Yüksək gərginliklər texnikasıMövzu planı

Yüksək gərginliklər texnikasının energetika sistemlərində rolu, əsas anlayışlar, yüksək gərginlikli qurğu və avadanlıqlar, izolyasiya sistemləri və elektrik təhlükəsizliyi haqqında ümumi məlumat verilir.

Qazlarda elektrik cərəyanının yaranması, ionlaşma prosesləri, elektronların hərəkəti, zərbə ionlaşması, Townsend boşalması və qaz boşalmasının əsas mərhələləri öyrənilir.

Hava aralıqlarında elektrik deşilməsinin fiziki mexanizmi, sabit və dəyişən gərginliklərin təsiri, elektrodlararası məsafə və deşilmə gərginliyi arasındakı əlaqə araşdırılır.

Qeyri-bircins elektrik sahələrinin xüsusiyyətləri, elektrik sahəsinin intensivliyinin paylanması, iynə–müstəvi və digər elektrod sistemləri, tac boşalması və deşilmə prosesləri öyrənilir.

Yüksək gərginlik və böyük cərəyanların birbaşa və dolayı ölçülməsi üsulları, gərginlik transformatorları, tutumlu və müqavimətli bölücülər, cərəyan transformatorları və ölçmə təhlükəsizliyi nəzərdən keçirilir.

Yüksək gərginlikli qurğularda elektrik sahəsinin intensivliyinin idarə olunması, elektrodların forması, ekranlaşdırma, sahə tənzimləyiciləri və elektrik sahəsinin konsentrasiyasının azaldılması üsulları öyrənilir.

Elektrik avadanlıqlarında istifadə olunan daxili izolyasiya sistemləri, bərk dielektriklər, maye və qaz izolyasiyası ilə kombinə edilmiş sistemlər, elektrik möhkəmliyi və izolyasiyanın konstruktiv xüsusiyyətləri öyrənilir.

İzolyasiyanın temperatur, nəmlik, elektrik sahəsi və digər amillərin təsiri altında qocalması, dielektrik itkilərinin artması və elektrokimyəvi deşilmə mexanizmləri araşdırılır.

Xarici izolyasiyanın layihələndirilməsi prinsipləri, hava aralıqları, atmosfer təzyiqi, temperatur, rütubət və yüksəklik kimi amillərin elektrik möhkəmliyinə təsiri öyrənilir.

İzolyator səthində nəmlik, toz, duz və digər çirkləndiricilərin yaratdığı keçiricilik, səthi cərəyanlar, quru zolaqlar və səthi boşalma prosesləri öyrənilir.

Hava elektrik veriliş xətlərinin əsas konstruktiv elementləri – naqillər, troslar, dayaqlar, izolyatorlar, armatur və torpaqlama elementləri öyrənilir.

Hava EVX-lərində izolyatorların növləri, materialları, konstruksiyaları, izolyasiya məsafələri və nominal gərginliyə, atmosfer və çirklənmə şəraitinə görə izolyatorların seçilməsi prinsipləri öyrənilir.

Hava EVX-lərinin naqilləri ətrafında tac boşalmasının yaranması, korona itkisi, elektrik sahəsinin intensivliyi və tac boşalmasının başlanma gərginliyi öyrənilir. Pik düsturu və onun tətbiqi araşdırılır.

İfrat gərginliklərin daxili və xarici mənşəli növləri, ildırım boşalmasının yaranması, ildırım cərəyanının əsas parametrləri, dalğa forması, amplitudası və davametmə müddəti öyrənilir.

Çubuq ildırımötürücülərinin quruluşu və iş prinsipi, mühafizə zonası, hava EVX-ləri və yarımstansiyaların ildırım zərbələrindən qorunması üsulları öyrənilir.

Tros ildırımötürücülərinin konstruksiyası, hava EVX-lərində yerləşdirilməsi, mühafizə bucağı və mühafizə zonasının formalaşması prinsipləri öyrənilir.

İfrat gərginliklərdən mühafizədə istifadə olunan boşaldıcıların təyinatı, quruluşu və iş prinsipi, qığılcım aralıqlı və metal-oksid boşaldıcılar, onların əsas xarakteristikaları öyrənilir.

Elektrik şəbəkələrində açma və qoşma əməliyyatları nəticəsində yaranan kommutasiya ifrat gərginlikləri, həmçinin qeyri-xətti induktivlik və tutumun qarşılıqlı təsirindən yaranan ferrorezonans hadisəsi araşdırılır.

Hava EVX-lərinin qoşulması və açılması zamanı yaranan keçid prosesləri, kommutasiya dalğaları, avtomatik təkrar qoşulmanın (ATQ) təsiri və ifrat gərginliklərin səviyyəsinin dəyişməsi öyrənilir.

