredit

6

Tələbənin iş yükü

180

Semestr

Payız semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Məcburi

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) 45 saat - mühazirə b) 30 saat – məşğələ c) 15 saat – laboratoriya

Auditoriyadan kənar saatlar

a) 54 saat – sərbəst iş b) 36 saat - hazırlıq

Bu fənn yeraltı faydalı qazıntı yataqlarının işlənməsi texnologiyalarını, qazıntı sistemlərinin seçilməsini və layihələndirilməsini əhatə edir. Tələbələr yeraltı şəraitdə dağ təzyiqinin idarə edilməsi, mədən qazmalarının bərkidilməsi və havalandırılması prinsiplərini dərindən öyrənirlər. Fənn həmçinin yeraltı işlərdə istifadə olunan mexanizmlərin, nəqliyyat sistemlərinin tətbiqi xüsusiyyətlərini və təhlükəsizlik qaydalarını tədris edir. Mürəkkəb dağ-geoloji şəraitdə səmərəli istehsalın təşkili, iqtisadi və ekoloji cəhətdən əsaslandırılmış mühəndislik yanaşmaları bu kursun əsas diqqət mərkəzindədir.

• mühazirə
• laboratoriya işi
• təqdimatlar
• seminar

1. 1

   CLO 1: Bu fənnin sonunda tələbə yeraltı mədən çıxarma üsullarının texnoloji əsaslarını və yeraltı qazmaların açılması prinsiplərini mənimsəyir. Tələbə müxtəlif yeraltı istismar sistemlərini (sütunlu, kamerasız və s.) geoloji şəraitə uyğun seçməyi və onların iqtisadi səmərəliliyini qiymətləndirməyi bacarır. Fənn, yeraltı şaxta avadanlıqlarının iş prinsipini və şaxta havalandırma sistemlərinin layihələndirilməsini əhatə edir. Eyni zamanda, yeraltı işlərdə təhlükəsizlik texnikası və qəza hallarında mühafizə tədbirləri dərindən öyrənilir. Nəticə etibarilə, tələbə yeraltı mədən istehsalatının təşkili üçün lazım olan mühəndislik qərarlarını vermək qabiliyyətinə yiyələnir.

1. 1.
   Mədən qazmalarının keçirilmə texnologiyasıMühazirə

   Bu mövzu yeraltı mədən qazmalarının qazılması, bərkidilməsi və istismara verilməsi ardıcıllığını, eləcə də tətbiq olunan avadanlıqları əhatə edir.

2. 2.
   Azərbaycan dövlətinin yaranması və inkişafı (e.ə. III-II minilliklər)Mühazirə

   Mövzu Azərbaycan ərazisində qədim dövrlərdən etibarən yaranmış ilk dövlət qurumlarının meydana gəlməsini və inkişaf mərhələlərini əhatə edir. Dövlətlərin idarəçilik sistemi, siyasi quruluşu, iqtisadi həyatı və mədəni xüsusiyyətləri geniş şəkildə araşdırılır. Eyni zamanda onların regionda tutduğu mövqe və digər dövlətlərlə münasibətləri təhlil olunur. Bu dövlətlərin Azərbaycan dövlətçilik tarixinin formalaşmasında oynadığı rol xüsusi vurğulanır.

3. 3.
   Yataqların açılması istismara hazırlanması. Faydalı qazıntı yataqlarının şaquli şaxta lüləsi ilə açılmasıMühazirə

   Dərinlikdə yerləşən faydalı qazıntı yataqlarına şaquli şaxta lülələri vasitəsilə çıxışın təmin edilməsi və yatağın istismara hazırlanması prinsipləri öyrənilir.

4. 4.
   Bir neçə filiz cisminin açılması. Yatağın istismara hazırlanmasıMühazirə

   Mürəkkəb quruluşlu, birdən çox filiz cismi olan yataqların müştərək açılması və iqtisadi cəhətdən səmərəli istismara hazırlıq metodları təhlil edilir.

5. 5.
   Yataqların işlənməsində yeraltı dağ-mədən işlərinin prosesləri. Yeraltı proseslərin təsnifatıMühazirə

   Yeraltı mədən işləri zamanı həyata keçirilən əsas və köməkçi istehsalat proseslərinin (qoparma, yükləmə, daşıma, bərkitmə) ümumi təsnifatı verilir.

6. 6.
   Filizin qoparılması. Filizin quyularla qoparılmasının parametrlərinin hesablanmasıMühazirə

   Filiz massivinin dərin quyular vasitəsilə partladılaraq qoparılması texnologiyası və bu zaman quyu torunun parametrlərinin hesablanması metodikası izah edilir.

