Veb texnologiyalarının əsaslarıSillabus

Fənn kodu

MS-1422

Kredit

6

Tələbənin iş yükü

135

Semestr

Yaz semestri

Akademik il

1

Fənnin tipi

Seçmə

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

Mühazirə — 30 saat; laboratoriya/praktik məşğələ — 15 saat

Auditoriyadan kənar saatlar

Sərbəst iş — 60 saat

Fənn müasir veb texnologiyalarının əsas prinsiplərini, veb tətbiqlərin quruluşunu və fəaliyyət mexanizmlərini öyrənməyi nəzərdə tutur. Fənn çərçivəsində vebin əsas anlayışları, müştəri-server arxitekturası, HTTP/HTTPS protokolları, HTML, CSS və JavaScript texnologiyaları, veb səhifələrin strukturlaşdırılması və interaktivliyinin təmin edilməsi öyrənilir. Həmçinin veb serverlərin iş prinsipləri, domen və hostinq anlayışları, məlumatların veb üzərindən ötürülməsi, server və müştəri tərəfli proqramlaşdırmanın əsasları və veb tətbiqlərin hazırlanması prinsipləri nəzərdən keçirilir. Fənn tələbələrdə veb texnologiyalarından istifadə etməklə sadə və funksional veb səhifə və tətbiqlər hazırlamaq, veb komponentlərin qarşılıqlı əlaqəsini anlamaq və müasir veb həllərinin əsas texniki prinsiplərini tətbiq etmək üzrə nəzəri və praktiki bacarıqlar formalaşdırır.

• mühazirə
• interaktiv müzakirə
• seminar
• komanda işi
• təqdimatlar
• layihə əsaslı öyrənmə

1. 1

   CLO 1: Veb proqramlaşdırma dillərini və mühitlərini (HTML, CSS, JavaScript, PHP, Python, Node.js, React, Angular, Django, Laravel və s.) bilir və həmin dillərdə proqramlaşdırır.

2. 2

   CLO 2: Müştəri-server əsaslı tətbiqlərin qurulması və qarşılıqlı əlaqəsinin təmin edilməsini bilir, RESTful API-lər, AJAX texnologiyası tətbiq edir, mikroxidmət arxitekturasını təşkil edir, HTTPS, TLS/SSL protokolları ilə məlumatların təhlükəsiz ötürülməsi, token əsaslı autentifikasiya (OAuth 2.0, JWT (JSON Web Token), SSO və MFA), sessiyaların idarə olunması və cookie təhlükəsizliyi texnologiyalarını tətbiq edir.

3. 3

   CLO 3: Veb texnologiya mühitində məlumatların konfidensiallığı, bütövlüyü və əlçatanlığının (CIA modeli) təmin edilməsi üsullarını, identifikasiya və autentifikasiya prosedurlarını tətbiq edir. SAST, DAST, IAST kimi təhlükəsizlik testləri metodologiyalarını, əl ilə və avtomatlaşdırılmış zəiflik aşkarlama vasitələrini (Burp Suite, OWASP

4. 4

   CLO 4: Təhlükəsiz proqramlaşdırma prinsipləri, kodda zəifliklərin aşkarlanması və qarşısının alınması, OWASP Top 10 zəifliklərin aşkarlnaması və qorunma vasitələrini (SQL Injection, Cross- Site Scripting – XSS, Cross-Site Request Forgery – CSRF, Insecure Deserialization, Broken Authentication və s.) tətbiq edir.

5. 5

   CLO 5: Apache, Nginx, IIS və s. serverlərin təhlükəsizlik konfiqurasiyalarını, CDN, WAF (Web Application Firewall), Reverse Proxy, DDoS qorunması texnologiyalarını, bulud əsaslı veb platformalarda təhlükəsizlik (AWS, Azure, Google Cloud) yanaşmalarını bilir və tətbiq edir.

6. 6

   CLO 6: Veb sistemləri üçün tənzimləyici normativ sənədlərin və standartların (ISO/IEC 27001, GDPR, PCI-DSS, NIST və s.) bilir, veb sistemlərin onların tələblərinə uyğunluğunu qiymətləndirir və təmin edir.

1. 1.
   İnternet və World Wide Web texnologiyalarına girişMühazirə

   İnternetin yaranması və inkişafı, WWW sisteminin əsas anlayışları, veb resursların növləri və internet xidmətləri öyrənilir. Veb brauzer, veb server, URL, domen adı və IP ünvanı anlayışları izah edilir.

2. 2.
   Müştəri-server arxitekturası və HTTP/HTTPS protokollarıMühazirə

   Müştəri-server modelinin iş prinsipi, sorğu-cavab mexanizmi, HTTP metodları, status kodları, başlıqlar və HTTPS protokolunun əhəmiyyəti araşdırılır. TLS şifrələməsinin veb rabitəsinin təhlükəsizliyində rolu izah edilir.

3. 3.
   HTML-in əsasları və veb-səhifənin strukturlaşdırılmasıMühazirə

   HTML sənədinin strukturu, başlıqlar, mətn elementləri, hiperistinadlar, şəkillər, siyahılar və semantik teqlər öyrənilir. Sadə veb-səhifələrin yaradılması və məzmunun düzgün strukturlaşdırılması üzrə praktiki tapşırıqlar yerinə yetirilir.

4. 4.
   HTML formaları və istifadəçi məlumatlarının daxil edilməsiMühazirə

   Form elementləri, giriş sahələri, düymələr, seçim siyahıları və məlumatların göndərilməsi mexanizmləri öyrənilir. İstifadəçi məlumatlarının daxil edilməsi, ilkin yoxlanılması və əlçatan formaların hazırlanması araşdırılır.