Elektrik qurğularının ifrat gərginliklərdən mühafizəsinin əsas prinsipləri, mühafizə aparatlarının seçilməsi, izolyasiyanın koordinasiyası və mühafizə səviyyəsinin izolyasiyanın elektrik möhkəmliyi ilə uyğunlaşdırılması öyrənilir.

Transformator, açar, ayırıcı, kabel, cərəyan və gərginlik transformatorları və digər yüksək gərginlikli aparatlarda istifadə olunan izolyasiya sistemləri və onların elektrik möhkəmliyi öyrənilir.

Elektrik qurğularının təhlükəsizliyində torpaqlamanın rolu, torpaqlayıcıların növləri, torpağın xüsusi müqaviməti, torpaqlama müqaviməti və torpaqlayıcı qurğuların hesabat üsulları öyrənilir.

Yüksək gərginlikli avadanlıqların sınaqdan keçirilməsi üçün istifadə olunan sınaq qurğuları, yüksək gərginliyin alınması üsulları, impuls gərginlik generatorları, ölçmə sistemləri və sınaq zamanı təhlükəsizlik qaydaları öyrənilir.

Qaz boşalmalarının yaranma mexanizmləri, hava aralığının deşilmə şərtləri, elektrodlararası məsafə, təzyiq və gərginliyin deşilmə prosesinə təsiri nəzəri və hesablama məsələləri əsasında araşdırılır. Sabitvədəyişəngərginliklərdəhavaaralıqlarınındeşilməsimüqayisəedilir.

Müxtəlif elektrod konstruksiyalarında elektrik sahəsinin paylanması, qütblər effekti, qeyri-bircins elektrik sahələri və arakəsmələrin elektrik möhkəmliyinə təsiri öyrənilir. Elektrik sahəsinin intensivliyinin dəyişməsi sxem və hesablama nümunələri ilə araşdırılır.

Yüksək gərginlik və cərəyanların ölçülməsi üçün istifadə olunan müqavimətli və tutumlu bölücülər, transformatorlar və digər ölçmə vasitələrinin iş prinsipləri araşdırılır. Müxtəlif gərginlik səviyyələri üçün uyğun ölçmə sxemlərinin seçilməsi və ölçmə xətalarının qiymətləndirilməsi həyata keçirilir.

Daxili və xarici izolyasiyanın əsas xüsusiyyətləri, bərk və kombinə edilmiş izolyasiya sistemləri, izolyasiyanın istilik, nəmlik və çirklənmə nəticəsində qocalması, atmosfer parametrlərinin təsiri araşdırılır. İzolyasiyanın seçilməsi üçün əsas meyarlar praktiki məsələlər üzərində tətbiq edilir.

Hava elektrik veriliş xətlərinin konstruktiv elementləri, izolyatorların seçilməsi, izolyasiya məsafələri və naqillər ətrafında tac boşalmasının yaranma şərtləri öyrənilir. Pik düsturu əsasında tac boşalmasının başlanma gərginliyi və ona təsir edən amillər hesablanır.

İldırım boşalmasının əsas parametrləri, ildırım mənşəli ifrat gərginliklər və onların hava EVX-lərinə və yarımstansiyalara təsiri araşdırılır. Çubuq və tros ildırımötürücülərinin mühafizə prinsipləri, mühafizə zonalarının müəyyən edilməsi və konstruktiv yerləşdirilməsi üzrə məsələlər həll edilir.

Kommutasiya prosesləri zamanı yaranan ifrat gərginliklər, yüksüz hava EVX-lərinin və transformatorların açılması, kondensator batareyalarının kommutasiyası və ferrorezonans hadisələri təhlil edilir. Boşaldıcıların iş prinsipi və ifrat gərginliklərin məhdudlaşdırılmasında rolu araşdırılır.

Elektrik qurğularının ifrat gərginliklərdən mühafizəsi, izolyasiyanın koordinasiyası, mühafizə səviyyəsinin müəyyənləşdirilməsi və torpaqlama qurğularının əsas parametrlərinin hesablanması üzrə kompleks praktiki məsələlər həll edilir. Yüksək gərginlikli sınaq qurğularının tətbiqi və sınaq zamanı təhlükəsizlik tələbləri də nəzərdən keçirilir.

Müxtəlif formalı elektrodlar arasında elektrik sahəsinin paylanması, qütblər effektinin yaranma səbəbləri və arakəsmələrin elektrik sahəsinə və qaz mühitinin deşilmə prosesinə təsiri öyrənilir. Müxtəlif arakəsmə materiallarının və konstruksiyalarının elektrik möhkəmliyinə təsiri araşdırılır.

Asma izolyator zəncirlərinin quruluşu və elektrik sahəsinin izolyatorlar arasında paylanması öyrənilir. Zəncirdə defektli və ya deşilmiş izolyatorun müəyyən edilməsi üçün istifadə olunan elektrik ölçmə üsulları və diaqnostika prinsipləri araşdırılır.

