Həyat fəaliyyətinin təhlükəsizliyinin ..Mövzu planı

Həyat fəaliyyətinin tibbi-bioloji əsasları anlayışı. “Həyat fəaliyyətinin tibbi-bioloji əsasları” fənninin əsas vəzifələri. Gündəlik həyatda və iş yerlərində təhlükəsizliyin tibbi-bioloji aspektləri.

İnsanın əsəb sistemi, Əsəbin insan orqanizminə dağıdıcı təsiri, insanın daxili orqanlarına, ürək-damar, nəfəsalma, həzm sistemlərinə vurduğu ziyan. Əsəb yaradan xarici və daxili amillər.

Analizatorların fiziologiyası. Hiss üzvləri haqqında anlayış. Hiss üzvlərinin və reseptorların təsnifatı. Reseptorların morfo-funksional təsviri. Sinir sistemində informasiyaların kodlaşdırılması. Reseptorların adaptasiyası. Kimyəvi həssaslıq. Xemoresepsiya növləri. Qoxu va dad hissləri. Qoxu üzvləri və qoxu hissi. Dad üzvləri və dad duyğuları. Ağrı hissiyatı. Dəri hissiyatı. Lamisə (taktil) reseptorları. Dərinin termoreseptorları. Lamisə va temperatur hisslərinin mərkəzi mexanizmləri. Müvazinət (vestibulyar) sensor sistemi. Əzələ hissiyatı (proprioresepsiya). Əzələ reseptorları.

Analizatorların fiziologiyası, hiss üzvləri, sensolar

Erqonomika baxımından iş şəraiti. İş yerlərinin uyğunluğu. Erqonomika termini. Erqonomika vəzifə səlahiyyətlərinin, iş yerlərinin və əmək obyektlərinin, həmçinin cihaz və qurğuların və onların proqram təminatının işçinin fiziki və psixoloji halına, təhlükəsiz və səmərəli fəaliyyətinə uyğunlaşdırılması haqqında elm kimi. İşyerlərinin uyğunluğu. İçin mürəkkəblik və ağırlıq dərəcəsi. Yerinə yetirilən əməliyyatların tezliyinə görə növləri. İş əhatəsinin insana təsir dairəsinə görə dörd hissəsi. İşlərin alt kateqoriyası

İstehsalat təhlükəli və zərərli istehsalat amilləri haqqında məlumat. Fiziki amillər. Kimyəvi amillər. Bioloji amillər. Psixo-fizioloji amillər. Ağır və gərgin şəraitli iş yerlərini zəhərli və təhlükəli amillərin növlərinə görə sinifləri. Zərərli əmək şəraitində dərəcəsinə görə gigiyenik normalardan yüksək şəraitdə işləyənlərin orqanizmində yaranan dəyişikliklər

İstehsalat zədələnmələri, peşə xəstəlikləri haqqında məlumat. Bədbəxt hadisələrin səbəbləri, qeydiyyatı analizi və öyrənmə üsulları. Təhlükəli və zərərli istehsalat amilləri. Travmatizm və xəstələnmənin analizi. Peşə xəstəliklərinin müxtəlifliyi və onların yaranma səbəblərinin təyini.

Zədələnmə, bədbəxt hadisə və peşə xəstəliyi anlayışları. İstehsalatda travmatizmin təhlili.

Sənaye toksikologiyasının mövzusu və onun inkişafının əsas mərhələləri. Obyektlərə, populyasiyalara və ekosistemlərə təsir. Toksikologiyanın vəzifələri, tədqiqat sahəsi. Toksikologiya orqanizm ilə zəhərli maddənin qarşılıqlı təsirini öyrənən elm kimi. Toksikologiyanın tarixi. Toksikologiyanın inkişaf mərhələləri

Zəhərli və zərərli maddələr, onların insan orqanizminə təsir faktorları. Sənaye toksikologiyasının məqsədləri, toksimetriya parametrləri

Sənaye toksikologiyasının məqsədləri, toksimetriya parametrləri və sənaye zəhərlərinin toksiklik meyarları. Sənaye toksikologiyasının müxtəlif, geniş spektrli məqsədləri. Maddələrin və materialların toksikoloji baxımdan qiymətləndirilməsi və onların gigiyenik reqlamentləşdirilməsi, buraxılabilən qatılıq həddinin (BQH) təyin edilməsi. Sənaye toksikologiyasının gigiyenik standartlaşması. Toksikologiyanın praktiki məqsədləri

