Üzvi kimyaSillabus

Fənn kodu

İF-3082y

Kredit

5

Tələbənin iş yükü

150

Semestr

Payız semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Məcburi

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) 30 saat mühazirə b) 30 saat laboratoriya

Auditoriyadan kənar saatlar

a) 36 saat MRTSİ b) 54 saat TSİ

Üzvi kimya fənni karbon birləşmələrinin quruluşunu, xassələrini, alınma üsullarını və kimyəvi çevrilmələrini öyrənməyə xidmət edir. Fənn çərçivəsində karbohidrogenlər, onların funksional törəmələri, polimerlər və bioloji əhəmiyyətli üzvi birləşmələrin kimyəvi xüsusiyyətləri, həmçinin onların sənaye, materialşünaslıq, energetika və qida texnologiyalarında tətbiqi öyrənilir. Nəticədə tələbələr üzvi maddələrin quruluş–xassə əlaqələrini dərk edir və onları mühəndislik fəaliyyətində tətbiq etmək üçün zəruri nəzəri biliklər əldə edirlər.

• mühazirə
• problem-based learning
• laboratoriya işi
• təqdimatlar

Təlim nəticəsi əlavə edilməyib.

1. 1.
   Bu mövzuda alkanların (doymuş karbohidrogenlərin, parafinlərin) quruluşu, homolog sırası, nomenklaturası, izomerliyi, fiziki və kimyəvi xassələri, alınma üsulları və praktik tətbiq sahələri öyrənilir. Karbon atomlarının sp³-hibridləşməsi, σ-rabitələrinin əmələ gəlməsi, alkanların məkan quruluşu və sabitliyi izah edilir. Alkanlar üçün xarakterik reaksiyalar – radikal əvəzolunma (halogenləşmə), oksidləşmə, yanma, krekinq, izomerləşmə və dehidrogenləşmə reaksiyalarının mexanizmləri nəzərdən keçirilir. Alkanların neft və təbii qazın əsas komponentləri kimi sənayedə və məişətdə əhəmiyyəti, həmçinin ekoloji təsirləri təhlil edilir. Mövzunun ikinci hissəsində alitsiklik birləşmələrin anlayışı, onların alkanlardan fərqli və oxşar cəhətləri öyrənilir. Sikloalkanların quruluşu, nomenklaturası, izomerliyi, halqa gərginliyi, konformasiyaları (xüsusilə sikloheksanın «stul» və «qayıq» formaları), fiziki və kimyəvi xassələri izah olunur. Sikloalkanların alınma üsulları, halogenləşmə, hidrogenləşmə, oksidləşmə və halqanın açılması reaksiyaları araşdırılır. Alitsiklik birləşmələrin neft kimyası, üzvi sintez, əczaçılıq və polimer sənayesində tətbiq sahələri müzakirə edilir. Mövzunun mənimsənilməsi nəticəsində tələbələr alkanların və alitsiklik birləşmələrin quruluş–xassə əlaqəsini izah etməyi, IUPAC nomenklaturasına əsasən adlandırmağı, izomerlərini qurmağı, əsas reaksiyalarını yazmağı və onların sənaye, laboratoriya və gündəlik həyatda tətbiqini qiymətləndirməyi bacaracaqlar.Mühazirə

   Alkanlar (doymuş karbohidrogenlər, parafinlər) və alitsiklik birləşmələr üzvi kimyanın mühüm siniflərini təşkil edir və həm nəzəri, həm də praktik baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyır. Alkanlar yalnız tək C–C və C–H rabitələrindən ibarət olduqları üçün yüksək kimyəvi sabitliyə malikdirlər. Onlar əsasən yanma, halogenləşmə və krekinq reaksiyalarına daxil olur, neft və təbii qazın əsas tərkib hissəsini təşkil edir, yanacaq və müxtəlif üzvi maddələrin alınması üçün vacib xammaldır. Alitsiklik birləşmələr isə açıq zəncirli deyil, halqavari quruluşa malik olub aromatik xüsusiyyət daşımırlar. Onların fiziki və kimyəvi xassələri halqanın ölçüsündən və gərginlik dərəcəsindən asılıdır. Xüsusilə kiçik halqalı birləşmələr daha yüksək reaktivlik göstərir, iri halqalı birləşmələr isə nisbətən sabit olur. Bu birləşmələr neft kimyası, əczaçılıq, polimer sənayesi və üzvi sintezdə geniş tətbiq edilir. Beləliklə, alkanlar və alitsiklik birləşmələrin quruluşu, nomenklaturası, izomerliyi, alınma üsulları və kimyəvi xassələrinin öyrənilməsi üzvi kimyanın əsaslarını mənimsəmək üçün vacibdir. Bu biliklər yeni üzvi birləşmələrin sintezi, sənaye proseslərinin inkişafı və müxtəlif kimyəvi məhsulların istehsalında mühüm elmi və praktiki əhəmiyyətə malikdir.

