Elektrik sistemlərində keçid prosesləriMövzu planı

Elektrik sistemlərində keçid proseslərinin mahiyyəti, yaranma səbəbləri, əsas növləri və xarakterik xüsusiyyətləri izah edilir. Normal və qəza rejimləri arasında keçid, elektromaqnit və elektromexaniki keçid prosesləri, keçid proseslərinin elektrik avadanlıqlarına təsiri nəzərdən keçirilir.

Qısaqapanma hesablamalarının məqsədi, elektrik avadanlıqlarının seçilməsi və dayanıqlığının qiymətləndirilməsində rolu araşdırılır. Hesablamalarda qəbul edilən fərziyyələr, ilkin verilənlər, hesabat ardıcıllığı və nisbi vahidlər sisteminin tətbiqi izah edilir.

Elektrik sisteminin qısaqapanma hesablamaları üçün əvəz sxemlərinin qurulması, generator, transformator, xətt və digər elementlərin sxemdə təsviri və onların parametrlərinin hesablanması üsulları öyrənilir.

Qısaqapanma zamanı cərəyanın yaranması və dəyişməsi, cərəyanın periodik və aperiyodik mürəkkəbələri, başlanğıc və məcburi rejim qiymətləri araşdırılır. Qısaqapanma cərəyanının analitik ifadəsinin alınması izah edilir.

Qısaqapanma zamanı elektromaqnit proseslərin fiziki mahiyyəti, cərəyanın ani dəyişməsi, aperiyodik komponentin yaranması və zərbə cərəyanının formalaşması izah edilir. Zərbə cərəyanına təsir edən əsas amillər araşdırılır.

Sinxron generatorların əsas elektrik və elektromaqnit parametrləri, müxtəlif oxlar üzrə reaktivliklər və qısaqapanma prosesində generatorun davranışı nəzərdən keçirilir. Təsirlənmənin avtomatik tənzimlənməsinin qısaqapanma cərəyanına və keçid prosesinə təsiri araşdırılır.

Sinxron maşının elektromaqnit keçid proseslərinin riyazi təsviri, maşının ilkin tənlikləri və dəyişənlərin qarşılıqlı əlaqəsi öyrənilir. Ümumiləşdirilmiş vektor anlayışı və onun elektrik maşınlarının modelləşdirilməsində tətbiqi izah edilir.

Sinxron maşınların riyazi modellərində koordinat sisteminin dəyişdirilməsinin zəruriliyi, üçfazalı dəyişənlərin fırlanan koordinat sisteminə keçirilməsi və Park-Qorev çevrilmələri öyrənilir. d-q koordinatlarında maşın tənliklərinin qurulması izah edilir.

Üçfazalı qısaqapanmanın hesablanmasının praktiki metodikası, ilkin verilənlərin seçilməsi, hesabat sxeminin hazırlanması və qısaqapanma cərəyanının periodik mürəkkəbəsinin başlanğıc qiymətinin təyini məsələləri öyrənilir.

Qısaqapanma cərəyanının zamanla dəyişməsi, müxtəlif zaman anlarında onun qiymətinin müəyyən edilməsi və tipik əyrilər üsulunun tətbiqi araşdırılır. Hesablamalarda zaman sabitləri və cərəyanın sönməsi nəzərə alınır.

Yüksək gərginlikli asinxron və sinxron elektrik mühərriklərinin qısaqapanma zamanı elektrik sisteminə təsiri öyrənilir. Mühərriklərin qısaqapanma cərəyanına verdiyi töhfə, keçid reaktanslarının nəzərə alınması və qısaqapanma zamanı mühərriklərin generator kimi işləməsi izah edilir. Elektrik stansiyalarının xüsusi sərfiyyat sistemlərində qısaqapanma cərəyanlarının hesablanması xüsusiyyətləri və mühərriklərin hesablama sxeminə daxil edilməsi araşdırılır.

1 kV-a qədər gərginlikli şəbəkələrdə qısaqapanmaların xüsusiyyətləri, kabel və şinlərin, kontakt birləşmələrinin və digər elementlərin müqavimətlərinin nəzərə alınması öyrənilir. Aşağı gərginlikli sistemlər üçün hesablama üsulları araşdırılır.