Zərərli maddələr haqqında anlayış və onların təsnifatı. Sənaye zəhərlərinin ümumi xassələri və esas təzahürləri. Sənaye maddələrinin orqanizmə təsir xarakterinə görə təsnifatı. Uçucu sənaye maddələrinin 4 böyük qrupu. Boğucu maddələr. Qıcıqlandırıcı maddələr. Uçucu psixoloji tesirli maddələr. Qeyri­üzvi və metalüzvi birləşmələr.

Zəhərin qatılığı (dozası), onun təsir müddəti və yaranan effekt arasındakı asılılıq. Zəhərli maddə nəfəs yolları ilə orqanizmə daxil olduqda zəhərin qatılığı, onun təsir müddəti və yaranan effekt arasındakı miqdarı aslılıq Qaber düsturu. Zəhərlərin əsaslı 2 qrupu. Konsentrasion zəhərlər. Xronokonsentrasion zəhərlər. Orqanizmin "tutumu"

Kəskin və xroniki zəhərlənmələr. Kəskin peşə zəhərlənməsi. Ölümlə nəticələnən kəskin zəhərlənmələr. Qəfildən kəskin irihalyasiya zəhərlənməsi təhlükəsi əmsalı. Xroniki zəhərlənmə. Hüdud qatılığı.

Kumulyasiya və öyrəşmə. Kumulyasiyanın növləri. Material kumulyasiyası. Funksional kumulyasiya. Birdəfəlik dozaya nisbət. Sənaye zəhərlərinə öyrəşmə. Kimyəvi amilin xroniki təsirinə öyrəşmə zamanı orqanizmin reaksiyası.

Əmək mühafizəsi üzrə qaydalar, standartlar və təlimatlar. Təhlükəsiz idarəetmə anlayışı. Əmək mühafizəsi üzrə Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası və Əmək Məcəlləsində əmək mühafizəsi. Digər normativ hüquqi aktlar və sənədlər. Təhlükəsialik təlimatları və onların növləri.

Əmək mühafizəsi üzrə qaydalar, standartlar və təlimatlar. İstehsalat müəssisələrinin planlaşdırılmasında gigiyenik-texniki və sanitariya normaları

İstehsalat müəssisələrinin planlaşdırılmasında gigienik-texniki və sanitar normalar. İnşaat norma və qaydaları. Texnoloji layihələndirmə normaları. Sənaye müəssisələrinin layihələndirilməsində sanitar normalar. Konstruktiv normalar. Ölçü-planlaşdırma normaları. Parametrik normalar. İstehasalat müəssisələrində proseslərin sanitariya xarakteristikasına görə dörd qrupu. Planlaşdırmanın mərhələləri.

İnsan orqanizminə təsir edən fiziki faktorların tibbi-bioloji xüsusiyyətləri. İstehsalatda metioroloji şərait. İş yerində hava şəraitinin işçilərə və iş prosesinə təsiri. İş yerlərində meterioloji şəraitin təsir amilləri. Sağlam əmək şəraitinin yaradılması üçün metioroloji şəraitin təyin olunması üsulları, normalaşdırılması və standartları.

İstehsalatda meteoroloji şərait və onun normalaşdırılması

Ventilyasiya sistemləri. Nizamlanan təbii ventilyasiya. Nizamlanmayan təbii ventilyasiya. Sorucu, üfürüci va kombina edilmiş ümumdəyişdirici mexaniki ventilyasiya. Yerli ventilyasiya

Elektrik təhlükəsizliyi. Elektrik zədələri, elektrik yanığı, elektrik nişanları, dərinin metallaşması, mexaniki zədələr. Elektrik zədələrinin 4 kateqoriyası. İnsan orqanizminin elektrik müqaviməti və elektrik cərəyan şiddətinin təsir dərəcəsi

Elektrik təhlükəsinin insana təsirinin təyin edilməsi və elektrik təhlükəsizliyi üzrə lazımi tədbirlərin seçilməsi.

