Maşınqayırmada keyfiyyətin normalaşdırılmasıSillabus

Fənn kodu

İF-3353m

Kredit

5

Tələbənin iş yükü

150

Semestr

Payız semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Məcburi

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

Mühazirə:30 Seminar:15 Laboratoriya:0

Auditoriyadan kənar saatlar

TSİ:63 MRTSİ:42

“Maşınqayırmada keyfiyyətin normalaşdırılması” fənni “Maşın mühəndisliyi” ixtisası üzrə bakalavriat səviyyəsində təhsil alan tələbələrə müasir sənaye standartlarına cavab verən maşın, detal və konstruksiyaların layihələndirilməsi, istehsalı və istismarı prinsiplərini öyrədən fundamental mühəndislik fənnidir. Kursun əsas məqsədi tələbələrdə yüksək texniki, iqtisadi və istismar göstəricilərinə malik, həmçinin qarşılıqlı əvəzolunma (interchangeability) prinsiplərinə tam cavab verən maşın hissələrinin yaradılması üzrə baza biliklərini formalaşdırmaqdır. Tədris proqramı çərçivəsində maşınqayırmada keyfiyyət tələbləri, hamar elementlərin müsaidə (tolerance) və oturtma sistemləri, hissələrin həndəsi forma və qarşılıqlı vəziyyət dəqiqliyinin normalaşdırılması əsasları dərindən nəzərdən keçirilir. Eyni zamanda tələbələrə pəstah və maşın hissələrinin səth keyfiyyətinin (kələ-kötürlük və dalğalılıq) təyini, elementlərin vurma və yönüm dəqiqlikləri, eləcə də tipik qovşaq birləşmələrinin dəqiqlik normaları aşılanır. Bu fənnin mənimsənilməsi gələcək bakalavrların konstruksiyaetmə və texnoloji prosesləri idarəetmə vərdişlərini inkişaf etdirir. Tələbələr istehsalatda məmulatın keyfiyyətinin təmin olunmasına dair texniki-iqtisadi hesabatları müstəqil şəkildə yerinə yetirmək, düzgün mühəndislik göstərişləri vermək və sahə üzrə idarəetmə və rəhbərlik səriştəsinə sahib olmaq imkanı qazanırlar.

• mühazirə
• seminar
• case study
• təqdimatlar
• interaktiv müzakirə
• komanda işi

1. 1

   CLO 1: FTN 1 (Qarşılıqlı əvəzolunma və konstrruksiya prinsiplərinin tətbiqi): Yüksək texniki, texnoloji və istismar göstəricilərinə malik, qarşılıqlı əvəzolunma tələblərini ödəyən maşın və onların hissələrinin layihələndirilməsi prinsiplərini tətbiq etmək.

2. 2

   CLO 2: FTN 2 (Texnoloji proseslərin idarə edilməsi): Maşın hissələrinin istehsalı və istismarı zamanı konstruksiyaetmə və texnoloji prosesləri müstəqil şəkildə idarə etmək vərdişlərini nümayiş etdirmək.

3. 3

   CLO 3: FTN 3 (Texniki-iqtisadi hesablamalar və keyfiyyətin layihələndirilməsi): Məmulatın tələb olunan keyfiyyətini təmin etmək üçün texniki-iqtisadi prinsiplərə əsaslanan mühəndislik hesablamalarını yerinə yetirmək.

4. 4

   CLO 4: FTN 4 (İstehsalatın təşkili və texniki rəhbərlik): Maşın və konstruksiyaların istehsalı prosesində texniki-təşkilati məsələlər üzrə doğru göstərişlər vermək və rəhbərlik etmə səriştəsini nümayiş etdirmək.

5. 5

   CLO 5: FTN 5 (Kompleks mühəndislik məsələlərinin həlli): Qazanılmış nəzəri bilikləri və praktiki iş təcrübəsini maşın mühəndisliyi sahəsindəki mürəkkəb mühəndislik problemlərinin həllinə inteqrasiya etmək.

1. 1.
   Giriş. Keyfiyyəti normalaşdırmanın əsas anlayışları.Mühazirə

   Keyfiyyət, Keyfiyyətin norma-laşdırılmasının məqsədi və əhəmiyyəti. Keyfiyyət göstəriciləri. Məmulların qarşılıqlı əvəzolunma keyfiyyətləri.

