Qəza-xilasetma texnikasıSillabus

Fənn kodu

İFS - 3003mk

Kredit

5

Tələbənin iş yükü

150

Semestr

Yaz semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Seçmə

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) mühazirə - 30; b) seminar - 15.

Auditoriyadan kənar saatlar

a) MRTSi - 42; b) TSi- 63.

Qəza-xilasetmə texnikası fövqəladə hallar zamanı insanların xilas edilməsi və təhlükələrin aradan qaldırılması üçün istifadə olunan xüsusi avadanlıq və vasitələrdir. Bu texnikaya yanğınsöndürmə maşınları, xilasedici alətlər və qoruyucu vasitələr daxildir. Məqsəd xilasetmə işlərini daha sürətli və təhlükəsiz həyata keçirməkdir. Texnikadan düzgün istifadə insan həyatını qorumağa kömək edir. Müasir qəza-xilasetmə texnikası fövqəladə halların nəticələrinin azaldılmasında böyük rol oynayır.

• mühazirə
• seminar
• problem-based learning
• interaktiv müzakirə
• case study
• komanda işi
• təqdimatlar

1. 1

   CLO 1: Qəza-xilasetmə texnikasının növlərini, quruluşunu, iş prinsiplərini, tətbiq sahələrini və təhlükəsiz istismar qaydalarını izah edir, peşəkar terminologiyadan düzgün istifadə edir.

2. 2

   CLO 2: Müxtəlif fövqəladə hallar zamanı istifadə olunan qəza-xilasetmə texnikasını və avadanlıqlarını təyinatına uyğun seçir, onların texniki göstəricilərini təhlil edir və qiymətləndirir.

3. 3

   CLO 3: Qəza-xilasetmə texnikasından istifadə zamanı əməyin mühafizəsi, texniki təhlükəsizlik və risklərin idarə olunması prinsiplərini tətbiq edir, təhlükəsizlik tədbirlərini planlaşdırır.

4. 4

   CLO 4: Qəza-xilasetmə əməliyyatlarında istifadə olunan mexaniki, hidravlik, pnevmatik və elektrik avadanlıqlarını təhlükəsiz istismar edir, texniki vəziyyətini qiymətləndirir və müasir informasiya texnologiyalarından istifadə etməklə nəticələri sənədləşdirir.

5. 5

   CLO 5: Müxtəlif tip fövqəladə hallarda qəza-xilasetmə texnikasından istifadə etməklə xilasetmə, təxliyyə və digər təxirəsalınmaz işləri təşkil edir və həyata keçirir.

6. 6

   CLO 6: Fövqəladə hallar zamanı qəza-xilasetmə texnikasının tətbiqinin səmərəliliyini qiymətləndirir, texniki təminat planı hazırlayır və əməliyyatların təhlükəsizliyinin artırılması üzrə əsaslandırılmış qərarlar qəbul edir.

1. 1.
   Fənn haqqında ümumi məlumat. - Fövqəladə hadisələr zamanı təhlükəsiz və səmərəli əməliyyatları həyata keçirmək məqsədilə fövqəladə reaksiya xidməti əməkdaşları baş vermiş təhlükə tipini müəyyənləşdirmək üçün açarlardan istifadə bacarıqları. (M)Mühazirə

   Fənn haqqında ümumi məlumat fövqəladə hadisələr zamanı təhlükəsiz və səmərəli fəaliyyətin təşkili prinsiplərini əhatə edir. Bu mövzuda fövqəladə reaksiya xidməti əməkdaşlarının təhlükə növünü müəyyən etməsi, hadisəni düzgün qiymətləndirməsi və uyğun tədbirlər seçməsi öyrənilir. Həmçinin təhlükə tipinin müəyyənləşdirilməsi üçün istifadə olunan açarlar və qiymətləndirmə üsulları haqqında məlumat verilir. Bu bacarıqlar əməliyyatların düzgün planlaşdırılmasına və təhlükəli şəraitdə operativ qərarların qəbul edilməsinə kömək edir.

2. 2.
   Fövqəladə hadisələr zamanı təhlükə tipini müəyyənləşdirmək üçün istifadə olunan açarlar - Hadisə zamanı təhlükələri tanıyaraq, istiafadə edilən materialların xüsusiyyətlərini müəyyən edərək və həmin materialların daşınılmasını qiymətləndirərək hadisə prioritetlərini yerinə yetirmək (M) Mühazirə

   Fövqəladə hadisələr zamanı təhlükə tipini müəyyənləşdirmək üçün istifadə olunan açarlar hadisənin düzgün qiymətləndirilməsi və təhlükəsiz əməliyyatların təşkili üçün tətbiq edilir. Bu mövzuda hadisə yerində təhlükələrin tanınması, istifadə olunan materialların xüsusiyyətlərinin müəyyən edilməsi və onların daşınması ilə bağlı risklərin qiymətləndirilməsi öyrənilir. Həmçinin əldə olunan məlumatlar əsasında hadisə prioritetlərinin seçilməsi və uyğun tədbirlərin planlaşdırılması izah olunur. Bu yanaşma xilasedicilərin təhlükəsizliyini təmin etməyə və əməliyyatların səmərəli aparılmasına kömək edir.