Qeyri-simmetrik qısaqapanmaların növləri, onların yaranma səbəbləri və elektrik sisteminə təsiri araşdırılır. Simmetrik mürəkkəbələr üsulunun mahiyyəti, üçfazalı sistemin düz, əks və sıfır ardıcıllıqlara ayrılması və hesabatlarda tətbiqi izah edilir.

Elektrik sisteminin generator, transformator, xətt və digər elementlərinin düz, əks və sıfır ardıcıllıqlı müqavimətləri öyrənilir. Müqavimətlərin fiziki mənası və qeyri-simmetrik qısaqapanmaların hesabında onların rolu araşdırılır.

Müxtəlif növ qeyri-simmetrik qısaqapanmalar üçün hesabat ardıcıllığı, ilkin verilənlərin hazırlanması, ardıcıllıq sxemlərinin qurulması və qəza nöqtəsində cərəyan və gərginliklərin təyin edilməsi metodikası öyrənilir.

Birfazalı, ikifazalı və ikifazalı torpağa qısaqapanma zamanı cərəyanların hesablanması, ardıcıllıq şəbəkələrinin əlaqələndirilməsi və qəza nöqtəsində cərəyanların müəyyən edilməsi məsələləri nəzərdən keçirilir.

Düz ardıcıllıq şəbəkəsinin ekvivalentləşdirilməsi, müxtəlif elektrik sistem elementlərinin kompleks müqavimətlərlə təsviri və mürəkkəb şəbəkələrin sadələşdirilməsi üsulları öyrənilir.

Qısaqapanma cərəyanlarının müxtəlif rejimlərdə və müxtəlif qısaqapanma növlərində nisbətləri araşdırılır. Cərəyanların müqayisəsi, hesablama nəticələrinin qiymətləndirilməsi və avadanlığın seçilməsi baxımından bu nisbətlərin əhəmiyyəti izah edilir.

Elektrik sistemlərinin statik dayanıqlığı, dayanıqlı və dayanıqsız iş rejimləri, kiçik pozuntular və sistemin ilkin rejimə qayıtma qabiliyyəti izah edilir. Ən sadə elektrik ötürməsində güc bucağı xarakteristikası və maksimum ötürülən güc araşdırılır.

Elektrik sistemində generator və yük arasında elektromexaniki tarazlıq, kiçik pozuntular zamanı rotor bucağının dəyişməsi və sistemin dayanıqlığının fiziki mahiyyəti araşdırılır. Statik dayanıqlığa təsir edən əsas amillər təhlil edilir.

Elektrik sistemlərinin dinamik dayanıqlığı anlayışı və onun sistemin etibarlı işləməsində rolu öyrənilir. Böyük pozuntular zamanı generatorların rotor bucağının, elektromexaniki proseslərin və güc balansının dəyişməsi təhlil edilir. Qısaqapanma, elektrik xəttinin açılması, generatorun və ya böyük yükün şəbəkədən ayrılması kimi pozuntuların sistemin dinamik dayanıqlığına təsiri araşdırılır.

Elektrik sistemlərinin dinamik dayanıqlığının qiymətləndirilməsində istifadə olunan sahələr üsulunun əsas prinsipləri öyrənilir. Sürətlənmə və ləngimə sahələrinin fiziki mənası, onların bərabərlik şərti və dayanıqlığın müəyyən edilməsində tətbiqi izah edilir. Kritik və sərhədaçma bucağının təyini, həmçinin ardıcıl intervallar üsulu ilə rotor bucağının dəyişməsinin hesablanması nəzərdən keçirilir.

Elektrik sistemlərinin statik və dinamik dayanıqlığının yüksəldilməsi üçün tətbiq olunan texniki və rejim tədbirləri öyrənilir. Sürətli rele mühafizəsi və açma, avtomatik təkrar qoşma, generatorların həyəcanlandırılmasının avtomatik tənzimlənməsi, sürətli tənzimləyicilər, əlavə dayanıqlıq qurğuları və FACTS texnologiyalarının rolu araşdırılır. Şəbəkənin gücləndirilməsi, generasiya və yükün optimal paylanması və fövqəladə avtomatika tədbirlərinin dayanıqlığa təsiri təhlil edilir.

Elektrik sisteminin əsas elementlərinin nominal və nisbi parametrlərinin hesablanması, baza gücü və baza gərginliyinin seçilməsi, generator, transformator, xətt və digər elementlərin müqavimətlərinin nisbi vahidlərə gətirilməsi. Verilmiş elektrik sistemi üçün əvəz sxeminin qurulması qaydaları izah edilir.