   • Bu mövzunu öyrəndikdən sonra tələbə: Alkanların və alitsiklik birləşmələrin anlayışını izah edir və onların əsas xüsusiyyətlərini şərh edir. Alkanların homolog sırasını, ümumi formulunu (CₙH₂ₙ₊₂) və alitsiklik birləşmələrin ümumi formulunu (əsasən CₙH₂ₙ) izah edir. Alkanların və sikloalkanların nomenklaturasını (IUPAC qaydaları üzrə) düzgün tətbiq edir və onların struktur formulunu tərtib edir. İzomerlik növlərini müəyyən edir və alkanlar üçün zəncir, alitsiklik birləşmələr üçün isə halqa və yan zəncir izomerliyini izah edir. Alkanların fiziki və kimyəvi xassələrini (yanma, halogenləşmə, krekinq, izomerləşmə və s.) xarakterizə edir. Sikloalkanların fiziki və kimyəvi xassələrini alkanlarla müqayisə edir və onların oxşar və fərqli cəhətlərini müəyyənləşdirir. Alkanların və alitsiklik birləşmələrin alınma üsullarını (hidrogenləşmə, Vürts reaksiyası, Kolbe elektrolizi, dekarboksilləşmə və s.) izah edir. Alkanların və sikloalkanların tətbiq sahələrini (yanacaq, sürtkü yağları, neft-kimya sənayesi, üzvi sintez və s.) nümunələrlə izah edir. Verilmiş üzvi birləşmələrin alkan və ya alitsiklik birləşmə olduğunu strukturuna əsasən müəyyən edir. Mövzu üzrə hesablamalar aparır, molekulyar və struktur formulları yazır, reaksiya tənliklərini tərtib edir və alınan nəticələri təhlil edir.
   • Bu mövzunu öyrəndikdən sonra tələbə: Alkanların və alitsiklik birləşmələrin anlayışını izah edir və onların əsas xüsusiyyətlərini şərh edir. Alkanların homolog sırasını, ümumi formulunu (CₙH₂ₙ₊₂) və alitsiklik birləşmələrin ümumi formulunu (əsasən CₙH₂ₙ) izah edir. Alkanların və sikloalkanların nomenklaturasını (IUPAC qaydaları üzrə) düzgün tətbiq edir və onların struktur formulunu tərtib edir. İzomerlik növlərini müəyyən edir və alkanlar üçün zəncir, alitsiklik birləşmələr üçün isə halqa və yan zəncir izomerliyini izah edir. Alkanların fiziki və kimyəvi xassələrini (yanma, halogenləşmə, krekinq, izomerləşmə və s.) xarakterizə edir. Sikloalkanların fiziki və kimyəvi xassələrini alkanlarla müqayisə edir və onların oxşar və fərqli cəhətlərini müəyyənləşdirir. Alkanların və alitsiklik birləşmələrin alınma üsullarını (hidrogenləşmə, Vürts reaksiyası, Kolbe elektrolizi, dekarboksilləşmə və s.) izah edir. Alkanların və sikloalkanların tətbiq sahələrini (yanacaq, sürtkü yağları, neft-kimya sənayesi, üzvi sintez və s.) nümunələrlə izah edir. Verilmiş üzvi birləşmələrin alkan və ya alitsiklik birləşmə olduğunu strukturuna əsasən müəyyən edir. Mövzu üzrə hesablamalar aparır, molekulyar və struktur formulları yazır, reaksiya tənliklərini tərtib edir və alınan nəticələri təhlil edir.
2. 2.
   Alkenlar (doymuş karbohidrogenlər, parafinlər)Mühazirə