5. 5.
   CSS-in əsasları və veb-səhifələrin dizaynıMühazirə

   CSS sintaksisi, selektorlar, rənglər, şriftlər, kənar boşluqlar, çərçivələr və elementlərin ölçüləri öyrənilir. Veb-səhifələrin vizual görünüşünün formalaşdırılması və üslubların effektiv tətbiqi üzrə praktiki işlər aparılır.

6. 6.
   CSS layout texnologiyaları və responsiv veb dizaynMühazirə

   Box Model, Flexbox, CSS Grid, media sorğuları və mobil uyğunlaşma prinsipləri öyrənilir. Müxtəlif ekran ölçülərində düzgün işləyən responsiv veb-səhifələrin hazırlanması və istifadəçi interfeysinin optimallaşdırılması araşdırılır.

7. 7.
   JavaScript proqramlaşdırma dilinin əsasları Mühazirə

   Dəyişənlər, məlumat tipləri, operatorlar, şərt konstruksiyaları, dövrlər, funksiyalar və massivlər öyrənilir. JavaScript vasitəsilə veb səhifələrin dinamik davranışının yaradılması üzrə praktiki tapşırıqlar yerinə yetirilir.

8. 8.
   DOM modeli və hadisələrin idarə olunması Mühazirə

   Document Object Model (DOM), HTML elementlərinin seçilməsi və dəyişdirilməsi, hadisə emalı, düymələrin və formaların interaktiv idarə olunması öyrənilir. İstifadəçi əməliyyatlarına cavab verən dinamik interfeyslər hazırlanır.

9. 9.
   Veb formalarının yoxlanılması və məlumatların emalıMühazirə

   Müştəri tərəfində məlumatların yoxlanılması, məcburi sahələr, məlumat formatlarının təsdiqlənməsi və istifadəçiyə xəta mesajlarının göstərilməsi öyrənilir. Müştəri tərəfi yoxlamalarının məhdudiyyətləri və server tərəfi yoxlamalarının zəruriliyi izah edilir.

10. 10.
    Veb serverlər, domen adları və DNS sistemi Mühazirə

    Veb serverlərin təyinatı və iş prinsipləri, domen adlarının strukturu, DNS sorğuları və domen adlarının IP ünvanlarına çevrilməsi mexanizmləri araşdırılır. Veb resursların yerləşdirilməsi və serverlə brauzer arasındakı əlaqə izah edilir.

11. 11.
    REST API-lər və JSON formatı ilə işMühazirə

    API anlayışı, REST arxitekturasının əsas prinsipləri, GET, POST, PUT, PATCH və DELETE sorğuları, JSON formatı və HTTP cavabları öyrənilir. JavaScript vasitəsilə API-lərə sorğu göndərilməsi və alınan məlumatların veb səhifədə göstərilməsi üzrə praktiki tapşırıqlar yerinə yetirilir.

12. 12.
    Veb tətbiqlərinin test edilməsi və sazlanmasıMühazirə

    Brauzer developer tools, JavaScript konsolu, debugger, şəbəkə sorğularının monitorinqi və xəta mesajlarının təhlili öyrənilir. Veb tətbiqlərində funksional problemlərin müəyyənləşdirilməsi, səbəblərinin araşdırılması və aradan qaldırılması üsulları tətbiq edilir.

13. 13.
    Veb təhlükəsizliyinin əsasları və geniş yayılmış zəifliklərMühazirə

    Veb tətbiqlərinə qarşı əsas təhlükələr, o cümlədən Cross-Site Scripting (XSS), Cross-Site Request Forgery (CSRF), SQL injection, autentifikasiya və avtorizasiya problemləri araşdırılır. Təhlükəsiz proqramlaşdırma, giriş məlumatlarının yoxlanılması, çıxış məlumatlarının düzgün kodlaşdırılması və təhlükəsiz sessiya idarəetməsi prinsipləri öyrənilir.

14. 14.
    Veb tətbiqlərində məlumatların qorunması və təhlükəsiz rabitə Mühazirə

    HTTPS və TLS-in rolu, təhlükəsiz kukilər, sessiyaların qorunması, həssas məlumatların idarə olunması və giriş hüquqlarının məhdudlaşdırılması öyrənilir. Məxfilik, məlumatların bütövlüyü və təhlükəsiz ötürülmə prinsipləri nəzərdən keçirilir.

15. 15.
    Yekun veb layihəsinin hazırlanması və təqdimatıMühazirə

    Tələbələr HTML, CSS və JavaScript texnologiyalarından istifadə etməklə funksional və responsiv veb-sayt və ya sadə veb tətbiqi hazırlayırlar. Layihədə istifadəçi interfeysi, formaların yoxlanılması, məlumatların emalı, təhlükəsizlik prinsipləri və test nəticələri nəzərə alınır. Hazırlanmış layihə sənədləşdirilir və təqdimat şəklində müdafiə olunur.

1. Duckett, J. HTML and CSS: Design and Build Websites. Wiley.
2. Duckett, J. JavaScript and jQuery: Interactive Front-End Web Development. Wiley.
3. Flanagan, D. JavaScript: The Definitive Guide. O’Reilly Media.
4. OWASP Foundation. OWASP Top 10: Web Application Security Risks.
5. Fielding, R. T. Architectural Styles and the Design of Network-based Software Architectures. Doctoral dissertation, University of California, Irvine.