Faydalı qazıntı yataqlarının geologiyasıSillabus

Fənn kodu

İF-36109y

Kredit

5

Tələbənin iş yükü

150

Semestr

Payız semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Məcburi

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) 30 saat - mühazirə b) 15 saat – məşğələ

Auditoriyadan kənar saatlar

a) 63 saat – sərbəst iş b) 42 saat - hazırlıq

Fənn müxtəlif növ faydalı qazıntı yataqlarının əmələgəlmə şəraitini, geoloji quruluşunu, mineraloji və morfoloji xüsusiyyətlərini tədqiq edir. Yataqların kəşfiyyatı, onların sənaye əhəmiyyətinin və ehtiyatlarının qiymətləndirilməsi barədə fundamental nəzəri biliklər tələbələrə aşılanır. Magmatik, çökmə və metamorfik mənşəli yataqların təsnifatı, onların qlobal tektonik zonalarda paylanma qanunauyğunluqları incələnir. Tələbələr filiz kütlələrinin yatım şəraitini analiz etməklə, onların gələcək emal və metallurji istehsalata uyğunluğunu qiymətləndirməyi öyrənirlər.

• mühazirə
• seminar
• təqdimatlar

1. 1

   CLO 1: Tələbə bu fənn vasitəsilə faydalı qazıntı yataqlarının yaranma mənşəyini (genezisini), formalaşma şəraitini və onların geoloji-struktur xüsusiyyətlərini öyrənir. Kursun sonunda tələbə mineral yataqlarının təsnifatını aparmağı, filiz cisimlərinin morfoloji xüsusiyyətlərini təsvir etməyi və onların sənaye əhəmiyyətini qiymətləndirməyi bacarır. Fənn, yataqların axtarışı və kəşfiyyatı üçün zəruri olan geoloji məlumatların yığılması və təhlili metodlarını əhatə edir. Tələbə yatağın keyfiyyət və kəmiyyət göstəricilərini geoloji-iqtisadi baxımdan təhlil etmək imkanına yiyələnir. Beləliklə, tələbə mədənçıxarma layihələri üçün geoloji əsaslandırma bazasını tam şəkildə formalaşdırır.

1. 1.
   Faydalı qazıntılar haqqında ümumi məlumatlar və anlayışlar. Əlvan və qiymətli daş yataqları haqqında ümumi məlumat, onların yayılması və yataqları.Mühazirə

   Faydalı qazıntı anlayışı, onların sənayedə və iqtisadiyyatda əhəmiyyəti. Əlvan və qiymətli daş yataqlarının növləri, formalaşma xüsusiyyətləri və coğrafi yayılma qanunauyğunluqları.

2. 2.
   Faydalı qazıntı yataqlarının yatım şəraiti, morfologiyası, quruluşu, strukturu və teksturu.Mühazirə

   Yataqların geoloji yatım formaları, filiz cisimlərinin fəzadakı morfologiyası. Filizlərin daxili quruluşu, makroskopik və mikroskopik səviyyədə struktur və tekstur xüsusiyyətlərinin tədqiqi.

3. 3.
   Faydalı qazıntı yataqlarının yatım şəraiti, morfologiyası, quruluşu, strukturu və teksturu.Mühazirə

   Yataqların geoloji yatım formaları, filiz cisimlərinin fəzadakı morfologiyası. Filizlərin daxili quruluşu, makroskopik və mikroskopik səviyyədə struktur və tekstur xüsusiyyətlərinin tədqiqi.

4. 4.
   Faydalı qazıntı yataqlarının təsnifatı və genezisi. Halogen elementlərin duz yataqları.Mühazirə

   Yataqların əmələgəlmə mənşəyinə (genezisinə) görə təsnifat prinsipləri. Halogen elementlərin (xlor, flor, brom, yod) sənaye əhəmiyyətli duz yataqlarının formalaşması və xüsusiyyətləri.

5. 5.
   Endogen mənşəli yataqlar və onların əmələgəlmə şəraitləri.Mühazirə

   Yerin dərinliklərində maqmatik proseslər nəticəsində yaranan endogen (maqmatik, peqmatit, skarn, hidrotermal) yataqların temperatur, təzyiq və kimyəvi əmələgəlmə şəraitinin təhlili.

