Keyfiyyətə nəzarət və metrologoyaMövzu planı

Giriş hissəsində texnoloji proseslərin dəqiqliyinin təmin olunmasında keyfiyyət anlayışı və metrologiyanın rolu haqqında ümumi məlumat verilir. Metrologiya və keyfiyyətə nəzarət sistemləri istehsalatda ölçmə xətalarını minimala endirməklə məhsulun standartlara tam uyğunluğunu və yüksək qarşılıqlı əvəzolunmasını təmin edir.

Yastı-paralel uc ölçüləri (blok kalibrlər) ilə tənzimlənən kalibr bəndinin ölçüyə sazlanması tələb olunan nominal ölçünün dəqiq blok yığını vasitəsilə sıfırlanması və tənzimləmə mexanizminin sabitmələnməsi ilə həyata keçirilir. Bu prosesdə uc ölçülərinin sürtülərək bir-birinə yapışdırılması (притирка) metodu ilə yığılan dəqiq etalon ölçü kalibrin ölçmə səthlərinə toxundurulur və mikrometrik vint və ya kompensator vasitəsilə sazlanaraq kənarlaşmalar sıfırlanır.

Изучение периода российской оккупации и борьбы против неё (XIX – начало XX века). Восстания против колониального гнёта, реформы и государственное устройство, экономика и культура.

Metrologiyanın əsas terminlərinə ölçülən obyektin xassəsini göstərən fiziki kəmiyyət, nəticələrin müqayisə edildiyi ölçmə vahidi və dəqiqliyi təmin edən etalon daxildir. Bundan əlavə, ölçmə xətası, kalibrləmə və qeyri-müəyyənlik kimi anlayışlar nəticələrin etibarlılığını və beynəlxalq standartlara uyğunluğunu qiymətləndirmək üçün istifadə olunur.

Bu əməliyyat zamanı tələb olunan ölçüyə uyğun yığılmış yastı-paralel uc ölçü blokları kalibr bəndinin ölçmə səthləri arasına yerləşdirilərək bəndin dəqiq ölçüyə sazlanması və fiksasiyası həyata keçirilir. Bu sazlama istehsalat prosesində detalların limit ölçülərini və dözümlülüklərini yüksək dəqiqliklə nəzarətdə saxlamağa imkan verir.

Ştangenreysmasın metroloji xarakteristikalarının təyini zamanı onun ölçmə həddi, bölgü qiyməti, xəta həddi və paralel işçi səthlərin kənaraçıxmaları yoxlanılır. Bu əməliyyat yastı-paralel uc ölçüləri və xüsusi etalon vasitələrdən istifadə etməklə cihazın ölçmə dəqiqliyini və etibarlılığını müəyyən etmək üçün aparılır.

Detalların hazırlanma keyfiyyətinə təsir edən amilləri təhlil etmək üçün İsikavanın səbəb-nəticə diaqramı material, avadanlıq, insan, üsul, ölçmə və ətraf mühit kimi əsas kateqoriyalar üzrə qruplaşdırılır. Bu üsul keyfiyyət qüsurlarının yaranma səbəblərini sistemli şəkildə aşkar etməyə və istehsalat prosesini optimallaşdırmağa imkan verir.

Statistik metodlar istehsalat prosesindəki kənaraçıxmaları və qüsurların yaranma səbəblərini obyektiv məlumatlar əsasında aşkar etməyə imkan verir. Bu üsulların tətbiqi məhsulun keyfiyyət sabitliyini təmin edir, itkiləri azaldır və qərarların dəqiq analitik göstəricilərə əsasən verilməsini şərtləndirir.

Mövzuda özünütəqdimatın məqsədi, strukturu və təqdimetmə texnikaları öyrənilir. Tələbələr iş müsahibəsi, konfrans, təqdimat və rəsmi görüşlər üçün uğurlu özünütəqdimat nümunələri hazırlayırlar. Nitq mədəniyyəti, bədən dili və auditoriya ilə əlaqə qurma bacarıqları inkişaf etdirilir.

Avtomatik idarəetmə və tənzimləmə sistemləri istehsalat prosesini kəsilməz nəzarətdə saxlayaraq parametrlərin tənzimlənməsini və insan amilindən qaynaqlanan xətaların minimuma endirilməsini təmin edir. Müasir diaqnostik üsul və vasitələr isə avadanlıqların və məhsulun vəziyyətini real vaxt rejimində qiymətləndirərək qüsurların erkən mərhələdə qarşısını alır və sabit keyfiyyət səviyyəsini qoruyur.

