Kimya kibernetikasıMövzu planı

Mövzu təlim nəticələri

• 1. PLO A: Qeyri-Səlis Riyaziyyat və Sistem Analizi (Bilik)Nəticə: Tələbə qeyri-səlis çoxluqlar nəzəriyyəsinin, mənsubiyyət funksiyalarının ($\mu_A(x)$) və qeyri-səlis məntiqi çıxış sistemlərinin (Mamdani və Sugeno modelləri) riyazi aparatını dərindən bilir. Siqnalların emalında Z-çevirmə üsulunun tətbiq sahələrini elmi səviyyədə şərh edir.
• 2. PLO B: İntellektual İdarəetmə və Alqoritm Dizaynı (Mühəndislik Tətbiqi) Nəticə: Tələbə qeyri-səlis məntiq əsaslı kontrollerlər (Fuzzy Logic Controllers) layihələndirir. Mürəkkəb istehsalat proseslərini, robototexnika sistemlərini və ya süni intellekt alqoritmlərini "Sözlə hesablama" və "Yumşaq hesablamalar" prinsipləri ilə proqramlaşdırır və optimallaşdırır.
• 3. PLO C: İnformasiya Təhlükəsizliyi, Etika və Elmi İnnovasiya (Məsuliyyət) Nəticə: Tələbə böyük verilənlərin (Big Data) emalı və idarə edilməsi zamanı informasiya təhlükəsizliyi və etika standartlarına riayət edir. Lütfi Zadə irsinə əsaslanan modern süni intellekt texnologiyalarının sənayeyə inteqrasiyasında və elmi innovasiyaların idarə olunmasında liderlik məsuliyyətini daşıyır.

Mövzu təlim nəticələri

• 1. PLO A: Keçid Proseslərinin Dinamikası (Bilik) Nəticə: Tələbə texnoloji obyektlərin qeyri-stasionar vəziyyətlərini, rejimə çıxış zamanı yaranan dinamik xətaları və keçid xarakteristikalarını bilir. Əl ilə və avtomatik idarəetmə rejimləri arasında "zərbəsiz keçid" (bumpless transfer) alqoritmlərinin riyazi əsaslarını şərh edir.
• 2. PLO B: İdarəetmə Sxemlərinin Layihələndirilməsi (Mühəndislik Tətbiqi) Nəticə: Tələbə sənaye obyektlərinin funksional avtomatlaşdırma sxemlərini (P&ID - Piping and Instrumentation Diagram) hazırlayır. Lokal tənzimləmə nöqtələri (LNT) ilə mərkəzi idarəetmə sistemi (İS) arasındakı informasiya rabitəsini (Modbus, Profibus vasitəsilə) qurur və kontrollerləri proqramlaşdırır.
• 3. PLO C: Sənaye Təhlükəsizliyi və Funksional Risk Menecmenti (Məsuliyyət) Nəticə: Tələbə xüsusilə rejimə çıxış mərhələsində kritik sənaye risklərini qiymətləndirir, qəza əleyhinə mühafizə (ESD - Emergency Shutdown) sistemlərini layihələndirir. İnsan amilinin (əl ilə idarəetmədə operator xətalarının) yarada biləcəyi qəzaların qarşısını almaq üçün sənaye təhlükəsizliyi normativlərinin hüquqi məsuliyyətini daşıyır. 📌 Qısaca Yekun Nəticə

Mövzu təlim nəticələri

• 1. PLO A: Sənaye Avtomatlaşdırılmasının Təkamül Strategiyası (Bilik) Nəticə: Tələbə pnevmatik tənzimləmə sistemlərindən rəqəmsal DCS və APC sistemlərinə keçid mərhələlərinin texnoloji fərqlərini bilir. Neft emalı zavodlarında tətbiq olunan iyerarxik idarəetmə səviyyələrini (ISA-95 standartı çərçivəsində) elmi səviyyədə şərh edir.
• 2. PLO B: Paylanmış İdarəetmə Sistemlərinin (DCS) Dizaynı (Mühəndislik Tətbiqi) Nəticə: Tələbə neft emalı TP üçün Mərkəzi İdarəetmə Məntəqəsi (MİT) və alt İdarəetmə Sistemləri (İS) arasındakı tipik funksional sxemləri qurur. İnteqrasiya olunmuş SCADA və PLC arxitekturalarını layihələndirir, sistemlərarası şəbəkə protokollarını (Industrial Ethernet, Profinet) konfiqurasiya edir.
• 3. PLO C: Proses Risklərinin İdarə Olunması və Kiber-Təhlükəsizlik (Məsuliyyət) Nəticə: Tələbə neft sənayesində kritik və partlayış təhlükəli proseslərin avtomatik mühafizəsi üçün SIL (Safety Integrity Level) standartlarını tətbiq edir. Mərkəzi idarəetmə mühitində kiber-təhlükəsizlik qaydalarının (IEC 62443) və HSE sənaye təhlükəsizliyi normativlərinin hüquqi məsuliyyətini daşıyır. 📌 Qısaca Yekun Nəticə