3. 3.
   - Fövqəladə hadisələr zamanı təhlükə tipini müəyyənləşdirmək üçün istifadə olunan açarların növünü araşdırmaqMəşğələ

   Fövqəladə hadisələr zamanı təhlükə tipini müəyyənləşdirmək üçün istifadə olunan açarların növlərinin araşdırılması hadisələrin düzgün qiymətləndirilməsi və təhlükəsiz müdaxilənin təşkili üçün vacibdir. Bu mövzuda təhlükə mənbələrinin tanınması, hadisə növünün müəyyən edilməsi və istifadə olunan qiymətləndirmə açarlarının xüsusiyyətləri öyrənilir. Həmçinin kimyəvi, bioloji, radiasiya, yanğın və digər təhlükə növlərinin müəyyənləşdirilməsi üsulları araşdırılır. Bu açarlar xilasedicilərə düzgün qərar qəbul etməyə və əməliyyatları təhlükəsiz şəkildə həyata keçirməyə imkan verir.

4. 4.
   BMT tərəfindən qəbul olunmuş lövhəcik və nişanlar - Lövhəcik və nişanlarda cürbəcür usullarla məlumat çatdırılması. Rənglər. Simvollar. Nişanlarda simvollar. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının identifikasiya nömrəsi (M)Mühazirə

   BMT tərəfindən qəbul olunmuş lövhəcik və nişanlar təhlükəli maddələrin, yüklərin və fövqəladə vəziyyətlərin düzgün tanınması üçün istifadə olunan beynəlxalq məlumatlandırma vasitələridir. Bu mövzuda lövhəcik və nişanlarda məlumatların rənglər, simvollar və işarələr vasitəsilə çatdırılması üsulları öyrənilir. Həmçinin nişanlarda istifadə olunan simvolların mənası və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının identifikasiya nömrələrinin (UN nömrələri) tətbiqi izah olunur. Bu işarələr təhlükəli maddələrin daşınması, saxlanması və fövqəladə hallarda təhlükəsiz tədbirlərin görülməsi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

5. 5.
   Rənglər. Simvollar. Nişanlarda simvolların araşdırılaraq proqnozlaşdırılması. İndentifikasiya nömrələrin təyin edilməsi.(S)Məşğələ

   Rənglər, simvollar və nişanlardakı işarələrin araşdırılması təhlükəli maddələrin və fövqəladə vəziyyətlərin düzgün müəyyənləşdirilməsi üçün aparılır. Bu mövzuda nişanlarda istifadə olunan rənglərin, simvolların mənası və onların təhlükə haqqında verdiyi məlumatlar öyrənilir. Həmçinin identifikasiya nömrələrinin təyin edilməsi və təhlükəli yüklərin xüsusiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsi üsulları izah olunur. Bu məlumatlar hadisələrin proqnozlaşdırılması, risklərin qiymətləndirilməsi və təhlükəsizlik tədbirlərinin seçilməsi üçün vacibdir.

6. 6.
   BMT-nin təhlükə siniflərinin nömrələri. Konteyner formaları. - BMT təhlükə klası Birləşmiş Millətlər Təşkilatının təhlükə klas nömrələri. Baklar. Balonlar. Xüsusi konteynerlər . (M)Mühazirə

   BMT-nin təhlükə sinifləri təhlükəli yüklərin xüsusiyyətlərinə və yaratdığı risklərə görə təsnifatını müəyyən edir. Bu mövzuda Birləşmiş Millətlər Təşkilatının təhlükə klas nömrələri, onların mənası və təhlükəli maddələrin daşınmasında tətbiqi öyrənilir. Həmçinin müxtəlif konteyner formaları, baklar, balonlar və xüsusi konteynerlərin quruluşu və istifadə məqsədləri izah olunur. Bu təsnifat və qablaşdırma sistemləri təhlükəli maddələrin təhlükəsiz daşınması və saxlanılması üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

7. 7.
   NFPA (ABŞ-ın Milli Yanğın Asosiasiyası) 704 marka-lanma sistemi. - Markalanma və rənglər. İşarələr. Hadisə yerində olan göstəricilər (M)Mühazirə

   NFPA 704 markalanma sistemi ABŞ Milli Yanğın Assosiasiyası tərəfindən təhlükəli maddələrin yaratdığı riskləri göstərmək üçün istifadə olunan beynəlxalq tanınmış işarələmə sistemidir. Bu mövzuda markalanmanın quruluşu, rənglərin mənası və istifadə olunan işarələr öyrənilir. Həmçinin hadisə yerində olan göstəricilərin oxunması, maddələrin sağlamlıq, yanğın və reaktivlik təhlükələrinin müəyyən edilməsi izah olunur. Bu sistem fövqəladə hallarda xilasedicilərə təhlükəni tez qiymətləndirməyə və düzgün qərar qəbul etməyə kömək edir.

