Fövqəladə halların təhlükəli amilləriSillabus

Fənn kodu

İF - 4155y

Kredit

7

Tələbənin iş yükü

210

Semestr

Payız semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Məcburi

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) mühazirə - 45; a) seminar - 15.

Auditoriyadan kənar saatlar

a)MRTSi - 60; b) TSi - 90.

Fövqəladə halların təhlükəli amilləri insan həyatı və ətraf mühit üçün risk yaradan təsirlərdir. Bu amillərə yanğın, partlayış, zəhərli maddələrin yayılması və radiasiya daxildir. Təhlükəli amillər insanların sağlamlığına və əmlaka ciddi ziyan vura bilər. Buna görə təhlükəsizlik qaydalarına əməl etmək vacibdir. Vaxtında görülən tədbirlər təhlükənin təsirini azaltmağa kömək edir.

• mühazirə
• seminar
• təqdimatlar
• problem-based learning
• interaktiv müzakirə
• case study
• komanda işi

1. 1

   CLO 1: 1. Fövqəladə halların təhlükəli amillərini, onların yaranma səbəblərini, təsir mexanizmlərini və təsnifatını izah edir, peşəkar terminologiyadan düzgün istifadə edir.

2. 2

   CLO 2: Təbii, texnogen, ekoloji və sosial xarakterli fövqəladə halların təhlükəli amillərini müəyyən edir, onların insanlara, ətraf mühitə və təsərrüfat obyektlərinə təsirini təhlil edir.

3. 3

   CLO 3: 3. Fövqəladə halların təhlükəli amillərinin yayılmasını və təsir zonasını qiymətləndirir, müasir informasiya və texniki vasitələrdən istifadə etməklə nəticələri təhlil edir.

4. 4

   CLO 4: 4. Təhlükəli amillərin təsirinin azaldılması, risklərin idarə olunması və əhalinin mühafizəsi üzrə profilaktik və mühəndis-texniki tədbirləri tətbiq edir.

5. 5

   CLO 5: Fövqəladə hallar zamanı təhlükəli amillərə qarşı fərdi və kollektiv mühafizə vasitələrinin seçilməsini və istifadəsini əsaslandırır, təhlükəsizlik tədbirlərini planlaşdırır.

6. 6

   CLO 6: Fövqəladə halların təhlükəli amillərinin mümkün nəticələrini proqnozlaşdırır, riskləri qiymətləndirir və onların minimuma endirilməsi üçün əsaslandırılmış qərarlar və tədbirlər planı hazırlayır.

1. 1.
   FH və onların təsnifatı - Təhlükə haqqında anlayış. Təhlükələrin mahiyyəti və növləri. Təhlükəələrin təsnifatı. Təhlükəli hallar. FH və onların mahiyyəti. FH-ın yaranma səbəbləri, mənbələri və təsnifatı. Mühazirə

   Fövqəladə hallar (FH) insanların həyat və sağlamlığına, ətraf mühitə və maddi sərvətlərə ciddi zərər vuran hadisələrdir. Təhlükə dedikdə zərər vurmaq potensialına malik amil və ya şərait başa düşülür. Təhlükələr təbii, texnogen, bioloji, ekoloji və sosial xarakterli olmaqla müxtəlif növlərə ayrılır. Təhlükəli hallar fövqəladə vəziyyətin yaranmasına səbəb olan riskli şəraitdir. Fövqəladə hallar zəlzələ, sel, yanğın, istehsalat qəzaları, kimyəvi və radiasiya qəzaları, epidemiyalar və digər hadisələr nəticəsində baş verə bilər. FH-lar yaranma səbəblərinə, mənşəyinə, miqyasına və təsir sahəsinə görə təsnif edilir. Bu təsnifat fövqəladə halların qarşısının alınması və onların nəticələrinin aradan qaldırılması üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

2. 2.
   Texnogen xarakterli FH və onların təsnifatıMühazirə

   Texnogen xarakterli fövqəladə hallar haqqında anlayış. Qəza və fəlakətlər. Texnogen xarakterli fövqəladə halların yaranmasının əsas səbəbləri. Texnogen xarakterli fövqəladə halların təsnifatı

3. 3.
   Radiasiya təhlükəli obyektlərdə baş verən qəzalar nəticəsində yaranan fövqəladə hallar Mühazirə

   Radiasiya təhlükəli obyektlər və onların təsnifatı. Radiasiya qəzası. Radiasiya təhlükəli obyektlərdə radiasiya qəzalarının başvermə səbəbləri. Radiasiya qəzalarının təsnifatı. Radiasiya qəzalarının inkişafı mərhələləri. Radioaktivlik haqqında anlayış. Aktivlik və onun ölçü vahidləri. Yarımparçalanma dövrü. Radioaktiv maddə-lərin qatılığı. İonlaşdırıcı şüalar. Şüalanma dozası və doza gücü, onların ölçü vahidləri. İonlaşdırıcı şüalan-manın bioloji təsiri. Radiasiya yanıqları, onların ağırlıq dərəcəsinə görə təsnifatı. Şüa xəstəliyi. BBŞ dozaları.