Mikrometrik daxilölçənin metroloji xarakteristikalarının təyini zamanı onun ölçmə həddi, mikrometrik cütün xətası, işçi səthlərin paralelliyi və toxunma qüvvəsi yoxlanılır. Bu proses etalon uc ölçü blokları və xüsusi kalibrləmə tərtibatları vasitəsilə cihazın daxili ölçmələrdə dəqiqliyini və etibarlılığını təmin etmək üçün həyata keçirilir.

Nəzarət xəritəsinin qurulması zamanı prosesdən müəyyən zaman intervallarında seçilmiş nümunələrin göstəriciləri toplanılır, orta qiymət və meyl göstəriciləri hesablanaraq mərkəzi xətt ilə üst və aşağı nəzarət hədləri müəyyən edilir. Qrafik üzərində yerləşdirilən bu göstəricilər prosesin sabitliyini vizual izləməyə və təsadüfi olmayan kənaraçıxmaları erkən mərhələdə aşkar etməyə imkan verir.

Mövzu çərçivəsində bircins olmayan xətti cəbri tənliklər sistemlərinin əsas xüsusiyyətləri və onların həll üsulları öyrənilir. Kramer üsulunun tətbiq şərtləri, əsas determinantın və köməkçi determinantların qurulması, eləcə də sistemin həllinin bu determinantlar vasitəsilə müəyyən edilməsi prinsipləri nəzərdən keçirilir. Bircins olmayan xətti tənliklər sisteminin tərs matris üsulu ilə həlli, əmsallar matrisinin tərsinin mövcudluq şərti və sistemin matris şəklində həllinin tapılması qaydaları izah edilir. Həmçinin Kramer və tərs matris üsullarının tətbiq xüsusiyyətləri və həll prosesləri müqayisəli şəkildə araşdırılır.

Mikrometrik daxilölçənin metroloji xarakteristikalarının təyini zamanı cihazın ölçmə həddi, göstəriş xətası, işçi səthlərin sferikliyi və mikrometrik cütün gediş səlisliyi yoxlanılır. Bu əməliyyat etalon yastı-paralel uc ölçü blokları və xüsusi sazlama halqaları vasitəsilə daxili ölçmələrin dəqiqliyini müəyyən etmək üçün aparılır.

Ölçmələr fiziki kəmiyyətin qiymətini təcrübi yolla müəyyən edən əməliyyat olub, nominasiya, sıra, interval və nisbətlər kimi müxtəlif ölçü şkalaları vasitəsilə təsnif edilir. Metrologiyanın əsas postulatları obyektiv həqiqi qiymətin varlığını və ölçmə xətasının qaçılmazlığını ifadə edir, ölçmə metodları və növləri (birbaşa, dolayısı və s.) isə bu dəqiqliyi təmin etməyə xidmət edir.

İndikatorlu daxilölçənin sazlanması etalon yastı-paralel uc ölçü blokları və ya dəqiq hamar ölçmə halqası vasitəsilə tələb olunan nominal ölçünün oxunması ilə aparılır. Bu metodikada indikatorun xətti daxilölçənin gövdəsinə yerləşdirilərək ilkin gərginlik verilir və sıfır bölgüsü etalon ölçüyə uyğunlaşdırılaraq dəqiq fiksasiya olunur.

Məhsulun rəqabət qabiliyyəti göstəricilərinin sərfəli qiymətlərinin təyini müəssisənin mənfəətliliyini qorumaqla yanaşı, alıcı üçün optimal qiymət-keyfiyyət nisbətini təmin edən balansın tapılmasına əsaslanır. Bu prosesdə bazarın analizi, rəqiblərin analoji məhsullarının xüsusiyyətləri, istehsal xərcləri və istehlakçıların istifadə faydalılığı kompleks şəkildə qiymətləndirilir.

Ölçmə vasitələri fiziki kəmiyyəti əks etdirən ölçülərə, siqnalları çevirən dəyişdiricilərə, cihazlara, komplekt qurğulara və sistemlərə bölünür. Bu vasitələrdə yaranan xətalar yaranma xarakterinə görə sistematik və təsadüfi, qiymətləndirilməsinə görə mütləq, nisbi və gətirilmiş, rejimə görə isə statik və dinamik olaraq analiz edilir.