   Bu mövzuda alkenlərin (doymamış karbohidrogenlərin, olefinlərin) quruluşu, homolog sırası, nomenklaturası, izomerliyi və fiziki-kimyəvi xassələri öyrənilir. Alken molekullarında karbon atomlarının sp²-hibridləşməsi, ikiqat rabitənin (σ və π-rabitələrinin) quruluşu, onun molekulun reaktivliyinə təsiri və həndəsi (cis-trans/E-Z) izomerliyin yaranma səbəbləri izah edilir. Alkenlərin IUPAC nomenklaturasına uyğun adlandırılması, struktur və həndəsi izomerlərinin qurulması, fiziki xassələrinin karbon zəncirinin uzunluğundan və molekul quruluşundan asılılığı təhlil olunur. Mövzuda alkenlərin alınma üsulları – alkanların dehidrogenləşdirilməsi, spirtlərin dehidratasiyası, halogenalkanların dehidrohalogenləşməsi və digər laboratoriya və sənaye üsulları nəzərdən keçirilir. Alkenlər üçün xarakterik olan elektrofil birləşmə reaksiyaları (hidrogenləşmə, halogenləşmə, hidrogenhalogenləşmə, hidratlaşma), oksidləşmə, polimerləşmə və ozonoliz reaksiyalarının mexanizmləri və qanunauyğunluqları öyrənilir. Markovnikov və anti-Markovnikov qaydalarının tətbiqi, həmçinin alkenlərin keyfiyyət reaksiyaları (bromlu su və kalium permanqanat məhlulu ilə reaksiyalar) izah edilir. Mövzunun sonunda alkenlərin neft-kimya sənayesində, polimer materialların (polietilen, polipropilen və s.) istehsalında, üzvi sintezdə və kimya sənayesinin digər sahələrində əhəmiyyəti qiymətləndirilir. Mövzunun mənimsənilməsi nəticəsində tələbələr: alkenlərin quruluşunu və nomenklaturasını izah edə biləcək; struktur və həndəsi izomerlərini qura biləcək; alkenlərin əsas fiziki və kimyəvi xassələrini şərh edəcək; alınma üsullarını və xarakterik reaksiyalarını tənliklərlə göstərə biləcək; alkenlərin sənaye və praktik tətbiq sahələrini qiymətləndirə biləcəklər.