4. 4.
   AES qəzaları və onların xarakteristikası Mühazirə

   Atom Elektrik Stansiyası (AES) qəzaları nüvə reaktorunda və ya onun təhlükəsizlik sistemlərində baş verən nasazlıqlar nəticəsində yaranan radiasiya xarakterli fövqəladə hallardır. Bu qəzalar zamanı radioaktiv maddələr ətraf mühitə yayıla, hava, su və torpağı çirkləndirə bilər. AES qəzalarının əsas səbəblərinə texniki nasazlıqlar, insan amili, təbii fəlakətlər və təhlükəsizlik qaydalarının pozulması daxildir. Belə qəzalar insan sağlamlığına, ətraf mühitə və iqtisadiyyata ciddi mənfi təsir göstərir. Qəza zamanı radiasiya monitorinqi, əhalinin təxliyəsi, fərdi mühafizə vasitələrindən istifadə və çirklənmiş ərazilərin zərərsizləşdirilməsi əsas mühafizə tədbirləridir.

5. 5.
   Kimyəvi təhlükəli obyektlərdə baş verən qəzalar Mühazirə

   Kimyəvi təhlükəli obyektlərdə baş verən qəzalar zəhərli kimyəvi maddələrin ətraf mühitə yayılması ilə nəticələnən fövqəladə hallardır. Bu cür qəzalar kimya sənayesi müəssisələrində, neft emalı zavodlarında, anbarlarda və təhlükəli maddələrin daşınması zamanı baş verə bilər. Qəzaların əsas səbəblərinə texniki nasazlıqlar, avadanlıqların sıradan çıxması, insan amili və təbii fəlakətlər daxildir. Zəhərli maddələrin yayılması insan sağlamlığına, ətraf mühitə və təsərrüfat obyektlərinə ciddi zərər vurur. Belə hallarda təhlükəli zonanın müəyyən edilməsi, əhalinin təxliyəsi, fərdi mühafizə vasitələrindən istifadə və qəzanın nəticələrinin operativ aradan qaldırılması əsas tədbirlər hesab olunur.

6. 6.
   Partlayış-yanğın təhlükəli obyektlərdə baş verən qəzalar və onların xarakteriMühazirə

   Partlayış-yanğın təhlükəli obyektlərdə baş verən qəzalar yanıcı, partlayıcı maddələrin alışması və ya partlaması nəticəsində yaranan fövqəladə hallardır. Bu cür qəzalar neft və qaz müəssisələrində, kimya zavodlarında, yanacaq anbarlarında və digər sənaye obyektlərində baş verə bilər. Qəzaların əsas səbəblərinə texniki nasazlıqlar, təhlükəsizlik qaydalarının pozulması, insan amili və elektrik avadanlıqlarındakı nasazlıqlar daxildir. Belə hadisələr güclü dağıntılar, yanğınlar, insan tələfatı, maddi ziyan və ətraf mühitin çirklənməsi ilə nəticələnə bilər. Qəzaların qarşısının alınması üçün yanğın təhlükəsizliyi qaydalarına riayət edilməsi, mühafizə sistemlərinin tətbiqi və müntəzəm texniki nəzarət vacibdir.

7. 7.
   Qaz-hava qarışığı partlayışı Mühazirə

   Qaz-hava qarışığı partlayışı yanıcı qazın hava ilə müəyyən nisbətdə qarışaraq alışma mənbəyinin təsiri altında ani yanması və yüksək təzyiq dalğasının yaranması nəticəsində baş verir. Belə partlayışlar məişətdə, sənaye müəssisələrində, neft-qaz obyektlərində və qaz kəmərlərində müşahidə oluna bilər. Əsas səbəblərə qaz sızmaları, avadanlıqların nasazlığı, təhlükəsizlik qaydalarının pozulması və açıq alov mənbələrinin təsiri daxildir. Partlayış nəticəsində binalar və qurğular zədələnir, yanğınlar baş verir, insan tələfatı və maddi itkilər yarana bilər. Qəza riskinin azaldılması üçün qaz avadanlıqlarına müntəzəm texniki baxış keçirilməli, qaz sızmalarına nəzarət edilməli və təhlükəsizlik qaydalarına ciddi riayət olunmalıdır.

8. 8.
   Buxar-qaz-hava qarışığı partlayışı Mühazirə

   Buxar-qaz-hava qarışığı partlayışı yanıcı mayelərin buxarlarının və ya qazların hava ilə partlayış həddində qarışaraq alışma mənbəyinin təsiri nəticəsində baş verən ani yanma prosesidir. Bu cür partlayışlar neft emalı müəssisələrində, kimya zavodlarında, yanacaq anbarlarında və digər sənaye obyektlərində baş verə bilər. Əsas səbəblərə yanıcı maddələrin sızması, texniki nasazlıqlar, yüksək temperatur, elektrik qığılcımları və təhlükəsizlik qaydalarının pozulması daxildir. Partlayış güclü zərbə dalğası, yanğın, avadanlıqların dağılması və insan tələfatı ilə nəticələnə bilər. Bu risklərin azaldılması üçün ventilyasiya sistemlərinin düzgün işləməsi, qaz analizatorlarından istifadə və müntəzəm texniki nəzarət təmin edilməlidir.

