Fövqəladə halların təhlükəli amilləriMövzu planı

Fövqəladə hallar (FH) insanların həyat və sağlamlığına, ətraf mühitə və maddi sərvətlərə ciddi zərər vuran hadisələrdir. Təhlükə dedikdə zərər vurmaq potensialına malik amil və ya şərait başa düşülür. Təhlükələr təbii, texnogen, bioloji, ekoloji və sosial xarakterli olmaqla müxtəlif növlərə ayrılır. Təhlükəli hallar fövqəladə vəziyyətin yaranmasına səbəb olan riskli şəraitdir. Fövqəladə hallar zəlzələ, sel, yanğın, istehsalat qəzaları, kimyəvi və radiasiya qəzaları, epidemiyalar və digər hadisələr nəticəsində baş verə bilər. FH-lar yaranma səbəblərinə, mənşəyinə, miqyasına və təsir sahəsinə görə təsnif edilir. Bu təsnifat fövqəladə halların qarşısının alınması və onların nəticələrinin aradan qaldırılması üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Texnogen xarakterli fövqəladə hallar haqqında anlayış. Qəza və fəlakətlər. Texnogen xarakterli fövqəladə halların yaranmasının əsas səbəbləri. Texnogen xarakterli fövqəladə halların təsnifatı

Radiasiya təhlükəli obyektlər və onların təsnifatı. Radiasiya qəzası. Radiasiya təhlükəli obyektlərdə radiasiya qəzalarının başvermə səbəbləri. Radiasiya qəzalarının təsnifatı. Radiasiya qəzalarının inkişafı mərhələləri. Radioaktivlik haqqında anlayış. Aktivlik və onun ölçü vahidləri. Yarımparçalanma dövrü. Radioaktiv maddə-lərin qatılığı. İonlaşdırıcı şüalar. Şüalanma dozası və doza gücü, onların ölçü vahidləri. İonlaşdırıcı şüalan-manın bioloji təsiri. Radiasiya yanıqları, onların ağırlıq dərəcəsinə görə təsnifatı. Şüa xəstəliyi. BBŞ dozaları.

Atom Elektrik Stansiyası (AES) qəzaları nüvə reaktorunda və ya onun təhlükəsizlik sistemlərində baş verən nasazlıqlar nəticəsində yaranan radiasiya xarakterli fövqəladə hallardır. Bu qəzalar zamanı radioaktiv maddələr ətraf mühitə yayıla, hava, su və torpağı çirkləndirə bilər. AES qəzalarının əsas səbəblərinə texniki nasazlıqlar, insan amili, təbii fəlakətlər və təhlükəsizlik qaydalarının pozulması daxildir. Belə qəzalar insan sağlamlığına, ətraf mühitə və iqtisadiyyata ciddi mənfi təsir göstərir. Qəza zamanı radiasiya monitorinqi, əhalinin təxliyəsi, fərdi mühafizə vasitələrindən istifadə və çirklənmiş ərazilərin zərərsizləşdirilməsi əsas mühafizə tədbirləridir.

Kimyəvi təhlükəli obyektlərdə baş verən qəzalar zəhərli kimyəvi maddələrin ətraf mühitə yayılması ilə nəticələnən fövqəladə hallardır. Bu cür qəzalar kimya sənayesi müəssisələrində, neft emalı zavodlarında, anbarlarda və təhlükəli maddələrin daşınması zamanı baş verə bilər. Qəzaların əsas səbəblərinə texniki nasazlıqlar, avadanlıqların sıradan çıxması, insan amili və təbii fəlakətlər daxildir. Zəhərli maddələrin yayılması insan sağlamlığına, ətraf mühitə və təsərrüfat obyektlərinə ciddi zərər vurur. Belə hallarda təhlükəli zonanın müəyyən edilməsi, əhalinin təxliyəsi, fərdi mühafizə vasitələrindən istifadə və qəzanın nəticələrinin operativ aradan qaldırılması əsas tədbirlər hesab olunur.

