İqtisadiyyat obyektlərinin işinin daya..Sillabus

Fənn kodu

İF - 4158y

Kredit

6

Tələbənin iş yükü

180

Semestr

Payız semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Məcburi

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) mühazirə - 45; b) seminar - 15.

Auditoriyadan kənar saatlar

a) MRTSi - 48; b) TSi - 72.

İqtisadiyyat obyektlərinin işinin dayanıqlığı müəssisə və təşkilatların fövqəladə hallarda fəaliyyətini davam etdirmə qabiliyyətidir. Bu dayanıqlıq insanların təhlükəsizliyini və istehsalın davamlılığını təmin edir. Müəssisələrdə risklərin azaldılması üçün qabaqlayıcı tədbirlər görülür. Texniki avadanlıqların qorunması və ehtiyat sistemlərinin yaradılması vacibdir. Dayanıqlı fəaliyyət iqtisadi itkilərin qarşısını almağa kömək edir.

• mühazirə
• seminar
• interaktiv müzakirə
• case study
• komanda işi
• təqdimatlar
• problem-based learning

1. 1

   CLO 1: İqtisadiyyat obyektlərinin dayanıqlığının mahiyyətini, əsas anlayışlarını, prinsiplərini, normativ-hüquqi əsaslarını və dayanıqlığa təsir edən amilləri izah edir.

2. 2

   CLO 2: Təbii, texnogen, ekoloji və hərbi xarakterli fövqəladə halların iqtisadiyyat obyektlərinin fəaliyyətinə təsirini təhlil edir, dayanıqlıq səviyyəsini qiymətləndirir.

3. 3

   CLO 3: İqtisadiyyat obyektlərinin dayanıqlığının qiymətləndirilməsində müasir informasiya texnologiyalarından, monitorinq və modelləşdirmə üsullarından istifadə edir.

4. 4

   CLO 4: İstehsal proseslərinin fasiləsizliyinin təmin edilməsi, mühəndis-texniki mühafizə, ehtiyat sistemlərinin yaradılması və risklərin azaldılması üzrə tədbirlər hazırlayır və tətbiq edir.

5. 5

   CLO 5: Fövqəladə hallar zamanı iqtisadiyyat obyektlərinin təhlükəsiz fəaliyyətinin təmin olunması, işçilərin mühafizəsi, təxliyyə və bərpa tədbirlərini planlaşdırır və təşkil edir.

6. 6

   CLO 6: İqtisadiyyat obyektlərinin dayanıqlığının artırılması üzrə kompleks tədbirlər planı hazırlayır, mümkün riskləri proqnozlaşdırır və idarəetmə qərarlarını əsaslandırır.

1. 1.
   Fövqəladə hallarda iqtisadiyyat obyektlərinin işinin dayanıqğı və ona təsir edən amillər Mühazirə

   Fövqəladə hallarda iqtisadiyyat obyektlərinin işinin dayanıqlığı müəssisələrin və təşkilatların qəza və fəlakətlər zamanı fəaliyyətini davam etdirmək və ya qısa müddətdə bərpa etmək qabiliyyətidir. Dayanıqlığa istehsal binalarının möhkəmliyi, avadanlıqların etibarlılığı, enerji və su təchizatı, rabitə sistemləri, ixtisaslı kadrlar və ehtiyat resursların mövcudluğu təsir göstərir. Təbii fəlakətlər, texnogen qəzalar, yanğınlar, partlayışlar və digər fövqəladə hallar müəssisələrin fəaliyyətini dayandıra və böyük iqtisadi zərərlərə səbəb ola bilər. Dayanıqlığın artırılması üçün risklərin qiymətləndirilməsi, mühafizə tədbirlərinin həyata keçirilməsi, ehtiyat sistemlərinin yaradılması və fövqəladə hallar planlarının hazırlanması vacibdir. Bu tədbirlər istehsal prosesinin fasiləsizliyini təmin etməyə və mümkün itkiləri azaltmağa kömək edir.