Simmetrik üçfazalı qısaqapanma zamanı qısaqapanma cərəyanının hesablanması, qısaqapanma nöqtəsinə qədər ümumi müqavimətin müəyyən edilməsi, cərəyanın periodik mürəkkəbəsinin başlanğıc qiymətinin və digər əsas parametrlərin təyini.

Qısaqapanma cərəyanının periodik və aperiyodik mürəkkəbələrinin fiziki mahiyyəti, onların zamanla dəyişməsi və zərbə cərəyanının formalaşması araşdırılır. Zərbə əmsalının seçilməsi və zərbə cərəyanının praktiki hesablanması nümunələri yerinə yetirilir.

Sinxron maşının keçid proseslərində əsas parametrlərinin nəzərə alınması, keçid və keçiddən sonrakı reaktansların tətbiqi, təsirlənmənin avtomatik tənzimlənməsinin qısaqapanma cərəyanına təsiri araşdırılır.

Birfazalı, ikifazalı və ikifazlı yerə qapanma kimi qeyri-simmetrik qısaqapanma növləri və onların hesablama sxemləri araşdırılır. Düz, əks və sıfır ardıcıllıqlı mürəkkəbələrin əvəz sxemlərinin birləşdirilməsi və qısaqapanma cərəyanlarının hesablanması yerinə yetirilir.

Generator, transformator, elektrik xətti və digər elementlərin düz, əks və sıfır ardıcıllıqlı müqavimətlərinin təyin edilməsi prinsipləri öyrənilir. Müxtəlif qeyri-simmetrik qısaqapanma halları üçün kompleks əvəz sxemlərinin qurulması və ekvivalentləşdirilməsi həyata keçirilir.

Yüksək gərginlikli asinxron və sinxron mühərriklərin qısaqapanma zamanı əlavə cərəyan mənbəyi kimi təsiri araşdırılır. Elektrik stansiyalarının xüsusi sərfiyyat sistemlərində və 1 kV-a qədər şəbəkələrdə qısaqapanma cərəyanlarının hesablanmasının xüsusiyyətləri praktiki nümunələrlə öyrənilir.

Ən sadə elektrik ötürməsinin güc bucağı xarakteristikası, generator–şəbəkə–yük sistemində aktiv gücün bucaqdan asılılığı və statik dayanıqlığın fiziki mahiyyəti araşdırılır. Güc xarakteristikasının qurulması və iş rejiminin dayanıqlığının qiymətləndirilməsi üzrə hesablamalar aparılır.

Güc transformatorlarının qoşulması və açılması zamanı yaranan elektromaqnit keçid prosesləri, maqnitlənmə cərəyanı və keçid rejiminin əsas parametrləri öyrənilir. Transformatorun keçid proseslərinin elektrik şəbəkəsinin iş rejiminə təsiri araşdırılır və müvafiq hesablama və ya simulyasiya modeli qurulur.

Sinxron generatorla qidalanan elektrik şəbəkəsində üçfazalı qısaqapanma zamanı elektromaqnit keçid prosesləri araşdırılır. Qısaqapanma cərəyanının zaman üzrə dəyişməsi, generatorun subkeçid, keçid və qərarlaşmış rejimləri və qısaqapanma cərəyanına generator parametrlərinin təsiri tədqiq edilir.

Elektrik şəbəkəsinin müxtəlif nöqtələrində qısaqapanma baş verdikdə qısaqapanma cərəyanlarının və qalıq gərginliklərin paylanması öyrənilir. Qısaqapanma yerinin, şəbəkə elementlərinin parametrlərinin və mənbələrin təsiri araşdırılır.

Sadə üçfazalı elektrik dövrəsində qısaqapanmanın yaranması ilə əlaqədar keçid prosesinin əsas xüsusiyyətləri tədqiq edilir. Qısaqapanma cərəyanının periodik və aperiyodik komponentləri, ilkin cərəyanın qiyməti və qərarlaşmış rejimə keçid prosesi nəzəri və praktiki olaraq araşdırılır.