Partlayış-yanğın təhlükəli obyektlərdə baş verən qəzalar yanıcı, partlayıcı maddələrin alışması və ya partlaması nəticəsində yaranan fövqəladə hallardır. Bu cür qəzalar neft və qaz müəssisələrində, kimya zavodlarında, yanacaq anbarlarında və digər sənaye obyektlərində baş verə bilər. Qəzaların əsas səbəblərinə texniki nasazlıqlar, təhlükəsizlik qaydalarının pozulması, insan amili və elektrik avadanlıqlarındakı nasazlıqlar daxildir. Belə hadisələr güclü dağıntılar, yanğınlar, insan tələfatı, maddi ziyan və ətraf mühitin çirklənməsi ilə nəticələnə bilər. Qəzaların qarşısının alınması üçün yanğın təhlükəsizliyi qaydalarına riayət edilməsi, mühafizə sistemlərinin tətbiqi və müntəzəm texniki nəzarət vacibdir.

Qaz-hava qarışığı partlayışı yanıcı qazın hava ilə müəyyən nisbətdə qarışaraq alışma mənbəyinin təsiri altında ani yanması və yüksək təzyiq dalğasının yaranması nəticəsində baş verir. Belə partlayışlar məişətdə, sənaye müəssisələrində, neft-qaz obyektlərində və qaz kəmərlərində müşahidə oluna bilər. Əsas səbəblərə qaz sızmaları, avadanlıqların nasazlığı, təhlükəsizlik qaydalarının pozulması və açıq alov mənbələrinin təsiri daxildir. Partlayış nəticəsində binalar və qurğular zədələnir, yanğınlar baş verir, insan tələfatı və maddi itkilər yarana bilər. Qəza riskinin azaldılması üçün qaz avadanlıqlarına müntəzəm texniki baxış keçirilməli, qaz sızmalarına nəzarət edilməli və təhlükəsizlik qaydalarına ciddi riayət olunmalıdır.

Buxar-qaz-hava qarışığı partlayışı yanıcı mayelərin buxarlarının və ya qazların hava ilə partlayış həddində qarışaraq alışma mənbəyinin təsiri nəticəsində baş verən ani yanma prosesidir. Bu cür partlayışlar neft emalı müəssisələrində, kimya zavodlarında, yanacaq anbarlarında və digər sənaye obyektlərində baş verə bilər. Əsas səbəblərə yanıcı maddələrin sızması, texniki nasazlıqlar, yüksək temperatur, elektrik qığılcımları və təhlükəsizlik qaydalarının pozulması daxildir. Partlayış güclü zərbə dalğası, yanğın, avadanlıqların dağılması və insan tələfatı ilə nəticələnə bilər. Bu risklərin azaldılması üçün ventilyasiya sistemlərinin düzgün işləməsi, qaz analizatorlarından istifadə və müntəzəm texniki nəzarət təmin edilməlidir.

Toz-hava qarışığı partlayışı yanıcı toz hissəciklərinin hava ilə müəyyən konsentrasiyada qarışaraq alışma mənbəyinin təsiri altında ani yanması nəticəsində baş verir. Belə partlayışlar un dəyirmanlarında, taxıl anbarlarında, ağac emalı, kömür, kimya və metallurgiya müəssisələrində daha çox müşahidə olunur. Əsas səbəblərə tozun yığılması, ventilyasiya sisteminin zəif işləməsi, elektrik qığılcımları, açıq alov və avadanlıqların nasazlığı daxildir. Partlayış nəticəsində güclü zərbə dalğası yaranır, yanğın baş verir, istehsal obyektləri zədələnir və insan həyatı üçün ciddi təhlükə yaranır. Bu risklərin qarşısını almaq üçün tozun yığılmasının qarşısı alınmalı, ventilyasiya və toztutma sistemləri işlək vəziyyətdə saxlanılmalı, təhlükəsizlik qaydalarına ciddi riayət edilməlidir.

Qəza yanğınları istehsalat, nəqliyyat və digər obyektlərdə texniki nasazlıqlar, elektrik qısaqapanmaları, yanıcı maddələrin alışması və ya insan amili nəticəsində baş verən yanğınlardır. Bu yanğınlar insanların həyatına təhlükə yaradır, binaların və avadanlıqların zədələnməsinə, həmçinin ətraf mühitin çirklənməsinə səbəb olur. Yanğınların qarşısının alınması üçün yanğın təhlükəsizliyi qaydalarına riayət edilməli, yanğınsöndürmə sistemləri saz vəziyyətdə saxlanılmalı və müntəzəm texniki yoxlamalar aparılmalıdır. Operativ müdaxilə və düzgün təxliyə tədbirləri yanğının nəticələrinin azaldılmasında mühüm rol oynayır.