Mövzu təlim nəticələri

• 1. PLO A: Ölçmə Texnikası və Sensorların İş Prinsipləri (Bilik) Nəticə: Tələbə texnoloji parametrlərin ölçülməsi üsullarını, ölçü qurğularının 3 əsas qovşağının (həssas, aralıq, çıxış) funksional vəziyyətini mükəmməl bilir. Sensorların fiziki iş prinsiplərini (tutumu, induktiv, pyezoelektrik, optik) elmi səviyyədə şərh edir.
• 2. PLO B: Avtomatlaşdırma Konturlarının və Ölçmə Sistemlərinin İnteqrasiyası (Mühəndislik Tətbiqi)Nəticə: Tələbə sənaye obyektləri üçün funksional idarəetmə zəncirini layihələndirir. Texnoloji mühitin xassələrinə (aqressivlik, özlülük, partlayış təhlükəsi) uyğun olaraq düzgün ötürücülər seçir, cihazların kalibrasiyasını (sıfır və diapazon tənzimlənməsini) həyata keçirir və unifikasiya olunmuş siqnal xətlərini PLC giriş-çıxış ($I/O$) modullarına inteqrasiya edir.
• 3. PLO C: Metnoloji Standartlar, Kalibrasiya və Keyfiyyət Təminatı (Məsuliyyət) Nəticə: Tələbə sənayedə ölçmələrin dürüstlüyünü qorumaq üçün ölçmə qeyri-müəyyənliyini hesbalayır və cihazların dövri metroloji yoxlanışını (kalibrasiyasını) təşkil edir. ISO 9001 (Keyfiyyət idarəetməsi) və sənaye təhlükəsizliyi qaydaları çərçivəsində ölçmə cihazlarının dürüst işləməsinin hüquqi məsuliyyətini daşıyır.

Mövzu təlim nəticələri

• 1. PLO A: Sənaye Ölçmə Texnologiyalarının Fiziki Əsasları (Bilik) Nəticə: Tələbə temperatur, təzyiq, sərf, səviyyə və keyfiyyət parametr sensorlarının fiziki-kimyəvi iş prinsiplərini dərindən bilir. Müxtəlif aqressiv, köpüklənən, yüksək təzyiqli və ya özlü sənaye mühitlərinin ölçmə dəqiqliyinə göstərdiyi təsirləri və xəta mənbələrini elmi səviyyədə şərh edir.
• 2. PLO B: Sensor Sistemlərinin Seçimi, Kalibrasiyası və İnteqrasiyası (Mühəndislik Tətbiqi)Nəticə: Tələbə texnoloji reqlamentin tələblərinə uyğun olaraq optimal sensor və ötürücüləri (transmitter) seçir. Ölçü cihazlarının sıfır vərəqəsini ($Zero$) və diapazonunu ($Span$) tənzimləyir, unifikasiya olunmuş analoq ($4-20\text{ mA}$) və rəqəmsal (HART, Profibus) siqnalları mərkəzi PLC/DCS idarəetmə sistemlərinə inteqrasiya edir.
• 3. PLO C: Metroloji Standartlar, Keyfiyyət Təminatı və Sənaye Risk Menecmenti (Məsuliyyət) Nəticə: Tələbə sənaye ölçmələrinin beynəlxalq standartlara (ISO/IEC) uyğunluğunu təmin etmək üçün cihazların dövri metroloji yoxlanışını (kalibrasiyasını) həyata keçirir. Analitik keyfiyyət və sənaye parametrlərinin dürüst ölçülməsi vasitəsilə texnoloji qəzaların və ekoloji tullantıların qarşısının alınmasında birbaşa mühəndislik və hüquqi məsuliyyət daşıyır.

Mövzu təlim nəticələri

• PLO 1: Struktur Analiz və Modelləşdirmə Bacarığı Tərif: Tələbə avtomatik tənzimləmə sistemlərinin (ATS) prinsipial sxemlərinə əsasən onların funksional və struktur sxemlərini qurmağı, elementlərin qarşılıqlı əlaqəsini təhlil etməyi və riyazi modellərini (ötürmə funksiyalarını) təyin etməyi bacarır.
• PLO 2: Tənzimləmə Qanunlarının Seçilməsi və Sintezi Tərif: Tələbə texnoloji prosesin dinamik xüsusiyyətlərinə və keyfiyyət tələblərinə (cəldlik, dəqiqlik, dayanıqlıq) uyğun olaraq müvafiq tənzimləmə qanununu (P, PI, PID) seçmək, əsaslandırmaq və sistemin strukturuna inteqrasiya etmək səriştəsinə malikdir.
• PLO 3: Parametrik Sazlama və Keçid Proseslərinin OptimallaşdırılmasıTərif: Tələbə seçilmiş tənzimləmə qanunlarının əmsallarını (müasir mühəndislik üsulları (məsələn, Ziqler-Nikols metodu) və proqram təminatları (MATLAB/Simulink və s.) vasitəsilə sazlamağı, keçid prosesinin əyrilərini təhlil edərək sistemi optimallaşdırmağı bacarır.