Texnoloji avadanlıqlar və alətlərSillabus

Fənn kodu

İFS-3372y

Kredit

7

Tələbənin iş yükü

210

Semestr

Yaz semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Seçmə

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

Mühazirə:45 Seminar:15 Laboratoriya:15

Auditoriyadan kənar saatlar

TSİ:90 MRTSİ:45

“Texnoloji avadanlıqlar və alətlər” fənni 050604 – “Cihaz mühəndisliyi” ixtisası üzrə təhsil alan tələbələr üçün maşın və cihazqayırma sənayesində mühüm əhəmiyyət kəsb edən əsas fənlərdən biridir. Fənnin başlıca vəzifəsi tələbələrə ixtisas üçün zəruri olan metalkəsən dəzgahlar haqqında ətraflı məlumat vermək və yüksək məhsuldarlıqlı avadanlıqları düzgün seçmək biliklərini aşılamaqdır. Kurs çərçivəsində cihazların istehsalında dəqiqlik və keyfiyyəti təmin edən dəzgahların sazlanması, tənzimlənməsi və bu sahədə layihələndirmə işlərinin səmərəli yerinə yetirilməsi yolları öyrədilir. Tədris proqramına metalkəsən dəzgahların təsnifatı, emal zamanı səthlərin əmələgəlmə üsulları və hərəkətlərin kinematik prinsipləri daxildir. Tələbələr həmçinin torna, burğu, içyonuş, frez, düzyonuş, dartma və pardax dəzgahlarının iş xüsusiyyətlərini, eləcə də istehsalatda tətbiq olunan kəsici alətlərin tiplərini dərindən mənimsəyirlər.

• seminar
• layihə əsaslı öyrənmə
• təqdimatlar
• mühazirə
• problem-based learning
• interaktiv müzakirə
• laboratoriya işi
• case study
• komanda işi

1. 1

   CLO 1: FTN 1 (Dəzgahların quruluşu və iş prinsipinin mənimsənilməsi): Metalkəsən dəzgahların və texnoloji avadanlıqların təsnifatını, quruluşunu, dözümlülük və sərtlik xüsusiyyətlərini təhlil etmək.

2. 2

   CLO 2: FTN 2 (Mütərəqqi texnoloji avadanlıq və alətlərin seçilməsi): Cihazların hazırlanmasında dəqiqliyi və məhsuldarlığı yüksəldən əlverişli dəzgahları və kəsici alətləri məqsədəuyğun şəkildə seçmək.

3. 3

   CLO 3: FTN 3 (Dəqiqlik və keyfiyyəti artıran metodların tətbiqi): Metalkəsən dəzgahlarda sazlama və nizamlama metodlarını təkmilləşdirərək cihazqayırma məhsullarının keyfiyyətini və dəqiqliyini yüksəldən tədbirləri tətbiq etmək.

4. 4

   CLO 4: FTN 4 (Texnoloji proseslərin və layihələndirmə işlərinin aparılması): Cihaz istehsalında yüksək məhsuldarlıqlı müasir texnoloji prosesləri və avadanlıqları layihələndirmək bacarıqlarını nümayiş etdirmək.

5. 5

   CLO 5: FTN 5 (İstehsalatın iqtisadi və texniki səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi): Texnoloji avadanlıqlardan istifadənin ölkənin texniki-iqtisadi inkişafına, asılılığın azaldılmasına və əmək məhsuldarlığına təsirini qiymətləndirmək.

1. 1.
   Giriş. Metalkəsən dəzgahların təsnifatıMühazirə

   Metalkəsən dəzgahlar emal prosesinin xarakterinə, istifadə olunan kəsici alətlərə və texnoloji imkanlarına görə yonma, burğulama, yonma-frezləmə, cilalama və digər ixtisaslaşdırılmış qruplara təsnif edilir. Eyni zamanda, bu dəzgahlar dəqiqlik siniflərinə (N, P, V, A, S), avtomatlaşdırma dərəcəsinə (əllə, yarımavtomat, avtomat, TNC/NC) və çəki kateqoriyalarına görə qruplaşdırılır.

2. 2.
   Torna dəzgahları. 1. Torna- yivaçan dəzgahlarMəşğələ

   Torna-yivaçan dəzgahlar müxtəlif fırlanma səthlərinin (silindrik, konik, formal) emalı və daxili-xarici yivlərin kəsilməsi üçün nəzərdə tutulmuş ən geniş yayılmış torna qrupudur. Bu dəzgahların əsas fərqləndirici xüsusiyyəti kəski tutucusunun hərəkətini şpindelin dövrləri ilə dəqiq sinxronlaşdıran aparıcı vint və irəliləmə valı mexanizminə malik olmasıdır.