2. 2.
   Keyfiyyət, keyfiyyət göstəriciləri. Nominal ölçü, ölçü sapmaları.Məşğələ

   Hədd ölçülərin hesab-lanması. Müsaidə, onun hesablanması. Müsaidə sahələri, onların sxemlərinin qu-rulması

3. 3.
   Dəqiqlik. Dəqiqliyin növləri. Dəqiqlik me-yarları, хətalar.Mühazirə

   Hissələrin elementlərinin həndəsi parametrlərinin хətalarının yaran-ma səbəbləri. Хətaların keyfiyyətə təsiri. Texniki konstruksiyalarda keyfiyyət və də-qiqlik tələbatlarının normalaşdırılması. Key-fiyyəti normalaşdırma sənədləri

4. 4.
   Hissələrin hamar elementlərinin müsaidə (ölçü dəqiqliyi) və oturtmalarının normalaş-dırılması.Mühazirə

   Ölçü, sapma və oturtmalar üzrə terminlər və əsas anlayışlar. Ölçü və müsai--dələr. Yuva və valların birləşmələri. Ölçü və apmaların qrafiki təsviri.

5. 5.
   Yuva və val sistemləri.Məşğələ

   Yuva ilə valın stan-dart müsaidə sahələri. Dəqiqlik kvalitetləri, ölçü intervalları. Hamar səthlər üçün oturt-malar, onların növləri

6. 6.
   Ölçü intervalları, müsaidə vahidi, dəqiqlik sıraları (kvalitetləri).Mühazirə

   Yuva və valların müsai-də sahələri. Oturtmalar, birləşmələr. Oturt-malar, yuva və val sistemləri.

7. 7.
   Hamar silindrik səthlər və birləşmələrin mü-saidə və oturtmalar sistemi.Mühazirə

   Müsaidə və oturtmaların cizgidə göstərilməsi. Ölçülərin müsaidələrinin formalaşma əsasları.

8. 8.
   Ən böyük və ən kiçik ara boşluqları və gə-rilmələrin hesablanması və müsaidə sahə-ləri sxemlərində göstərilməsi.Məşğələ

   Hamar silin-drik səthlər üçün ölçülərin cizgidə rəqəm və hərflərlə göstərilməsi

9. 9.
   Bucaq ölçüləri və hamar konik birləşmələ-rin keyfiyyətlərinin normalaşdırması.Mühazirə

   Bucaq ölçüləri və müsaidələri. Bucaq ölçülərinə dəqiqlik tələbatlarının normalaşdırılması. Konik birləşmələr və onların keyfiyyətlə-rinin normalaşdırması.

10. 10.
    Səth və hissələrin qarşılıqlı vəziyyət də-qiqliyini normalaşdırma əsasları.Mühazirə

    Ölçü əla-qələri. Ölçü zəncirləri. Onların növləri, bəndləri. Qapayıcı bəndin formalaşma me-xanizmi. Ölçü zəncirlərinin maksimum və minimum və ehtimal üsulları ilə hesablan-ması.

11. 11.
     Səth, hissə və qovşaqların qarşılıqlı və-ziyyət dəqiqliyini təmin etmə məsələləriMəşğələ
12. 12.
    Düz və əks məsələlərin həlli özəllikləri.Mühazirə

    Yığmada qapayıcı bəndin dəqiqliyinin təmin edilməsi. Tam və natamam qarşılıqlı əvəz-olunma, seçmə, çatdırma və tənzimləmə ilə yığmada qapayıcı bəndin dəqiqliyinin təmin edilməsi

13. 13.
    Elementlərin həndəsi forma, yerləşmə və yönüm dəqiqliklərini normalaşdırma əsasla-rı. Mühazirə

    Elementlərin həndəsi forma sapmaları və müsaidələri. Elementlərin yönüm sapmaları və müsaidələri.

14. 14.
    Səthlərin forma, yerləşmə, yönüm və vurma dəqiqlikləri, onların şərti işarələri və cizgilər-də göstərilməsiMəşğələ
15. 15.
    Elementlərin yerləşmə sapmaları və müsai-dələri.Məşğələ

    Səthlərin forma və vəziyyət müsaidə-lərinin cizgidə təsviri. Səthlərin forma və və-ziyyət müsaidələrinin cizgidə təsvirinin tipik nümunələri

16. 16.
    Səth keyfiyyətinin özəllikləri. Səth keyfiyyə-tinin normalaşdırılması.Məşğələ

    Səthin kələ-kötür-lük parametrləri və onların normalaşdırılma-sı. Səth dalğavariliyinin normalaşdırılması. Səth keyfiyyətinin cizgidə göstərilməsi.