6. 6.
   Çökmə, aşınma, səpinti və metamorfik yataqlar (ekzogen yataqlar).Mühazirə

   Yerin səthində ekzogen amillərin (su, külək, temperatur) təsiri ilə yaranan aşınma və səpinti yataqları. Həmçinin, yüksək təzyiq və temperatur altında süxurların dəyişməsi nəticəsində yaranan metamorfik yataqlar.

7. 7.
   Faydalı metal qazıntıları. Qara metal yataqları.Mühazirə

   Qara metallurgiyanın əsasını təşkil edən metalların (dəmir, manqan, xrom, titan, vanadyum) filizləri, onların sənaye əhəmiyyəti, qlobal və yerli yataqlarının strukturu.

8. 8.
   Legirləyici metallar-kobalt, nikel və titan yataqları.Mühazirə

   Xüsusi xassəli polad və ərintilərin alınmasında vacib rol oynayan legirləyici metalların (Co, Ni, Ti) geologiyası, onların kompleks filiz yataqlarındakı mövqeyi.

9. 9.
   Alüminium xammalı. Boksit və alunit yataqları.Mühazirə

   Yüngül metallurgiyanın əsas elementi olan alüminiumun xammal bazası. Boksit və alunit filizlərinin mineraloji tərkibi, əmələgəlmə şəraiti və emal spesifikası.

10. 10.
    Əlvan metal yataqları. Faydalı qazıntı yataqlarının axtarışı və kəşfiyyatında, istismarında və filiz kütlələrinin emalında ətraf mühitin mühafizəsi.Mühazirə

    Mis, sink, qurğuşun və digər əlvan metalların yataqları. Mədən-kəşfiyyat işlərinin, faydalı qazıntıların çıxarılması və metallurji emalının ekoloji təsirləri. Davamlı mədənçilik və təbiəti mühafizə tədbirləri.

11. 11.
    Nəcib metal yataqları. Azərbaycanın faydalı qazıntılarının dünəni və bu günü.Mühazirə

    Qızıl, gümüş və platin qrupu metalların geologiyası və yataq tipləri. Azərbaycan ərazisində mədən işlərinin tarixi təkamülü və müasir xammal potensialı.

12. 12.
    Nadir və nadir-torpaq metalları. Nadirsəpələnmiş və radioaktiv elementlər və onların yayılması.Mühazirə

    Yüksək texnologiyalar (məsələn, elektronika, bərpaolunan enerji) üçün kritik əhəmiyyətli nadir-torpaq elementləri. Səpələnmiş metalların və uran/torium kimi radioaktiv elementlərin xüsusi geokimyəvi yatım şəraiti.

13. 13.
    Azərbaycanın təbii sərvətləri. Azərbaycanın faydalı filiz yataqları.Mühazirə

    Respublikanın Daşkəsən, Gədəbəy, Filizçay və digər əsas sənaye rayonlarındakı dəmir, mis, polimetal filiz yataqlarının geoloji-iqtisadi qiymətləndirilməsi və struktur təhlili.

14. 14.
    Qeyri-filiz faydalı qazıntı yataqları, onların təsnifatı. Optik xammal yataqları. Qarabağın mineral sərvətləri.Mühazirə

    Sənaye və inşaat üçün nəzərdə tutulan qeyri-filiz qazıntılarının təsnifatı. Şüşə və optik sənaye xammalları. Qarabağ iqtisadi rayonunun zəngin mineral xammal bazasının öyrənilməsi.

15. 15.
    Kükürd xammalı, fosforitlər, apatitlər, boratlar və onların yayılması və yataqları. İşğaldan azad olunmuş ərazilərin faydalı qazıntıları.Mühazirə

    Kimya və kənd təsərrüfatı (gübrə) sənayesinin aqrokimyəvi xammalları (kükürd, fosforitlər, apatitlər, boratlar). İşğaldan azad edilmiş zonalardakı mədən yataqlarının iqtisadi bərpası və potensialı.

16. 16.
    Kaolin, bentonit, barit və seolitlər. Onların yayılması və yataqları. Azərbaycanın filiz yataqları və təzahürləri.Mühazirə

    Qazma məhlulları, keramika, tikinti və kimya sənayesində istifadə olunan kaolin, bentonit, barit və seolit minerallarının geologiyası. Azərbaycan ərazisindəki yerli təzahürlər.

1. B.M.Babazadə., Materials Science and Engineering an introduction., Eighth Edition, 2018