3. 3.
   1.Metalkəsən dəzgahlarda detalları emal edərkən səthlərin əmələgəlmə üsullarıMühazirə

   Metalkəsən dəzgahlarda detalların emalı zamanı səthlər kəsici alətin və pəstahın nisbi hərəkəti nəticəsində əmələ gələn kəsici xətlərin şəkildəyişməsi ilə formalaşır. Səthin əmələ gəlməsi əsasən dörd üsulla həyata keçirilir: iz salma (alətin təpə nöqtəsinin trayektoriyası ilə), toxunma (alətin kəsici tilinin toxunanı ilə), surətçıxarma (alətin kəsici profilinin formasının kopyalanması ilə) və yuvarlanma/sarmalama (alət və pəstahın qarşılıqlı ilişmə hərəkəti ilə).

4. 4.
   LABORATORİYA İŞİ №1. 16A20Ф3 modelli RPİ torna dəzgahının konstruksiyasının və kinematikasının öyrənilməsiLaboratoriya

   16A20Ф3 modelli rəqəmli proqramla idarə olunan (RPİ) torna dəzgahı müxtəlif mürəkkəb profilli silindrik, konik və yivli detalların yüksək dəqiqliklə emalı üçün nəzərdə tutulmuşdur. Dəzgahın kinematik quruluşu baş hərəkət (şpindelin fırlanması) və proqramlaşdırılan servointiqallar vasitəsilə icra edilən X, Z oxları üzrə şarikli-vintli cütlüklər (ŞVC) hesabına dəqiq irəliləmə hərəkətlərindən ibarətdir.

5. 5.
   2.Hərəkətlərin təsnifatı. Dəzgahlarda kinematik əlaqələrMühazirə

   Metalkəsən dəzgahlarda hərəkətlər səthin əmələ gəlməsini təmin edən əsas (baş hərəkət və irəliləmə hərəkəti) və köməkçi (sazlama, veriliş, pəstahın bərkidilməsi) hərəkətlərə bölünür. Kinematik əlaqələr isə bu hərəkətləri icra edən mühərrik ilə icraçı mexanizmlər arasında ötürmə nisbətini və hərəkətin trayektoriyasını dəqiq tənzimləyən kinematik zəncirlər vasitəsilə təmin edilir.

6. 6.
   Torna- revolver dəzgahları. Alın torna dəzgahları.Məşğələ

   Torna-revolver dəzgahları eyni zamanda çoxlu sayda kəsici alətin xüsusi revolver başlığında yerləşdirilməsi sayəsində mürəkkəb formalı pəstahların seriyalı emalını yüksək məhsuldarlıqla həyata keçirir. Alın torna dəzgahları isə diametri böyük, lakin uzunluğu nisbətən kiçik olan ağır və iri qabaritli pəstahların (çarxlar, flanslar, disk şəkilləri) alın və silindrik səthlərinin emalı üçün nəzərdə tutulmuşdur.

7. 7.
   3. Torna dəzgahları. Mühazirə

   3.1. Torna- yivaçan dəzgahlar. 3.2. Torna- revolver dəzgahları. 3.2. Alın torna dəzgahları. 3.3. Avtomat və yarımavtomat dəzgahlar. 3.4. Bir və çox şpindelli torna avtomatları

8. 8.
   LABORATORİYA İŞİ №2. 16K20Ф3 modelli RPİ torna dəzgahının konstruksiya sının və kinematikasının öyrənilməsiLaboratoriya

   16K20Ф3 modelli rəqəmli proqramla idarə olunan (RPİ) torna dəzgahı baza 16K20 modelinin əsasında hazırlanmış, mürəkkəb formalı detalların yüksək dəqiqliklə pilləli və əyrixətli emalı üçün nəzərdə tutulmuşdur. Dəzgahın kinematik sxemi tezlik tənzimləməli baş hərəkət intiqalından və X, Z koordinat oxları üzrə yüksək dəqiqlikli şarikli-vintli cütlüklərlə (ŞVC) təchiz olunmuş addım və ya servointiqal mexanizmlərindən ibarətdir.