17. 17.
    Səthin keyfiyyət parametrlərinin cizgidə göstərilməsi Yiv və işgil birləşmələrinin də-qiqliyi və ölçülərinin cizgidə göstərilməsiMəşğələ
18. 18.
    Yiv birləşmələrinin normalaşdırması. Yiv birləşmələri.Mühazirə

    Onların növləri, parametrləri və vəzifələri. Yiv parametrlərinin xətaları və onların əvəzolunma prinsipləri. Silindrik yiv-lərin dəqiqliklərinin normalaşdırılması. Met-rik yivin oturtma və müsaidələr sistemi. Yiv və yiv birləşmələrinin ölçü müsaidə və oturt-malarının cizgidə göstərilməsi.

19. 19.
    Yiv birləşmələrinin normalaşdırması. Yiv birləşmələri.Mühazirə

    Onların növləri, parametrləri və vəzifələri. Yiv parametrlərinin xətaları və onların əvəzolunma prinsipləri. Silindrik yiv-lərin dəqiqliklərinin normalaşdırılması. Met-rik yivin oturtma və müsaidələr sistemi. Yiv və yiv birləşmələrinin ölçü müsaidə və oturt-malarının cizgidə göstərilməsi.

20. 20.
    Dişli çarxlar və onların ötürmələrinin keyfiy-yətlərinin normalaşdırılması.Mühazirə

    Dişli çarxlar və ötürmələrinin təyinatı, növləri və parametr-lərinin normalaşdırılması. Silindrik, konik və sonsuz vint çarxlarının dəqiqliklərinin nor-malaşdırılması. Dişli çarxlar və onların ötür-mələrinin parametrlərinin ölçü, müsaidə və oturtmalarının cizgidə göstərilməsi

21. 21.
    Dişli çarx, düzyanlı və evolvent şlis birləş-mələrinin dəqiqliyi, onların ölçülərinin cizgi-də göstərilməsiMəşğələ
22. 22.
    İşgil birləşmələrinin keyfiyyətlərinin norma-laşdırılması.Mühazirə

    İşgil birləşmələri və onların elementlərinin konstruktiv özəllikləri. Priz-matik və seqment işgil birləşmələrinin də-qiqliklərinin normalaşdırılması, müsaidə və oturtmaları. İşgil və işgil birləşmələrinin öl-çü, müsaidə və oturtmalarının cizgidə gös-tərilməsi.

23. 23.
    Şlis birləşmələrinin keyfiyyətlərinin norma-laşdırılması. Mühazirə

    Şlis birləşmələri və onların ele-mentlərinin konstruktiv özəllikləri. Düz yan-üzlü və evolvent profilli şlis birləşmələrinin dəqiqliklərinin normalaşdırılması, onların elementlərinin konstruktiv özəllikləri, mü-saidə və oturtmaları. Şlis və şlis birləş-mələrinin ölçü, müsaidə və oturtmalarının cizgidə göstərilməsi.

24. 24.
    Dişli çarx, düzyanlı və evolvent şlis birləş-mələrinin dəqiqliyi, onların ölçülərinin cizgi-də göstərilməsiMəşğələ

1. 1. Rəsulov N.M. Qarşılıqlı əvəzolunmanın əsasları. Ali texniki məktəblər üçün dərslik. Bakı, AzTU, 2015, – 382 s.
2. 2. Mövlazadə V.Z., Rəsulov N.M., Hüseynova N.R. və b. Maşınqayırma texnologiyası. I hissə. Maşınqayırma Texnologiyasının əsasları. Dərslik. Bakı, Çaşıoğlu. Təhsil – 1995, 386 s.
3. 3. Rəsulov N.M. Maşın istehsalı texnologiyası. 1 hissə. Ali məktəblər üçün dərslik. Бакы, “Təhsil”. NPM, 2010, 432 s.
4. 4. Марков Н. Н., Осипов В. В., Шабалина М. Б. Нормирование точности в машино-строении; Учеб. Для машиностроит. спец. вузов. Под ред. Х.М. Соломенцева-М.: Выс. шк. 2001, 335 с.
5. 5. İSO standartları.
6. 6. AZS və QOST standartları.
7. 7. Məmmədov N.R. “Qarşılıqlı əvəzolunmanın əsasları” .Bakı. 2002, 173 s.
8. 8. Допуски и посадки: Справочник в 2-х частях/ Под ред. Мягкого В. Д.-Л.: Машино-строение-Ч. 1 – 1979; Ч. 2. -1982
9. 9. Никифоров А.Д., Бакиев Т.А Метрология, стандартизация и сертификация. – М.: Высшая школа, 2005. 421 с
10. 10. Радкевич Я. М., Схиртладзе А.Г., Лактионов Б.И. Метрология, стандартизация и сертификация. – М.Высшая школа, 2006. – 767 с.