8. 8.
   Fövqəladə vəziyyətlərdə “Əks tədbirdər soraq kitabcası” və Beynəlxalq kimyəvi təhlükəsizlik cədvəli - 2000 Fövqəladə vəziyyətlərdə əks tədbirdər soraq kitabcası. (M)Mühazirə

   Fövqəladə vəziyyətlərdə “Əks tədbirlər soraq kitabçası” və Beynəlxalq kimyəvi təhlükəsizlik cədvəlləri təhlükəli maddələrlə bağlı hadisələr zamanı düzgün qərarların qəbul edilməsi üçün istifadə olunan məlumat mənbələridir. Bu mövzuda kimyəvi maddələrin xüsusiyyətləri, yaratdığı təhlükələr və hadisə zamanı görüləcək ilkin mühafizə tədbirləri öyrənilir. Həmçinin 2000-ci il Fövqəladə vəziyyətlərdə əks tədbirlər soraq kitabçasının quruluşu və istifadə qaydaları izah olunur. Bu sənədlər xilasedicilərə təhlükəni qiymətləndirmək, uyğun müdaxilə üsullarını seçmək və insanların təhlükəsizliyini təmin etməkdə kömək edir.

9. 9.
   Çeşidləmə. Fövqəladə hadisə yerində zərərçəkmişlərin çeşidlənməsi - Əhalinin mühafizəsi, yerli qüvvələrin köməyi ilə zərərçəkmişlərin xilas edilməsi. Fövqəladə halların nəticələrinin aradan qaldırılması üçün qüvvə və vəsaitlər qruplaşmasının yaradılması. (M)Mühazirə

   Çeşidləmə fövqəladə hadisə yerində zərərçəkmişlərin vəziyyətinin qiymətləndirilməsi və onlara göstəriləcək yardımın prioritetlərinin müəyyən edilməsidir. Bu mövzuda əhalinin mühafizəsi, yerli qüvvələrin iştirakı ilə zərərçəkmişlərin axtarılması, xilas edilməsi və ilkin yardımın təşkili öyrənilir. Həmçinin fövqəladə halların nəticələrinin aradan qaldırılması üçün qüvvə və vəsaitlər qruplaşmasının yaradılması, onların vəzifələri və fəaliyyət prinsipləri izah olunur. Çeşidləmə xilasetmə işlərinin düzgün planlaşdırılmasına və resurslardan səmərəli istifadəyə imkan verir.

1. 1. • "Qəza-xilasetmə hazırlığı" - Əfəndi Ə.S., Sadıq-zadə Ü.A., 2023, Bakı. • "Fövqəladə hallar və həyat fəaliyyətinin təhlükəsizliyi" - T.Ü.F.D., Mayor Xalid Həsənov, 2009, Bakı. 31 oktyabr 2017-ci il tarixli 828-VQD nömrəli Azərbaycan Respublikasının Qanunu (“Azərbaycan” qəzeti, 13 dekabr 2017-ci il, № 275, Azərbaycan Respublikasının Qanunvericilik Toplusu, 2017-ci il, № 12, I kitab, maddə 2196) 5. 1 may 2018-ci il tarixli 1109-VQD nömrəli Az. Resp-nın Qanunu (“Azərbaycan” qəzeti, 1 iyul 2018-ci il, № 143, Az. Resp-nın Qanunvericilik Toplusu, 2018-ci il, №6, maddə 1168) 6. Ушаков И. А. Спасательное дело и тактика аварийно-спасательных работ. Учебное пособие для вузов. Москва, 2017. 7. https://www.fhn.gov.az/uploads/legislation/aze/qanunlar/420_q.pdf 8. http://www.e-qanun.az/framework/4271 9. https://fhn.gov.az/?aze/menu/29/6 10. David M.Lesak. Hazardous Materials Strategy and Tactics.Brady Publishing, 1999. 11. Emergency Response to Terrorism: Incident Management – United States National Fire Academy, 1999. 12. Gregory G. Noll, Michael S. Hildebrand, Rob Schnepp, Glen D. Rudner. Hazardous Materials: Managing the Incident. Jones & Bartlett Publishers, 2014 13. Hazardous materials handbook for emergency responders.Van Nostrand Reinhold,2017 14. Andrew Boisvert. Understanding Hazardous Materials, Operations, and Emergency Response. AuthorHouse, 2007 15. M.T.Maksimov,H.O.Ocaqov.Radioaktiv çirklənmələr və onların ölçülməsi.Bakı. 1989. 16. О.А. Барсуков, К.А.Барсуков. Радиационная экология. М. Научный мир. 2001. 17. С.М.Усманов, Радиация. Справочные материалы. М. 2001. 18. А.М.Кузин.Природный радиоактивный фон и его значение для биосферы земли.М. 1991