İndikatorlu daxilölçənin sazlanması etalon yastı-paralel uc ölçü blokları və ya dəqiq hamar ölçmə halqası vasitəsilə tələb olunan nominal ölçünün oxunması ilə aparılır. Bu metodikada indikatorun xətti daxilölçənin gövdəsinə yerləşdirilərək ilkin gərginlik verilir və sıfır bölgüsü etalon ölçüyə uyğunlaşdırılaraq dəqiq fiksasiya olunur.

Ölçmə vasitələrinin metroloji xarakteristikaları onların dəqiqliyini, ölçmə diapazonunu, bölgü qiymətini və icazə verilən xəta hədlərini müəyyən edən normativ parametrlər məcmusudur. Ölçmələr fiziki kəmiyyətin tapılma üsuluna, dəqiqliyinə və rejimə görə təsnif olunur, metroloji təminat isə ölçmələrin vəhdətini və tələb olunan dəqiqliyi elmi, texniki və təşkilati qaydalarla təmin edir.

Ölçmə vasitələrinin metroloji xarakteristikaları onların dəqiqliyini, ölçmə diapazonunu, bölgü qiymətini və xəta hədlərini müəyyən edən normativ parametrlər məcmusudur. Ölçmələr fiziki kəmiyyətin tapılma üsuluna və dəqiqliyinə görə təsnif edilir, metroloji təminat isə ölçmələrin vəhdətini elmi, texniki və təşkilati qaydalarla təmin edir.

«Mülki müdafiə haqqında AR-nın qanunu». FH-da MM-nin rolu, məqsədi, tapşırıqları və təşkili prinsipləri. MM qüvvələri. Sənaye obyektlərində MM-in təşkili, hərbiləşdirilməmiş dəstələri.

Ölçmələrin vəhdəti ölçmə nəticələrinin qanuni vahidlərlə ifadə olunmasını və onların xətalarının müəyyən olunmuş ehtimalla məlum hədlərdə qalmasını təmin edən vəziyyətdir. Fiziki kəmiyyət vahidlərinin təzələnməsi isə müasir elmin inkişafına uyğun olaraq, vahidlərin (məsələn, kiloqram, amper və s.) fiziki obyektdən asılı etalonlardan imtina edilərək fundamental fiziki sabitlər əsasında daha dəqiq və sabit tərifi ilə həyata keçirilir.

Azərbaycanın Sasanilər və Ərəb xilafəti ilə münasibətləri mövzusu hər iki dövlətin Azərbaycana yürüşləri və onların bölgədə həyata keçirdiyi siyasi fəaliyyəti öyrənir. Mövzuda yadelli işğallarına qarşı yerli əhalinin müqaviməti və azadlıq uğrunda mübarizəsi geniş şəkildə araşdırılır. Həmçinin, işğalların ölkənin siyasi, iqtisadi və sosial həyatına təsiri təhlil edilir. Bu dövrdə baş verən hadisələrin Azərbaycan dövlətçilik ənənələrinin qorunması və inkişafına təsiri xüsusi diqqət mərkəzində saxlanılır. Mövzunun öyrənilməsi Azərbaycanın erkən orta əsrlər tarixini və dövlətçilik ənənələrinin davamlılığını daha dərindən anlamağa imkan verir.

TR 220 markalı daşınabilən profilometr vasitəsilə səthin kələ-kötürlüyü tədqiq edilərkən almaz iynənin kontur üzrə yerdəyişməsi sayəsində kimi microkələ-kötürlük parametrləri yüksək dəqiqliklə ölçülür. Bu cihaz kiçik ölçüləri və daxili yaddaşı sayəsində həm laboratoriya, həm də istehsalat şəraitində detala xələl vurmadan səth keyfiyyətinə operativ nəzarət etməyə imkan verir.

Ölçmələr fiziki kəmiyyətin tapılması üsuluna görə birbaşa, dolayı, cəmləşdirmə və birgə, istifadə olunan kəmiyyət göstəricisinə görə isə mütləq və nisbi türlərə bölünür. Eyni zamanda, ölçmə şəraitindən, vasitələrindən və təkrarlanma dəqiqliyindən asılı olaraq proseslər bərabər dəqiqlikli və ya qeyri-bərabər dəqiqlikli kimi təsnif edilir.