Təzyiq altında hermetik sistemlərin istismarının təhlükəsizliyi. Təzyiq altında va· ya vakuum şəraitində işləyən müxtəlif qurğular, hermetik bağlanan boru xətləri, balonlar, mayeləşdirilmiş qazlar üçün qablar, sisternalar, çənlər, avtoklavlar, resiverlər, kompressor qurğuların, buxar qazanların, qazholderlər, vakuum-çalovlar, yüksek təzyiq va ya vakuum şəraitinda işləyən reaktorlar.

- Səs-küy və titrəyiş. Səs-küy tezlikləri və fazaları. Sinir və ürək-damar sistemində funksional pozuntular. Səs sahəsi. Eşitmə üzvlərinə səs təzyiqinin orta kvadratik qiyməti. Səs tezliyi. Tezliyinə göre səsin növləri, infrasəslər, eşidilən səslər, ultrasəslər. Eşidilən səs diapazonu, aşağı tezlikli səslər, orta tezlikli səslər, yüksək tezlikli səslər. İstehsalat titrəyişlərinin gigiyenik və texniki normalaşdırılması. Ümumi titrayişlər, onların təsiri. Yerli titrəyişlərin əzələ və sümük toxumalarına təsiri. Titrəyiş xəstəliyi

Elektromaqnit, infraqırmızı, ultrabənövşəyi şüalanmalardan mühafizə. Tezlik, dalğa uzunluğu, sürət, güc axınının sıxlığı, elektrik və maqnit sahələrinin gərginliyi. Şüalanma mənbələri. İonlaşdırıcı şüalanmanın təsiri nəticəsində insan orqanizmində dəyişikliklər.

Şüalanmanın insan orqanizminə təsirinin təyin edilməsi. Şüalanmadan mühafizə tədbirlərinin hesablanması

İonlaşdırıcı şüalanmadan mühafizə. Xarici qamma şüalanmadan mühafizənin əsas prinsipləri. İonlaşdırıcı şüalanmanın təsiri nəticəsində insan orqanizmində dəyişikliklər. Daxili və xarici şüalanma. Radiohəssaslıqdan asılı olaraq kritik orqanlar. İşçilərin şüalanmadan mühafizəsi üzrə tədbirlər sistemi

Yanma prosesi haqqında anlayış. Maddələrin yanğın törətmə xassələri. Yanar maddə və materiallların kimyəvi tərkibi. Yanar maddə və materialların fiziki-kimyəvi xassələri. Alışma temperaturu. Alovlanma temperaturuna görə yanar maddələrin qrupları. Öz-özünə yanma qabiliyyəti olan maddələr.

Yanğından dəyən zərər. Yanğınla mübarizə tədbirlərinin seçilməsi

İnsan orqanizminin həyat fəaliyyətinin təhlükəsizliyi kontekstində xarici mühit amillərinə uyğunlaşma qabiliyyəti. Bioloji, fizioloji və psixoloji adaptasiya mexanizmləri. Ekstremal və zərərli xarici təsirlər (yüksək/aşağı temperatur, atmosfer təzyiqi dəyişiklikləri, səs-küy, vibrasiya, toksiki maddələr, radiasiya və psixoloji stress) zamanı orqanizmin homeostazı (daxili mühit sabitliyini) qoruma metodları. Müstəqil tədqiqat və adaptasiya potensialının qiymətləndirilməsi.

Dehidratasiya (orqanizmin susuzlaşması) anlayışı və onun formalaşmasının əsas bioloji və ekzogen (xarici) səbəbləri. Yüksək temperatur, ağır fiziki əmək və mikroiqlim şəraitinin su-duz balansına təsiri. Dehidratasiyanın insan orqanizminə, qan-damar, sinir və ekskretor (ifrazat) sistemlərinə patoloji təsirləri, iş qabiliyyətinin aşağı düşməsi prinsipləri. İstehsalat mühitində (isti sexlər, açıq hava şəraiti və s.) susuzlaşmanın qarşısını almaq üçün tətbiq olunan texniki, təşkilati və tibbi-profilaktik mühafizə tədbirləri. Rasionallıq prinsiplərinə uyğun içməli su rejiminin təşkili standartları.