9. 9.
   4. Burğu dəzgahları.Mühazirə

   4.1. Şaquli burğu dəzgahları. 4.2. Radial burğu dəzgahları

10. 10.
    Burğu dəzgahları.Məşğələ

    1. Şaquli burğu dəzgahları. 2. Radial burğu dəzgahları

11. 11.
    5. İçyonuş dəzgahları.Mühazirə

    5.1. Üfüqi içyonuş dəzgahları. 5.2. Şaquli içyonuş dəzgahları. 5.3. Almaz içyonuş dəzgahları. 5.4.Koordinat içyonuş dəzgahları

12. 12.
    LABORATORİYA İŞİ №2. 16K20Ф3 modelli RPİ torna dəzgahının konstruksiya sının və kinematikasının öyrənilməsiLaboratoriya

    16K20Ф3 modelli rəqəmli proqramla idarə olunan (RPİ) torna dəzgahı baza 16K20 modelinin əsasında hazırlanmış, mürəkkəb formalı detalların yüksək dəqiqliklə pilləli və əyrixətli emalı üçün nəzərdə tutulmuşdur. Dəzgahın kinematik sxemi tezlik tənzimləməli baş hərəkət intiqalından və X, Z koordinat oxları üzrə yüksək dəqiqlikli şarikli-vintli cütlüklərlə (ŞVC) təchiz olunmuş addım və ya servointiqal mexanizmlərindən ibarətdir.

13. 13.
    6. Frez dəzgahları.Mühazirə

    6.1. Ümumi təyinatlı frez dəzgahları. 6.2. Üfüqi frez dəzgahları. 6.3.Şaquli frez dəzgahları.

14. 14.
    İçyonuş dəzgahları.1. Üfüqi içyonuş dəzgahları. 2. Şaquli içyonuş dəzgahlarıMəşğələ

    İçyonuş (borinq) dəzgahları iri qabaritli pəstahlarda dəqiq dəliklərin yonulması, yonulmuş səthlərin, iç yivlərin və alın səthlərinin yüksək dəqiqliklə emalı üçün nəzərdə tutulmuşdur. Üfüqi içyonuş dəzgahlarında şpindel gorizontal yerləşərək uzun və korpus tipli detalların emalını təmin edir, şaquli içyonuş dəzgahları isə şpindelin vertikal yerləşməsi sayəsində diametri böyük və ağır pəstahların rahat bərkidilməsi və dəqiq emalı üçün istifadə olunur.

15. 15.
    6.4. Uzununa frez dəzgahları. 6.5. Karusel və köçürmə frez dəzgahlarıMühazirə

    Uzununa frez dəzgahları iri qabaritli və uzunşəkilli pəstahların (gövdələr, staninalar) müstəvi və profilli səthlərinin eyni vaxtda bir neçə frez başlığı ilə yüksək məhsuldarlıqla emalı üçün nəzərdə tutulmuşdur. Karusel və köçürmə frez dəzgahları isə fasiləsiz emal prosesini təmin edən fırlanan dairəvi masaya malikdir; pəstahların yüklənməsi və boşaldılması emal dayandırılmadan həyata keçirilir.

16. 16.
    LABORATORİYA İŞİ №3. 2A125 modelli universal şaquli burğu dəzgahının konstruksiyasının öyrənilməsiLaboratoriya

    2A125 modelli universal şaquli burğu dəzgahı orta ölçülü pəstahlarda diametri 25 mm-ə qədər olan dəliklərin burğulanması, genəldilməsi, zenkerlənməsi, rəşbərlənməsi və yiv açılması üçün nəzərdə tutulmuşdur. Dəzgahın konstruksiyası sütun, sürət və irəliləmə qutuları, şpindel düyünü və hündürlüyü tənzimlənən masadan ibarətdir; kinematik sxem isə fərqli emal rejimlərinə uyğun olaraq şpindelin pilləli dövrlər sayını və mexaniki irəliləməsini təmin edir.

17. 17.
    12. Düzyonuş və isgənə dəzgahları. Mühazirə

    7.1. Uzu- nuna düzyonuş dəzgahlzrı. 7.2. Eninə düz- yonuş dəzgahları. 7.3. İsgənə dəzgahları

18. 18.
    Frez dəzgahları. 1. Ümumi təyinatlı frez dəzgahları. 2. Şaquli frez dəzgahları və uzununa frez dəzgahlarıMəşğələ

    Frez dəzgahları çoxdişli kəsici alət olan frezlər vasitəsilə müstəvi, profilli, formalı səthlərin, kanalların və dişli çarxların emalı üçün nəzərdə tutulmuşdur. Əsas hərəkət frezin fırlanması, irəliləmə hərəkəti isə pəstahın masa ilə birlikdə xətti hərəkətidir.