9. 9.
   Toz-hava qarışığı partlayışı Mühazirə

   Toz-hava qarışığı partlayışı yanıcı toz hissəciklərinin hava ilə müəyyən konsentrasiyada qarışaraq alışma mənbəyinin təsiri altında ani yanması nəticəsində baş verir. Belə partlayışlar un dəyirmanlarında, taxıl anbarlarında, ağac emalı, kömür, kimya və metallurgiya müəssisələrində daha çox müşahidə olunur. Əsas səbəblərə tozun yığılması, ventilyasiya sisteminin zəif işləməsi, elektrik qığılcımları, açıq alov və avadanlıqların nasazlığı daxildir. Partlayış nəticəsində güclü zərbə dalğası yaranır, yanğın baş verir, istehsal obyektləri zədələnir və insan həyatı üçün ciddi təhlükə yaranır. Bu risklərin qarşısını almaq üçün tozun yığılmasının qarşısı alınmalı, ventilyasiya və toztutma sistemləri işlək vəziyyətdə saxlanılmalı, təhlükəsizlik qaydalarına ciddi riayət edilməlidir.

10. 10.
    Kondensasiya olunmuş maddələrin partlayışı. Qəza yanğınlarıMühazirə

    Qəza yanğınları istehsalat, nəqliyyat və digər obyektlərdə texniki nasazlıqlar, elektrik qısaqapanmaları, yanıcı maddələrin alışması və ya insan amili nəticəsində baş verən yanğınlardır. Bu yanğınlar insanların həyatına təhlükə yaradır, binaların və avadanlıqların zədələnməsinə, həmçinin ətraf mühitin çirklənməsinə səbəb olur. Yanğınların qarşısının alınması üçün yanğın təhlükəsizliyi qaydalarına riayət edilməli, yanğınsöndürmə sistemləri saz vəziyyətdə saxlanılmalı və müntəzəm texniki yoxlamalar aparılmalıdır. Operativ müdaxilə və düzgün təxliyə tədbirləri yanğının nəticələrinin azaldılmasında mühüm rol oynayır.

1. 1. C. N. Qasımov, N.P. Abdullayeva. Fövqəladə hallardan kompleks müdafiə. Dərs vəsaiti. Bakı, 2022. 2. C. N. Qasımov. Mülki müdafiə. Elektron konspekt. Bakı, 2021. 3. C. N.Qasımov, N.Z.Abdullayeva. FH-ın təhlükəli amilləri. Dərs vəsaiti. Bakı, 2019. 4. İsayev İ., Quliyev E., Hacıyev E., Nurməmmədov E. “Mülkü müdafiə”. Bakı 2018. 5. 31.10.2017-ci il tarixli 828-VQD nömrəli Az.Res.-nın Qanunu (“Azərbaycan” qəzeti, 13.12.2017-ci il,№ 275,Az.Res.-nın Qanunvericilik Toplusu, 2017,№12,I kitab, maddə 2196) 6. 1 may 2018-ci il tarixli 1109-VQD nömrəli Az. Resp-nın Qanunu (“Azərbaycan” qəzeti, 1 iyul 2018-ci il, № 143, Az. Resp-nın Qanunvericilik Toplusu, 2018-ci il, №6, maddə 1168) 7. Ушаков И. А. Спасательное дело и тактика аварийно-спасательных работ. Учебное пособие для вузов. Москва, 2017. 8. https://www.fhn.gov.az/uploads/legislation/aze/qanunlar/420_q.pdf 9. http://www.e-qanun.az/framework/4271 10. C. N. Qasımov. Mülki müdafiə. Dərs vəsaiti. Bakı, 2012. 11. C.N. Qasımov.FH-da iqtisadiyyat obyektlərinin işinin dayanıqlığı.Dərs vəsaiti.Bakı,2015. 12. C. N. Qasımov. Mülki müdafiə (məşğələlər). Dərs vəsaiti. Bakı, 2009. 13. Cavanşir Qasımov. FH-da radiasiya və kimyəvi şəraitin qiymətləndirilməsi. Bakı, 2003. 14. C.N. Qasımov. Fərdi mühafizə vasitələri. Bakı, 2007. 15. C.N.Qasımov.Obyektlərin dayanıqlığının qiymətləndirilməsi.Metodiki vəsait.Bakı,2007. 16. Polkovnik l-t C. Qasımov, mayor Q. Məcidov. Dərs vəsaiti. Kütləvi qırğın silahları və onlardan mühafizə. Bakı, 1999.