Üçfazalı elektrik şəbəkəsində birfazalı, ikifazalı və ikifazalı torpaqlanmış qısaqapanmalar zamanı yaranan qeyri-simmetrik keçid prosesləri öyrənilir. Simmetrik komponentlər üsulundan istifadə etməklə cərəyan və gərginliklərin hesablanması, fazalar üzrə qeyri-simmetriyanın qiymətləndirilməsi və müxtəlif qısaqapanma növlərinin müqayisəsi aparılır.

Keçid proseslərinin hesablanmasında sinxron generator və mühərriklərin elektrik parametrlərinin, keçid və superkeçid reaktanslarının, daxili elektromaqnit hərəkət qüvvəsinin və əvəz sxemlərinin qurulması prinsiplərinin öyrənilməsi. Sinxron maşınların qısaqapanma zamanı davranışı və müxtəlif hesablama mərhələlərində istifadə olunan parametrlər araşdırılır.

Transformator və avtotransformatorların keçid proseslərinin hesablanmasında istifadə olunan əvəz sxemləri, müqavimət və reaktansları, transformasiya əmsalı və sıfır ardıcıllıq parametrləri nəzərdən keçirilir. Müxtəlif birləşmə qruplarının və neytral rejimlərinin keçid proseslərinə təsiri təhlil edilir.

Elektrik veriliş xətlərinin keçid proseslərində modelləşdirilməsi, aktiv müqavimət, induktiv reaktans, tutum keçiriciliyi və sıfır ardıcıllıq parametrlərinin müəyyənləşdirilməsi öyrənilir. Qısa və uzun xətlərin əvəz sxemlərinin seçilməsi və onların keçid proseslərinin hesablanmasına təsiri araşdırılır.

Cərəyan məhdudlaşdırıcı reaktorların təyinatı, konstruktiv xüsusiyyətləri və elektrik sistemlərində tətbiqi araşdırılır. Reaktorların induktiv müqavimətinin qısaqapanma cərəyanlarına təsiri, əvəz sxemlərində göstərilməsi və reaktor parametrlərinin seçilməsi prinsipləri öyrənilir.

Üçfazalı və qeyri-simmetrik qısaqapanma növləri, qısaqapanma nöqtəsinin müəyyənləşdirilməsi, əvəz sxemlərinin qurulması və qısaqapanma cərəyanlarının hesablanması metodları öyrənilir. Simmetrik komponentlər üsulundan istifadə etməklə müxtəlif qısaqapanma rejimlərinin təhlili aparılır.

Elektrik açarları, ayırıcılar, qoruyucular və digər kommutasiya aparatlarının əsas texniki parametrləri və seçilmə meyarları araşdırılır. Aparatların nominal gərginlik, nominal cərəyan, termik və elektrodinamik dayanıqlıq, açma qabiliyyəti və qısaqapanma cərəyanlarına görə yoxlanılması prinsipləri öyrənilir.

Elektrik sistemlərində generatorların sinxronizmdən çıxması, asinxron rejimlərin yaranma səbəbləri və sistemin dinamik davranışı araşdırılır. Asinxron rejimlərin elektrik sisteminin dayanıqlığına təsiri, resinxronlaşdırma üsulları və avtomatik idarəetmə tədbirləri təhlil edilir.

İnduktiv və tutum xarakterli elektrik dövrələrinin açılması zamanı yaranan elektromaqnit keçid prosesləri öyrənilir. Kommutasiya zamanı ifrat gərginliklərin yaranma mexanizmləri, enerji mübadiləsi, elektrik qövsü və keçid proseslərinin əsas parametrləri araşdırılır.

Elektrik sistemlərinin statik və dinamik dayanıqlığı, dayanıqlığın pozulmasına səbəb olan amillər və sistemin dayanıqlıq ehtiyatının qiymətləndirilməsi öyrənilir. Dayanıqlığın artırılması üçün sürətli rele mühafizəsi, avtomatika, kompensasiya qurğuları, generatorların idarə edilməsi və digər texniki tədbirlər təhlil edilir.

Elektrik sistemlərində təchizatın etibarlılığının artırılmasında ATQ və EAQ qurğularının rolu araşdırılır. ATQ və EAQ-nin iş prinsipi, tətbiq sahələri, iş ardıcıllığı, vaxt parametrləri və rele mühafizəsi ilə qarşılıqlı əlaqəsi öyrənilir. Müxtəlif qəza ssenariləri üzrə avtomatik idarəetmə alqoritmləri təhlil edilir.