TR 220 markalı daşınabilən profilometr vasitəsilə səthin kələ-kötürlüyü tədqiq edilərkən almaz iynənin kontur üzrə yerdəyişməsi sayəsində kimi microkələ-kötürlük parametrləri yüksək dəqiqliklə ölçülür. Bu cihaz kiçik ölçüləri və daxili yaddaşı sayəsində həm laboratoriya, həm də istehsalat şəraitində detala xələl vurmadan səth keyfiyyətinə operativ nəzarət etməyə imkan verir.

Ölçmə vasitələri fiziki kəmiyyəti əks etdirən ölçülərdən, siqnalları çevirən dəyişdiricilərdən, nəticəni göstərən cihazlardan, kompleks qurğulardan və sistemlərdən ibarətdir. Birbaşa və dolayı ölçmə nəticələrinin işlənməsi zamanı təsadüfi xətaların təsirini azaltmaq üçün riyazi statistik metodlar, orta ədədi qiymət və orta kvadratik meyl hesablamaları tətbiq olunur.

"Hexagon" TİGO SF koordinat-ölçmə maşınında (KÖM) detay və model üzərində ölçmələrin aparılması həm fiziki detalın, həm də onun 3D CAD modelinin sistemə daxil edilərək avtomatlaşdırılmış nəzarət prosesini əhatə edir. Bu prosesdə koordinat sisteminin əlaqələndirilməsi, zondlama trayektoriyasının təyini və CAD model ilə faktiki detalın parametrlərinin kənaraçıxmalarının müqayisəli təhlili həyata keçirilir.

Ölçmə vasitələrinin xətaları ölçmə nəticəsinin həqiqi qiymətdən kənara çıxmasını ifadə edərək kəmiyyətcə mütləq, nisbi və gətirilmiş xətalar şəklində müəyyən edilir. Eyni zamanda, ölçülən kəmiyyətin zamanla dəyişmə xarakterindən asılı olaraq prosesdə yaranan xətalar statik və dinamik olmaqla iki əsas qrupa bölünür.

Ölçmə vasitələrinin normalaşdırılan metroloji xarakteristikaları normativ sənədlərlə müəyyən edilən və ölçmə nəticələrinin dəqiqliyini, etibarlılığını təmin edən parametrlər məcmusudur. Bu xarakteristikalara ölçmə diapazonu, bölgü qiyməti, hissiyyatlıq, xəta hədləri və varasiya kimi cihazın istismar imkanlarını müəyyən edən əsas metroloji anlayışlar daxildir.

"Hexagon" TİGO SF koordinat-ölçmə maşınında (KÖM) detay və model üzərində ölçmələrin aparılması həm fiziki detalın, həm də onun 3D CAD modelinin sistemə daxil edilərək avtomatlaşdırılmış nəzarət prosesini əhatə edir. Bu prosesdə koordinat sisteminin əlaqələndirilməsi, zondlama trayektoriyasının təyini və CAD model ilə faktiki detalın parametrlərinin kənaraçıxmalarının müqayisəli təhlili həyata keçirilir.

Ölçmə vasitələrinin xətaları kəmiyyət göstəricisinə görə mütləq, nisbi və gətirilmiş, ölçmə rejiminə görə isə statik və dinamik xətalara bölünür. Eyni zamanda, xətanın yaranma mənbəyindən və xarakterindən asılı olaraq onlar additiv və multiplikativ, həmçinin təkrarlanma qanunauyğunluğuna görə sistematik və təsadüfi xətalar kimi təsnif edilir.

Rəqəmli ölçmə vasitələrinin metroloji xarakteristikaları siqnalın analoq-rəqəm çevrilməsi dəqiqliyi, diskretləşdirmə addımı, qətnamə qabiliyyəti (ayırdetmə) və kvantlama xətası kimi xüsusi parametrlərlə müəyyən edilir. Bu xarakteristikalar cihazın giriş siqnalını rəqəmsal koda çevirərkən göstərişin sabitliyini, tezlik diapazonunu və icazə verilən maksimum xəta hədlərini tənzimləyir.

Additiv xətalar ölçülən kəmiyyətin qiymətindən asılı olmayaraq sabit qalır, multiplikativ xətalar isə giriş siqnalının qiyməti artdıqca mütənasib olaraq dəyişir. Sistematik xətalar müəyyən qanunauyğunluqla təkrarlanaraq öncədən nəzərə alına bildiyi halda, təsadüfi xətalar çoxlu sayda nəzarət olunmayan amillərin təsirindən yaranır və yalnız ehtimal-statistik metodlarla təhlil edilir.