   • Bu mövzunu öyrəndikdən sonra tələbə: Alkenlərin quruluşunu, tərkibini və ümumi formulunu (CₙH₂ₙ) izah edir. Alkenlərin nomenklaturasını (IUPAC qaydalarına əsasən) tətbiq edir, onların adlarını və struktur formullarını düzgün tərtib edir. Alkenlərdə izomerlik növlərini (zəncir, mövqe və həndəsi – cis/trans və ya E/Z izomerliyi) müəyyən edir və fərqləndirir. Alkenlərin fiziki xassələrini izah edir və onların homoloji sıradakı dəyişmə qanunauyğunluqlarını şərh edir. Alkenlərin kimyəvi xassələrini (qatılma, hidrogenləşmə, halogenləşmə, hidrohalogenləşmə, hidratlaşma, polimerləşmə, oksidləşmə və yanma reaksiyaları) izah edir və reaksiya tənliklərini yazır. Markovnikov qaydasını izah edir və uyğun reaksiyalarda tətbiq edir. Alkenlərin alınma üsullarını (alkanların dehidrogenləşdirilməsi, spirtlərin dehidratasiyası, haloalkanların dehidrohalogenləşdirilməsi və s.) izah edir. Alkenlərin sənaye və məişətdə tətbiq sahələrini (polimer istehsalı, üzvi sintez, neft-kimya sənayesi və s.) nümunələrlə izah edir. Alkenləri alkan və alkinlərlə müqayisə edir, onların oxşar və fərqli xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirir. Mövzu üzrə hesablamalar aparır, molekulyar və struktur formulları tərtib edir, reaksiyaların məhsullarını proqnozlaşdırır və nəticələri təhlil edir.
   • Alkenlərin quruluşunu, tərkibini və ümumi formulunu (CₙH₂ₙ) izah edir. Alkenlərin nomenklaturasını (IUPAC qaydalarına əsasən) tətbiq edir, onların adlarını və struktur formullarını düzgün tərtib edir. Alkenlərdə izomerlik növlərini (zəncir, mövqe və həndəsi – cis/trans və ya E/Z izomerliyi) müəyyən edir və fərqləndirir. Alkenlərin fiziki xassələrini izah edir və onların homoloji sıradakı dəyişmə qanunauyğunluqlarını şərh edir. Alkenlərin kimyəvi xassələrini (qatılma, hidrogenləşmə, halogenləşmə, hidrohalogenləşmə, hidratlaşma, polimerləşmə, oksidləşmə və yanma reaksiyaları) izah edir və reaksiya tənliklərini yazır. Markovnikov qaydasını izah edir və uyğun reaksiyalarda tətbiq edir. Alkenlərin alınma üsullarını (alkanların dehidrogenləşdirilməsi, spirtlərin dehidratasiyası, haloalkanların dehidrohalogenləşdirilməsi və s.) izah edir. Alkenlərin sənaye və məişətdə tətbiq sahələrini (polimer istehsalı, üzvi sintez, neft-kimya sənayesi və s.) nümunələrlə izah edir. Alkenləri alkan və alkinlərlə müqayisə edir, onların oxşar və fərqli xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirir. Mövzu üzrə hesablamalar aparır, molekulyar və struktur formulları tərtib edir, reaksiyaların məhsullarını proqnozlaşdırır və nəticələri təhlil edir.
   • Alkenlərdə izomerlik növlərini (zəncir, mövqe və həndəsi – cis/trans və ya E/Z izomerliyi) müəyyən edir və fərqləndirir. Alkenlərin fiziki xassələrini izah edir və onların homoloji sıradakı dəyişmə qanunauyğunluqlarını şərh edir. Alkenlərin kimyəvi xassələrini (qatılma, hidrogenləşmə, halogenləşmə, hidrohalogenləşmə, hidratlaşma, polimerləşmə, oksidləşmə və yanma reaksiyaları) izah edir və reaksiya tənliklərini yazır. Markovnikov qaydasını izah edir və uyğun reaksiyalarda tətbiq edir. Alkenlərin alınma üsullarını (alkanların dehidrogenləşdirilməsi, spirtlərin dehidratasiyası, haloalkanların dehidrohalogenləşdirilməsi və s.) izah edir. Alkenlərin sənaye və məişətdə tətbiq sahələrini (polimer istehsalı, üzvi sintez, neft-kimya sənayesi və s.) nümunələrlə izah edir. Alkenləri alkan və alkinlərlə müqayisə edir, onların oxşar və fərqli xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirir. Mövzu üzrə hesablamalar aparır, molekulyar və struktur formulları tərtib edir, reaksiyaların məhsullarını proqnozlaşdırır və nəticələri təhlil edir.
3. 3.
   Alkadienlər (iki ikiqat rabitəli karbohidrogenlər)Mühazirə

   Bu mövzuda alkadienlər (iki ikiqat rabitəli doymamış karbohidrogenlər) sinfinin quruluşu, homolog sırası, nomenklaturası, izomerliyi, fiziki və kimyəvi xassələri öyrənilir. Alkadien molekullarında iki ikiqat rabitənin qarşılıqlı yerləşməsi (kumulyativ, konjuqə olunmuş və izolə olunmuş dienlər), karbon atomlarının sp²-hibridləşməsi, π-elektron sisteminin xüsusiyyətləri və konjuqasiyanın molekulun sabitliyinə və reaktivliyinə təsiri izah edilir. IUPAC nomenklaturasına uyğun adlandırma qaydaları, struktur və həndəsi (cis-trans/E-Z) izomerlik məsələləri ətraflı nəzərdən keçirilir. Mövzuda alkadienlərin alınma üsulları – alkan və alkenlərin dehidrogenləşdirilməsi, dihalogen törəmələrinin dehidrohalogenləşdirilməsi və digər laboratoriya və sənaye üsulları öyrənilir. Alkadienlər üçün xarakterik reaksiyalar, o cümlədən hidrogenləşmə, halogenləşmə, hidrogenhalogenləşmə, hidratlaşma, oksidləşmə və polimerləşmə reaksiyaları araşdırılır. Konjuqə olunmuş dienlər üçün səciyyəvi olan 1,2- və 1,4-birləşmə reaksiyalarının mexanizmi, kinetik və termodinamik məhsulların əmələ gəlməsi, həmçinin Diels–Alder reaksiyasının nəzəri əsasları və praktik əhəmiyyəti izah edilir. Mövzuda alkadienlərin sənayedə, xüsusilə sintetik kauçukların (polibutadien, poliizopren, stiren-butadien kauçuku və s.), elastomerlərin və digər yüksək molekullu materialların istehsalında rolu, eləcə də üzvi sintez və neft-kimya sənayesində tətbiq sahələri təhlil olunur. Mövzunun mənimsənilməsi nəticəsində tələbələr: alkadienlərin quruluşunu, təsnifatını və nomenklaturasını izah edə biləcəklər; kumulyativ, konjuqə olunmuş və izolə olunmuş dienləri bir-birindən fərqləndirə biləcəklər; alkadienlərin struktur və həndəsi izomerlərini qura biləcəklər; əsas alınma üsullarını və xarakterik kimyəvi reaksiyalarını tənliklərlə ifadə edə biləcəklər; konjuqasiya hadisəsini, 1,2- və 1,4-birləşmə mexanizmlərini və Diels–Alder reaksiyasının əhəmiyyətini izah edə biləcəklər; alkadienlərin sintetik kauçukların və digər polimer materialların istehsalında, eləcə də müasir neft-kimya və üzvi sintezdə tətbiq sahələrini qiymətləndirə biləcəklər.