Hipoksiya (orqanizmdə oksigen çatışmazlığı) anlayışı, hüceyrə və toxuma səviyyəsində yaranma səbəbləri. Hipoksiyanın patofizioloji növləri (ekzogen, tənəffüs, qan, ürək-damar, toxuma və qarışıq hipoksiya). Oksigen aclığının mərkəzi sinir sistemi, beyin fəaliyyəti, ürək və digər həyati əhəmiyyətli orqanlara təsiri, iş qabiliyyətinin zəifləməsi mexanizmləri. İstehsalat mühitində (qapalı və dar məkanlar, yeraltı mədənlər, yüksək dağlıq şərait, toksiki qazların yayıldığı sahələr) hipoksiya riskləri. Əmək şəraitində işçiləri oksigen çatışmazlığından qorumaq üçün tətbiq olunan texniki (ventilyasiya, hava mühitinə nəzarət datçikləri), təşkilati və fərdi mühafizə tədbirləri (tənəffüs aparatları, əleyhqazlar).

Təqdim etdiyiniz bu mövzu sərbəst iş formatına uyğun olaraq tələbənin fərdi araşdırma və analiz qabiliyyətini inkişaf etdirməyə yönəlməlidir. Sənədlərinizə daxil edə biləcəyiniz deskripsiya və mövzu nəticələri variantları aşağıdakı kimidir: 1. Mövzunun Deskripsiyası (Əhatə dairəsi) "Hipertermiya (orqanizmin həddindən artıq qızması) və hipoterimiya (orqanizmin həddindən artıq soyuması) anlayışları, onların patofizioloji formalaşma mexanizmləri. İnsanın termorequlyasiya (bədən temperaturunun tənzimlənməsi) sisteminin pozulmasına təsir edən ekzogen (xarici) və endogen (daxili) amillər. İsti (tökmə, yayma sexləri, açıq günəş altında iş) və soyuq (soyuducu kameralar, qış mövsümündə açıq hava fəaliyyəti) istehsalat mühitinin insan orqanizminə, ürək-damar, mərkəzi sinir və tənəffüs sistemlərinə təsiri; istilik vurması, qıcolmalar və donmaların fəsadları. Əmək şəraitində işçiləri ekstremal temperaturlardan qorumaq üçün tətbiq olunan texniki (ventilyasiya, qızdırıcılar, ekranlaşdırma), təşkilati (iş və istirahət rejimi) və fərdi mühafizə vasitələri (xüsusi geyimlər).

Bioloji monitorinq anlayışı, onun ətraf mühitin və iş zonasının monitorinqindən fərqli xüsusiyyətləri. Bioloji monitorinqin həyata keçirilmə prinsipləri, bioloji markerlər (ekspozisiya, effekt və həssaslıq markerləri) və onların qiymətləndirilməsi. Toksiki maddələrin, ağır metalların və digər zərərli kimyəvi amillərin insan orqanizmində (qan, sidik, tüpürcək, saç və s. bioloji materiallarda) təyini və tətbiq üsulları. Bioloji monitorinqin əsas tətbiq sahələri (sənaye toksikologiyası, peşə xəstəliklərinin profilaktikası, ekologiya). İnsanın həyat fəaliyyətinin təhlükəsizliyinin təmin olunmasında, erkən diaqnostikada və təhlükəsiz əmək şəraitinin qurulmasında bioloji monitorinqin rolu.

Sənaye müəssisələrində təhlükəsizlik və profilaktika tədbirlərinin konseptual əsasları və fundamental prinsipləri (təhlükənin kökündən aradan qaldırılması, risklərin qiymətləndirilməsi, kollektiv mühafizənin fərdi mühafizədən üstünlüyü). Profilaktik tədbirlərin növləri: texniki-texnoloji (avtomatlaşdırma, bloklama sistemləri), təşkilati (təlimatlandırma, iş rejimi), sanitar-gigiyenik (ventilyasiya, işıqlandırma) və tibbi-profilaktik (tibbi müayinələr) tədbirlər. Bu prinsiplərin fərqli tətbiq sahələri (istehsalat, tikinti, kimya sənayesi, nəqliyyat və qapalı iş zonaları). Həyat fəaliyyətinin təhlükəsizliyinin təmin olunmasında və peşə risklərinin idarə edilməsində profilaktikanın strateji əhəmiyyəti.