Kondensator batareyalarının elektrik şəbəkələrində təyinatı, qoşulma və açılma prosesləri, kommutasiya zamanı yaranan keçid prosesləri və ifrat gərginliklər öyrənilir. Kondensator batareyasının açılmasının kompüter modeli yaradılaraq ifrat gərginliklərin dəyişmələri simulyasiya edilir.

Yüksüz transformatorun açılması zamanı yaranan elektromaqnit keçid prosesləri, induktiv xarakterli cərəyanın kəsilməsi, kommutasiya ifrat gərginlikləri və onların transformator izolyasiyasına təsiri araşdırılır. Proses kompüter simulyasiyası vasitəsilə modelləşdirilir.

110 kV-luq hava elektrik veriliş xətlərinin yüksüz rejimdə işləməsi, xəttin tutum xüsusiyyətləri, açılma zamanı yaranan elektromaqnit keçid prosesləri və kommutasiya ifrat gərginlikləri öyrənilir. Xəttin açılması kompüter modeli vasitəsilə simulyasiya edilərək gərginliyin və cərəyanın zamandan asılılığı araşdırılır.

Qaz mühitində elektron və ionların elektrik sahəsinin təsiri altında hərəkəti, yüklü hissəciklərin yürüklüyü, orta sərbəst yol və diffuziya hadisələri araşdırılır. Hissəciklərin hərəkətinin qaz boşalmasının yaranmasına təsiri təhlil edilir.

Elektronların zərbə ionlaşması nəticəsində yüklü hissəciklərin sayının artması, elektron selinin və elektrik boşalmasının inkişafı öyrənilir. Paşen qanunu əsasında qaz təzyiqi və elektrodlararası məsafənin deşilmə gərginliyinə təsiri araşdırılır. Sabit və dəyişən gərginliklərdə hava aralığının deşilmə xüsusiyyətləri müqayisə edilir.

Elektrik qurğularında torpaqlamanın təyinatı, torpaqlayıcıların növləri, təbii və süni torpaqlayıcılar, torpaqlama sistemlərinin quruluşu və torpaqlama müqavimətinin hesablanması üsulları araşdırılır.

Güc transformatorlarında istifadə olunan daxili izolyasiya sistemləri, yağ-kağız, bərk və kombinə edilmiş izolyasiya konstruksiyaları, izolyasiya məsafələri və elektrik sahəsinin paylanması araşdırılır. Transformator izolyasiyasının iş şəraitinə davamlılığı və əsas zədələnmə mexanizmləri təhlil edilir.

İfrat gərginliklərin mənşəyinə və davametmə müddətinə görə təsnifatı, fazlararası ifrat gərginliklərin yaranma səbəbləri və elektrik avadanlıqlarına təsiri araşdırılır. İfrat gərginliklərdən mühafizə sxemlərinin quruluşu və əsas elementlərinin funksiyaları təhlil edilir.

Kondensator batareyalarının elektrik şəbəkəsində qoşulması və açılması zamanı yaranan keçid prosesləri, kondensatorun tutum xüsusiyyətləri və kommutasiya ifrat gərginliklərinin yaranma mexanizmi araşdırılır. İfrat gərginliklərin səviyyəsinə təsir edən şəbəkə parametrləri təhlil edilir.

Hava elektrik veriliş xətlərinin yüksüz rejimdə açılması zamanı yaranan keçid prosesləri, xəttin tutum təsiri, gərginliyin yüksəlməsi və kommutasiya ifrat gərginliklərinin formalaşması araşdırılır. Xətt parametrlərinin ifrat gərginliyin səviyyəsinə təsiri təhlil edilir.

Elektrik şəbəkələrində açma və qoşma əməliyyatları nəticəsində yaranan kommutasiya ifrat gərginliklərinin fiziki mahiyyəti, onların yaranma şəraiti və müxtəlif elektrik qurğularına təsiri araşdırılır. İnduktiv və tutumlu elementlərin kommutasiya prosesində rolu təhlil edilir.

Hava EVX-lərində avtomatik təkrar qoşulmanın (ATQ) məqsədi və iş prinsipi, xəttin təkrar qoşulması zamanı yaranan elektromaqnit keçid prosesləri və ifrat gərginliklərin formalaşması öyrənilir. ATQ-nin elektrik avadanlıqlarının izolyasiyasına və şəbəkənin etibarlılığına təsiri araşdırılır.

İldırım boşalmasının yaranma mexanizmi, ildırım cərəyanının əsas parametrləri və ildırım zərbəsi nəticəsində elektrik şəbəkələrində yaranan ifrat gərginliklər araşdırılır. Hava EVX-lərinin və yarımstansiyaların mühafizəsində çubuq və tros ildırımötürücülərinin quruluşu, iş prinsipi və mühafizə zonaları öyrənilir.