   • Mövzunu öyrəndikdən sonra tələbə: Alkadienlərin quruluşunu, tərkibini və ümumi formulunu (CₙH₂ₙ₋₂) izah edir. Alkadienlərin təsnifatını (kumulyativ, konjuqə və izolə olunmuş dienlər) aparır və onların fərqli xüsusiyyətlərini şərh edir. Alkadienlərin nomenklaturasını (IUPAC qaydalarına əsasən) tətbiq edir, struktur formullarını tərtib edir və düzgün adlandırır. Alkadienlərdə izomerlik növlərini (zəncir, mövqe və həndəsi – cis/trans və ya E/Z izomerliyi) müəyyən edir və izah edir. Konjuqə olunmuş dienlərdə elektronların delokalizasiyasını və rezonans hadisəsini izah edir, bunun maddələrin sabitliyinə təsirini qiymətləndirir. Alkadienlərin fiziki və kimyəvi xassələrini (hidrogenləşmə, halogenləşmə, hidrohalogenləşmə, oksidləşmə, polimerləşmə və yanma reaksiyaları) izah edir və müvafiq reaksiya tənliklərini yazır. 1,2- və 1,4-qatılma reaksiyalarını izah edir, onların alınma şəraitini və məhsullarını müqayisə edir. Alkadienlərin alınma üsullarını (alkan və alkenlərin dehidrogenləşdirilməsi, haloalkanların dehidrohalogenləşdirilməsi və digər üsullar) izah edir. Alkadienlərin tətbiq sahələrini, xüsusilə sintetik kauçuk, elastomerlər və digər polimer materialların istehsalındakı rolunu nümunələrlə izah edir. Mövzu üzrə nəzəri və praktik məsələləri həll edir, reaksiyaların məhsullarını proqnozlaşdırır, molekulyar və struktur formulları tərtib edir və nəticələri təhlil edir.
   • Alkadienlərin quruluşunu, tərkibini və ümumi formulunu (CₙH₂ₙ₋₂) izah edir. Alkadienlərin təsnifatını (kumulyativ, konjuqə və izolə olunmuş dienlər) aparır və onların fərqli xüsusiyyətlərini şərh edir. Alkadienlərin nomenklaturasını (IUPAC qaydalarına əsasən) tətbiq edir, struktur formullarını tərtib edir və düzgün adlandırır. Alkadienlərdə izomerlik növlərini (zəncir, mövqe və həndəsi – cis/trans və ya E/Z izomerliyi) müəyyən edir və izah edir. Konjuqə olunmuş dienlərdə elektronların delokalizasiyasını və rezonans hadisəsini izah edir, bunun maddələrin sabitliyinə təsirini qiymətləndirir. Alkadienlərin fiziki və kimyəvi xassələrini (hidrogenləşmə, halogenləşmə, hidrohalogenləşmə, oksidləşmə, polimerləşmə və yanma reaksiyaları) izah edir və müvafiq reaksiya tənliklərini yazır. 1,2- və 1,4-qatılma reaksiyalarını izah edir, onların alınma şəraitini və məhsullarını müqayisə edir. Alkadienlərin alınma üsullarını (alkan və alkenlərin dehidrogenləşdirilməsi, haloalkanların dehidrohalogenləşdirilməsi və digər üsullar) izah edir. Alkadienlərin tətbiq sahələrini, xüsusilə sintetik kauçuk, elastomerlər və digər polimer materialların istehsalındakı rolunu nümunələrlə izah edir. Mövzu üzrə nəzəri və praktik məsələləri həll edir, reaksiyaların məhsullarını proqnozlaşdırır, molekulyar və struktur formulları tərtib edir və nəticələri təhlil edir.
4. 4.
   Alkinlər (asetilen karbohidrogenləri)Mühazirə