19. 19.
    8. Dartma dəzgahları.Mühazirə

    8.1. Daxili dartma dəzgahları. 8.2. Şaquli dartma dəzgahları. 8.3. Xarici səthləri dartma dəzgahları

20. 20.
    LABORATORİYA İŞİ №4. HAAS SL-10 modelli RPİ torna dəzgahının konstruksiya sının öyrənilməsiLaboratoriya

    HAAS SL-10 modelli RPİ torna dəzgahı kiçik və orta ölçülü mürəkkəb formalı detalların seriyalı emalı üçün nəzərdə tutulmuş yüksək dəqiqlikli kompakt avadanlıqdır. Dəzgah maili stanina konstruksiyasına, 12 mövqeli avtomatik revolver başlığa və ŞVC ilə təchiz olunmuş yüksək dinamikalı servo-intiqallara malikdir.

21. 21.
    9. Pardaxlama dəzgahları.Mühazirə

    9. Pardaxlama dəzgahları. 9.1. Dairəvi pardaxlama dəzgahları. 9.2. Daxili pardaxlama dəzgahları. 9.3. Mərkəzsiz pardaxlama dəzgahları. 9.4. Yastı pardaxlama dəzgahları. 9.5. İtiləmə dəzgahları. 10. Tamamlama dəzgahları

22. 22.
    Pardaxlama dəzgahlarıMəşğələ

    Pardaxlama (cilalama) dəzgahları pəstahların səthlərindən kiçik payı kəsib götürməklə yüksək dəqiqlik və aşağı kələ-kötürlük almaq üçün nəzərdə tutulmuş abraziv alətli avadanlıqlardır. Bu dəzgahlarda əsas hərəkət abraziv dairənin yüksek sürətli fırlanması, irəliləmə hərəkəti isə pəstahın və ya alətin veriliş hərəkətidir.

23. 23.
    11. Diş emal edən dəzgahlar.Mühazirə

    11.1. Diş iskənələyən dəzgahlar. 11.2. Diş frezləyən dəzgahlar.11.3. Diş pardaxlayan dəzgahlar

24. 24.
    LABORATORİYA İŞİ №4. HAAS SL-10 modelli RPİ torna dəzgahının konstruksiya sının öyrənilməsiLaboratoriya

    HAAS SL-10 modelli RPİ torna dəzgahı kiçik və orta ölçülü mürəkkəb formalı detalların seriyalı emalı üçün nəzərdə tutulmuş yüksək dəqiqlikli kompakt avadanlıqdır. Dəzgah maili stanina konstruksiyasına, 12 mövqeli avtomatik revolver başlığa və ŞVC ilə təchiz olunmuş yüksək dinamikalı servo-intiqallara malikdir.

25. 25.
    12. Aqreqat dəzgahlar.Mühazirə

    12.1. Qüvvə başlıqları

26. 26.
    Alət materiallarıMəşğələ

    Alət materialları metalkəsən alətlərin kəsici hissəsinin hazırlanmasında istifadə olunan, yüksek bərklik, yeyilməyə davamlılıq və istiliyə dözümlülük tələblərinə cavab verən xüsusi xammallardır. Bu materiallara karbonlu və tezkəsən alət poladları, bərk xəlitələr, mineral-keramika və super-bərk sintetik materiallar ( almaz, kubik bor nitridi) daxildir.

27. 27.
    13. Avtomat xətlər.Mühazirə

    13.1. Avtomat xətlərin təsnifatı. 13.2. Aqreqat dəzgahlardan tərtib olunmuş avtomat xətlər

28. 28.
    LABORATORİYA İŞİ №5. 3ШП-320 modelli pardaxlama-cilalama dəzgahının konstruksiyasının və kinematikasının öyrənilməsiLaboratoriya

    3ШП-320 modelli pardaxlama-cilalama dəzgahı optik detalların və dəqiq müstəvi səthlərin yüksek keyfiyyətlə cilalanması və son emalı üçün nəzərdə tutulmuş xüsusi avadanlıqdır. Dəzgahın kinematik sxemi pəstahın və ya alətin fırlanma hərəkəti ilə yanaşı, müəyyən trayektoriya üzrə mürəkkəb rəqsi hərəkətlərini təmin edən intiqal mexanizmlərindən ibarətdir.