Yüklərin mexanikləşdirmə vasitələri olmadan, əllə qaldırılması və daşınması zamanı yaranan istehsalat riskləri. Əllə daşıma zamanı dayaq-hərəkət aparatına (onurğa sütununa, əzələlərə) düşən yüklənmələr və peşə xəstəliklərinin (yırtıqlar, travmalar) formalaşma mexanizmi. Yaş və cins faktorlarına görə əllə daşına biləcək yüklərin maksimal və optimal çəki normaları (milli və beynəlxalq ILO/OSHA standartları). Optimal yükün hesablanması metodologiyaları (məsafə, qaldırma tezliyi və hündürlüyü nəzərə alınmaqla). Əllə daşıma işlərində zəruri təhlükəsizlik tədbirləri, düzgün qaldırma texnikaları və fərdi mühafizə vasitələri.

İnsan metabolizmi (maddələr mübadiləsi) anlayışı, onun fundamental biokimyəvi və fizioloji əsasları. Maddələr və enerji mübadiləsinin bir-birini tamamlayan iki əsas qolu: anabolizm (böyümə, hüceyrə bərpası və sintez prosesləri) və katabolizm (enerji əldə etmək üçün maddələrin parçalanması). İnsanın həyat fəaliyyətinin təhlükəsizliyində metabolizmin rolu: hüceyrə səviyyəsində enerjinin (ATF) istehsalı, homeostazın (daxili mühit sabitliyinin) qorunması və toksiki elementlərin bədəndən kənarlaşdırılması. Metabolizm sürətinə təsir edən amillər (yaş, cins, fiziki aktivlik, əmək şəraiti və qidalanma). Maddələr mübadiləsinin pozulması nəticəsində yaranan patologiyalar və sağlam həyat fəaliyyəti üçün metabolik balansın qorunması prinsipləri.

İnsanın mərkəzi və periferik sinir sisteminin həyat fəaliyyətinin təhlükəsizliyində rolu və xarici mühit amillərinə qarşı həssaslığı. Əsəb sisteminə neqativ təsir göstərən faktorların təsnifatı: fiziki (intensiv səs-küy, vibrasiya, elektromaqnit sahələri, ionlaşdırıcı şüalanma), kimyəvi (neyrotoksiki maddələr, ağır metallar, dəm qazı, həlledicilər) və psixofizioloji (neyro-psixik gərginlik, xroniki stress, monoton əmək, növbəli iş rejimi). Bu faktorların sinir hüceyrələrinə, reflekslərə, diqqət və reaksiya sürətinə patoloji təsirləri və bunun istehsalatda qəza riskini artırması mexanizmləri. İşçilərin əsəb sistemini qorumaq üçün tətbiq olunan texniki (səs-küy və vibrasiya izolyasiyası, hermetikləşdirmə), təşkilati (erqonomik iş rejimi, psixoloji boşalma otaqları) və tibbi-profilaktik mühafizə üsulları.

Autoimmun xəstəliklərin konseptual əsasları: immun sisteminin bədənin öz sağlam hüceyrə və toxumalarını yad cisim kimi qəbul edərək onlara hücum etməsi mexanizmi. Genetik meyllilik, hormonal faktorlar və ekzogen (xarici mühit) tetikleyiciləri əhatə edən yaranma səbəbləri. İstehsalat mühitində autoimmun reaksiyalara təkan verən spesifik amillər: ağır metallar (civə, qurğuşun), kimyəvi həlledicilər, silisium tozu, bəzi pestisidlər və xroniki iş stressi. Geniş yayılmış autoimmun patologiyaların (revmatoid artrit, lupus, dağınıq skleroz, haşimoto tiroiditi) insan orqanizminə və ümumi əmək qabiliyyətinə təsiri. İstehsalat və əmək şəraitində risk qrupuna daxil olan işçilərin mühafizəsi, zərərli kimyəvi maddələrlə təmasın minimuma endirilməsi, erqonomik iş rejimi və profilaktik tibbi nəzarət tədbirləri.