2. 2.
   İqtisadiyyat obyektlərinin FH-da işinin dayanıqlığının tədqiqatının təşkili və keçirilməsi Mühazirə

   İqtisadiyyat obyektlərinin fövqəladə hallarda işinin dayanıqlığının tədqiqatı müəssisələrin təhlükələrə davamlılığının qiymətləndirilməsi məqsədilə aparılır. Tədqiqat zamanı istehsal binaları, avadanlıqlar, enerji və su təchizatı, rabitə sistemləri, nəqliyyat və kadr təminatı təhlil edilir. Mövcud risklər müəyyən olunur, zəif cəhətlər qiymətləndirilir və onların aradan qaldırılması üçün tədbirlər hazırlanır. Tədqiqatın nəticələri əsasında fövqəladə hallara hazırlıq planları tərtib edilir və müəssisənin fəaliyyətinin davamlılığını təmin edən tədbirlər həyata keçirilir. Bu proses müəssisənin təhlükəsizlik səviyyəsinin yüksəldilməsində mühüm rol oynayır.

3. 3.
   İqtisadiyyat obyektlərin planlaşdırılmasına, layihələndirilməsinə və tikilməsinə olan tələblər Mühazirə

   İqtisadiyyat obyektlərinin planlaşdırılması, layihələndirilməsi və tikilməsi zamanı təhlükəsizlik, etibarlılıq və dayanıqlılıq prinsipləri əsas götürülür. Obyektlər təbii və texnogen təhlükələrin təsiri nəzərə alınmaqla təhlükəsiz ərazilərdə yerləşdirilməli, möhkəm konstruksiyalar və müasir mühəndis həlləri tətbiq edilməlidir. Layihələndirmə zamanı yanğın təhlükəsizliyi, seysmik davamlılıq, enerji və su təchizatının fasiləsizliyi, ehtiyat rabitə və mühafizə sistemləri təmin olunmalıdır. Tikinti prosesində normativ sənədlərin tələblərinə riayət edilməli və istifadə olunan materialların keyfiyyəti ciddi nəzarətdə saxlanılmalıdır. Bu tələblər fövqəladə hallar zamanı obyektlərin fəaliyyətinin davamlılığını və insanların təhlükəsizliyini təmin etməyə xidmət edir.

4. 4.
   İqtisadiyyat obyektlərin planlaşdırılmasına, layihələndirilməsinə və tikilməsinə olan tələblər Mühazirə

   İqtisadiyyat obyektlərinin planlaşdırılması, layihələndirilməsi və tikilməsi zamanı təhlükəsizlik, etibarlılıq və dayanıqlılıq əsas tələblər hesab olunur. Obyektlər təhlükəli zonalardan kənarda yerləşdirilməli, tikinti zamanı möhkəm və keyfiyyətli materiallardan istifadə edilməlidir. Layihələndirmədə yanğın təhlükəsizliyi, seysmik davamlılıq, enerji və su təchizatının fasiləsizliyi, rabitə və ehtiyat sistemləri nəzərə alınmalıdır. Tikinti işləri qüvvədə olan norma və standartlara uyğun aparılmalı, fövqəladə hallarda insanların təxliyəsi və obyektin fəaliyyətinin davamlılığı üçün lazımi şərait yaradılmalıdır. Bu tələblər obyektlərin təhlükəsiz və etibarlı fəaliyyətini təmin etməyə xidmət edir.

5. 5.
   İqtisadiyyat obyektlərinin işinin dayanıqlığının nüvə partlayışının zədələyici amillərinin təsirinə görə qiymətləndirilməsiMühazirə

   İqtisadiyyat obyektlərinin işinin dayanıqlığının qiymətləndirilməsi nüvə partlayışının zədələyici amillərinin istehsal prosesinə və infrastruktura təsirinin müəyyən edilməsini əhatə edir. Qiymətləndirmə zamanı zərbə dalğası, işıq şüalanması, nüfuzedici radiasiya, radioaktiv çirklənmə və elektromaqnit impulsunun obyektlərə təsiri təhlil edilir. Binaların möhkəmliyi, avadanlıqların etibarlılığı, enerji və rabitə sistemlərinin dayanıqlığı, həmçinin mühafizə qurğularının vəziyyəti araşdırılır. Əldə olunan nəticələr əsasında zəif cəhətlər müəyyən edilir və dayanıqlığın artırılması üçün mühəndis-texniki və təşkilati tədbirlər hazırlanır. Bu qiymətləndirmə fövqəladə hallarda obyektlərin fəaliyyətinin davamlılığını təmin etmək üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