29. 29.
    14. Proqramla idarə olunan dəzgahlar.Mühazirə

    14.1.Proqramın hazırlanma qaydaları. 14.2.Çoxəməliyyatlı dəzgahlar

30. 30.
    Ümumi təyinatlı alətlərMəşğələ

    Ümumi təyinatlı alətlər müxtəlif növ metalkəsən dəzgahlarda geniş çeşiddə standart pəstahların emalı üçün istifadə edilən ununiversal kəsici vasitələrdir. Bu qrupa universal torna kəskiləri, standart burğular, zenkerlər, rəndələr, frezlər və paftalar kimi geniş tətbiq sahəsinə malik alətlər daxildir.

31. 31.
    15. Kəsici alətlərin istehsalında istifadə olunan materiallar.Mühazirə

    15.1. Karbonlu alət poladları. 15.2. Leqirləşdirilmiş alət poladları. 15.3. Tezkəsən alət poladları.

32. 32.
    LABORATORİYA İŞİ №5. 3ШП-320 modelli pardaxlama-cilalama dəzgahının konstruksiyasının və kinematikasının öyrənilməsiLaboratoriya

    3ШП-320 modelli pardaxlama-cilalama dəzgahı optik detalların və dəqiq müstəvi səthlərin yüksek keyfiyyətlə cilalanması və son emalı üçün nəzərdə tutulmuş xüsusi avadanlıqdır. Dəzgahın kinematik sxemi pəstahın və ya alətin fırlanma hərəkəti ilə yanaşı, müəyyən trayektoriya üzrə mürəkkəb rəqsi hərəkətlərini təmin edən intiqal mexanizmlərindən ibarətdir.

33. 33.
    15.4. Metal- keramik bərk xəlitələr. Mühazirə

    15.5.Mineral- keramik materiallar. 15.6.Yüksək bərklikli alət materialları. 15.7.Abraziv materiallar

34. 34.
    16. Ümumi təyinatlı alətlər.Mühazirə

    16.1. Kəskilər. 16.2. Deşik emal edən alətlər. 16.2.1. Bur ğular.

35. 35.
    16.2.2. Zenkerlər.Mühazirə

    16.2.3. Rayberlər.

36. 36.
    16.3. Dartılar, onların elementləri və həndəsi parametrləriMühazirə

    Dartılar (broşlar) daxili və xarici mürəkkəb formalı səthlərin, açar kanallarının və yivlərin yüksək dəqiqliklə emalı üçün nəzərdə tutulmuş çoxdişli kəsici alətlərdir. Alətin konstruksiyası bərkitmə quyruğundan, yönəldici hissələrdən, tədricən hündürlüyü artan kəsici və kalibrləyici dişlərdən, həmçinin yonqar yuvaları və arxa tutacaq elementlərindən ibarətdir.

37. 37.
    16.4. Frezlər.Mühazirə

    Frezlər müstəvi, profilli, formalı səthlərin, kanalların və dişli çarxların emalı üçün nəzərdə tutulmuş bir və ya bir neçə kəsici dişi olan fırlanan alətlərdir. Konstruksiyasına və təyinatına görə silindrik, alnı, diskli, sonluq və bucaq frezləri kimi növlərə bölünərək bütöv, yığma və ya bərk xəlitəli lövhələrlə təchiz olunurlar.

38. 38.
    17. Alətin əsas hissələri.Mühazirə

    18. Kəsici alətin birləşdirici hissələri.

1. 1. Rüstəmov M. İ. Metalkəsən dəzgahlar və sənaye robotları. Bakı, 1991,280 s.
2. 2. Металлорежущие станки. Учебник. Под редакцией В.Э. Пуша.М., Машиностроение. 1986, 576 с.
3. 3. Металлорежущие системы машиностроительных производств. Под редакцией Г.Г.Замского и др. М.,Высшая школа. 1988, 464 с.
4. 4. Гжиров П. И. и Серебренский П. П. Программирование обоработки на станках с ЧПУ. М., Машиностоение. 1990, 587 с.
5. 5. Nərimanov V.Ə. RPİ frez dəzgahlarının texnoloji proseslərinin layihələndirilməsi. Bakı, 1997, 197 s.
6. 6. Дащенко А.И., Ламин И.И.и др.Технологические основы агрегатирования сборочного оборудования. М., Машиностроение, 1990.
7. 7. ЛогвинВ.А.Технологическое оборудование и инструментальные системы. Минск,РИВШ, 2023 .
8. 8. СибикинМ.Ю.Технологическоеоборудование. Металлорежущие станки и инструмент. : Форум, 2023, 512 с.
9. 9. Черпаков Б.И., Л.И. Вереина.Технологическое оборудование машиностроительного производство. М. Издательский центр «Академия», 2012,448 с.