7. 7.
   Filizin mina atımı ilə qoparılması. Filizin daşınması (gətirilməsi)Mühazirə

   Mina atımı (şpur partlayışı) ilə kiçik miqyaslı qoparma işlərinin aparılması və qoparılmış filiz kütləsinin mədən daxilində daşınması (gətirilməsi) yolları öyrənilir.

8. 8.
   Filizin vibroqidalandırıcılarla (vibromaşınlarla) və konveyerlərlə yüklənməsi və daşınmasıMühazirə

   Qoparılmış filizin təmizləmə bloklarından vibromaşınlar vasitəsilə yüklənməsi və konveyer xətləri ilə fasiləsiz nəqli sistemlərinin iş prinsipi araşdırılır.

9. 9.
   Təmizləmə sahəsinin saxlanılmasıMühazirə

   Qazıntı nəticəsində yaranan boşluqlarda (təmizləmə sahələrində) dağ təzyiqinin idarə edilməsi və tavanın çökməsinin qarşısının alınması üsulları öyrənilir.

10. 10.
    Filiz yataqlarının işləmə sistemlərinin təsnifatı (işləmə sistemləri Qeyri-müntəzəm sütunların saxlanılması ilə işləmə sistemləri)Mühazirə

    Yeraltı işləmə sistemlərinin ümumi təsnifatı və xüsusilə filiz və ya süxurdan ibarət qeyri-müntəzəm qoruyucu sütunların saxlanılmasına əsaslanan sistemlər təhlil edilir.

11. 11.
    Filizin qismən (qatla) maqazinləşdirilməsi ilə bloklarla aralama bağı ilə işləmə sistemiMühazirə

    Dik yatımlı yataqlarda qoparılmış filizin blok daxilində qismən toplanması (maqazinləşdirilməsi) və aralama bağlarının tətbiqi ilə həyata keçirilən qazıntı texnologiyası öyrənilir.

12. 12.
    Azərbaycan və Sovet imperiyasıMəşğələ

    Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qurulması və bu mərhələdə ölkədə baş verən siyasi, iqtisadi və ictimai dəyişiklikləri əhatə edir. Həmçinin sovet idarəçiliyi modelinin tətbiqi nəticəsində milli dövlətçilik ənənələrinin məhdudlaşdırılması, sənayeləşmə, kollektivləşmə və cəmiyyətdə baş verən digər proseslər öyrənilir.

    • • FTN3: Tələbələrin bu və ya digər məsələlərlə bağlı obyektiv mövqeyini formalaşmasına nail olunur.
    • • FTN2: Azərbaycan tarixi üzrə bəzi mübahisəli məsələlərə aydınlıq gətirilir.
    • • FTN4: Tələbələrin ən azından minimum məlumat əldə etməsi, mövzular ətrafında öz fikrinin formalaşmasının səviyyəsi yoxlanılır.
    • • FTN1: Azərbaycan tarixinin dövrlərinin əsas mahiyyəti izah edilir.
13. 13.
    İşlənmiş sahənin təbii üsulla saxlanılması ilə işləmə sistemlərinin hesabatı. İşlənmiş sahənin süni saxlanilmasi ilə işləmə sistemləriMühazirə

    Qazıntı boşluqlarının özünüsaxlama qabiliyyətinin hesablanması (təbii saxlanılma) və boşluqların dolğu materialları (və ya bərkidicilər) ilə doldurulması (süni saxlanılma) texnologiyaları araşdırılır.

14. 14.
    Aralama bağı ilə filizin bloklarla maqazinləşdirilmə sistemi (kombinəedilmiş variant). Filizin mina atımı ilə qoparılmasıMühazirə

    Maqazinləşdirmə və aralama bağı sistemlərinin kombinasiyası vasitəsilə mürəkkəb şəraitlərdə filizin mina atımı ilə qoparılması üsullarının hibrid tətbiqi öyrənilir.

15. 15.
    Kamera-sütun sistemləri. Yataqların işlənməsində yeraltı dağ-mədən işlərinin prosesləriMühazirə

    Kamera-sütun işləmə sistemi çərçivəsində tətbiq olunan bütün yeraltı dağ-mədən proseslərinin (qazma, partlatma, yükləmə, daşıma) kompleks şəkildə təşkili və idarə olunması təhlil edilir.

1. Muxtarov N.N., Əzizov A.M., İbrahimov N.M., Muradov R.B. Yeraltı mədən işləri, Bakı, 2011