6. 6.
   Sürət təzyiqinin qurğu və avadanlıqlara təsirinə görə obyektin dayanıqlığının qiymətləndirilməsiMühazirə

   Sürət təzyiqinin qurğu və avadanlıqlara təsirinə görə obyektin dayanıqlığının qiymətləndirilməsi zərbə dalğasının yaratdığı hava axınının texniki qurğulara təsirinin müəyyən edilməsidir. Qiymətləndirmə zamanı avadanlıqların möhkəmliyi, dayaq konstruksiyalarının vəziyyəti, boru xətləri, rabitə və enerji sistemlərinin davamlılığı təhlil edilir. Sürət təzyiqinin təsiri nəticəsində avadanlıqların deformasiyası, aşması və ya sıradan çıxması mümkündür. Əldə olunan nəticələrə əsasən zəif hissələr müəyyən edilir və onların möhkəmləndirilməsi üçün mühəndis-texniki tədbirlər hazırlanır. Bu qiymətləndirmə obyektin fövqəladə hallarda etibarlı fəaliyyətinin təmin edilməsində mühüm rol oynayır.

7. 7.
   Obyektin işinin dayanıqlığının işıq şüalanmasının təsirinə qiymətləndirilməsiMühazirə

   Obyektin işinin dayanıqlığının işıq şüalanmasının təsirinə görə qiymətləndirilməsi nüvə partlayışı zamanı yaranan güclü işıq və istilik şüalarının bina, qurğu, avadanlıq və materiallara təsirinin müəyyən edilməsidir. Qiymətləndirmə zamanı tikinti materiallarının yanıcılığı, avadanlıqların istiliyədavamlılığı, yanğın təhlükəsi və mühafizə vasitələrinin effektivliyi təhlil edilir. Güclü işıq şüalanması yanğınların baş verməsinə, materialların zədələnməsinə və istehsal prosesinin dayanmasına səbəb ola bilər. Əldə olunan nəticələr əsasında obyektin zəif cəhətləri müəyyən edilir və yanğından mühafizə, istilik izolyasiyası və digər mühəndis-texniki tədbirlər planlaşdırılır. Bu qiymətləndirmə obyektin fövqəladə hallarda təhlükəsiz fəaliyyətinin təmin edilməsində mühüm rol oynayır

8. 8.
   Obyektlərin işinin dayanıqlığının nüfuzedici radiasiyanın təsirinə qiymətləndirilməsi.Mühazirə

   Obyektlərin işinin dayanıqlığının nüfuzedici radiasiyanın təsirinə görə qiymətləndirilməsi nüvə partlayışı zamanı yaranan qamma şüaları və neytron axınının bina, avadanlıq, işçi heyəti və istehsal prosesinə təsirinin müəyyən edilməsidir. Qiymətləndirmə zamanı mühafizə qurğularının effektivliyi, tikinti materiallarının radiasiyadan qoruma qabiliyyəti, avadanlıqların dayanıqlığı və işçi heyətinin təhlükəsizliyi təhlil edilir. Nüfuzedici radiasiya insanların sağlamlığına zərər verə, elektron avadanlıqların işinə mənfi təsir göstərə və istehsal prosesini poza bilər. Əldə olunan nəticələr əsasında radiasiyadan mühafizə tədbirləri və təhlükəsizlik planları hazırlanır. Bu qiymətləndirmə obyektin fövqəladə hallarda etibarlı fəaliyyətinin təmin edilməsində mühüm əhəmiyyət daşıyır.

9. 9.
   Obyektin işinin dayanıqlığının radioaktiv zəhərlənmə şəraitində qiymətləndirilməsi.Mühazirə

   Obyektin işinin dayanıqlığının radioaktiv zəhərlənmə şəraitində qiymətləndirilməsi radioaktiv çirklənmənin istehsal prosesinə, işçi heyətinə və texniki avadanlıqlara təsirinin müəyyən edilməsidir. Qiymətləndirmə zamanı radiasiya səviyyəsi, çirklənmə zonası, işçi heyətinin mühafizə imkanları və obyektin fəaliyyətini davam etdirmə qabiliyyəti təhlil edilir. Radioaktiv zəhərlənmə işçilərin sağlamlığına təhlükə yarada, avadanlıqların istismarını çətinləşdirə və istehsalın dayanmasına səbəb ola bilər. Əldə olunan nəticələrə əsasən fərdi və kollektiv mühafizə tədbirləri, dezaktivasiya işləri və təhlükəsiz iş rejimi müəyyən edilir. Bu qiymətləndirmə fövqəladə hallarda obyektin dayanıqlı və təhlükəsiz fəaliyyətinin təmin edilməsində mühüm rol oynayır.

10. 10.
    Obyektlərin dayanıqlığının nüvə partlayışının elektromaqnit impulsunun təsirinə qiymətləndirilməsi. (M)Mühazirə

    Obyektlərin dayanıqlığının nüvə partlayışının elektromaqnit impulsunun (EMP) təsirinə görə qiymətləndirilməsi elektron avadanlıqların, rabitə və idarəetmə sistemlərinin bu təsirə davamlılığının müəyyən edilməsidir. Qiymətləndirmə zamanı enerji təchizatı, kompüter sistemləri, avtomatlaşdırılmış idarəetmə qurğuları və rabitə vasitələrinin etibarlılığı təhlil edilir. Elektromaqnit impulsu elektron avadanlıqların sıradan çıxmasına, məlumatların itirilməsinə və istehsal prosesinin pozulmasına səbəb ola bilər. Əldə olunan nəticələr əsasında ekranlaşdırma, torpaqlama, ehtiyat enerji mənbələrinin yaradılması və digər mühafizə tədbirləri planlaşdırılır. Bu qiymətləndirmə obyektlərin fövqəladə hallarda fasiləsiz və təhlükəsiz fəaliyyətinin təmin edilməsində mühüm əhəmiyyət daşıyır.

1. 1. C. N. Qasımov, N.P. Abdullayeva. Fövqəladə hallardan kompleks müdafiə. Dərs vəsaiti. Bakı, 2022. 2. C. N. Qasımov. Mülki müdafiə. Elektron konspekt. Bakı, 2021. 3. C. N.Qasımov, N.Z.Abdullayeva. FH-ın təhlükəli amilləri. Dərs vəsaiti. Bakı, 2019. 4. İsayev İ., Quliyev E., Hacıyev E., Nurməmmədov E. “Mülkü müdafiə”. Bakı 2018. 5. 31.10.2017-ci il tarixli 828-VQD nömrəli Az.Res.-nın Qanunu (“Azərbaycan” qəzeti, 13.12.2017-ci il,№ 275,Az.Res.-nın Qanunvericilik Toplusu, 2017,№12,I kitab, maddə 2196) 6. 1 may 2018-ci il tarixli 1109-VQD nömrəli Az. Resp-nın Qanunu (“Azərbaycan” qəzeti, 1 iyul 2018-ci il, № 143, Az. Resp-nın Qanunvericilik Toplusu, 2018-ci il, №6, maddə 1168) 7. Ушаков И. А. Спасательное дело и тактика аварийно-спасательных работ. Учебное пособие для вузов. Москва, 2017. 8. https://www.fhn.gov.az/uploads/legislation/aze/qanunlar/420_q.pdf 9. http://www.e-qanun.az/framework/4271 10. C. N. Qasımov. Mülki müdafiə. Dərs vəsaiti. Bakı, 2012. 11. C.N. Qasımov.FH-da iqtisadiyyat obyektlərinin işinin dayanıqlığı.Dərs vəsaiti.Bakı,2015. 12. C. N. Qasımov. Mülki müdafiə (məşğələlər). Dərs vəsaiti. Bakı, 2009. 13. Cavanşir Qasımov. FH-da radiasiya və kimyəvi şəraitin qiymətləndirilməsi. Bakı, 2003. 14. C.N. Qasımov. Fərdi mühafizə vasitələri. Bakı, 2007. 15. C.N.Qasımov.Obyektlərin dayanıqlığının qiymətləndirilməsi.Metodiki vəsait.Bakı,2007. 16. Polkovnik l-t C. Qasımov, mayor Q. Məcidov. Dərs vəsaiti. Kütləvi qırğın silahları və onlardan mühafizə. Bakı, 1999.