   Bu mövzuda alkinlər (asetilen karbohidrogenləri) sinfinin quruluşu, homolog sırası, nomenklaturası, izomerliyi, fiziki və kimyəvi xassələri öyrənilir. Alkin molekullarında karbon atomlarının sp-hibridləşməsi, üçlü rabitənin (bir σ və iki π-rabitəsinin) quruluşu, molekulun xətti fəza quruluşu və bu xüsusiyyətlərin maddələrin reaktivliyinə təsiri izah edilir. Alkinlərin IUPAC nomenklaturasına uyğun adlandırılması, struktur və mövqe izomerliyi, fiziki xassələrinin molekul kütləsindən və quruluşundan asılılığı təhlil olunur. Mövzuda alkinlərin alınma üsulları – dihalogenalkanların dehidrohalogenləşdirilməsi, kalsium karbidin hidrolizi yolu ilə asetilenin alınması, alkan və alkenlərin dehidrogenləşdirilməsi, eləcə də digər laboratoriya və sənaye üsulları nəzərdən keçirilir. Alkinlər üçün xarakterik olan kimyəvi reaksiyalar, o cümlədən hidrogenləşmə, halogenləşmə, hidrogenhalogenləşmə, hidratlaşma, oksidləşmə, polimerləşmə və trimerləşmə reaksiyalarının mexanizmləri öyrənilir. Terminal alkinlərin zəif turşuluq xassəsi, asetilidlərin əmələ gəlməsi və onların üzvi sintezdə tətbiqi xüsusi diqqət mərkəzində saxlanılır. Mövzuda asetilen və digər alkinlərin kimya sənayesində, üzvi sintezdə, polimer materialların istehsalında, qaynaq və kəsmə texnologiyalarında, həmçinin müxtəlif yüksək dəyərli üzvi birləşmələrin alınmasında əhəmiyyəti təhlil edilir. Mövzunun mənimsənilməsi nəticəsində tələbələr: alkinlərin quruluşunu, homolog sırasını və nomenklaturasını izah edə biləcəklər; alkinlərin struktur və mövqe izomerlərini tərtib edə biləcəklər; sp-hibridləşməni və üçlü rabitənin quruluşunun maddələrin xassələrinə təsirini şərh edə biləcəklər; alkinlərin əsas alınma üsullarını və xarakterik kimyəvi reaksiyalarını tənliklərlə ifadə edə biləcəklər; terminal alkinlərin turşuluq xassəsini və asetilidlərin əmələ gəlməsini izah edə biləcəklər; alkinlərin üzvi sintezdə, neft-kimya sənayesində və sənaye texnologiyalarında tətbiq sahələrini qiymətləndirə biləcəklər.

   • Alkinlər kimya sənayesində vinil birləşmələrinin, plastiklərin, sintetik kauçukların, həlledicilərin və digər mühüm kimyəvi məhsulların istehsalında geniş tətbiq olunur. Alkinlər haqqında biliklər yeni üzvi sintez üsullarının işlənib hazırlanması və müasir kimya texnologiyalarının inkişafı üçün mühüm elmi və praktiki əhəmiyyət Alkinlər
   • Bu birləşmələr kimya sənayesində vinil birləşmələrinin, plastiklərin, sintetik kauçukların, həlledicilərin və digər mühüm kimyəvi məhsulların istehsalında geniş tətbiq olunur. Alkinlər haqqında biliklər yeni üzvi sintez üsullarının işlənib hazırlanması və müasir kimya texnologiyalarının inkişafı üçün mühüm elmi və praktiki əhəmiyyət daşıyır.
   • Bu birləşmələr kimya sənayesində vinil birləşmələrinin, plastiklərin, sintetik kauçukların, həlledicilərin və digər mühüm kimyəvi məhsulların istehsalında geniş tətbiq olunur. Alkinlər haqqında biliklər yeni üzvi sintez üsullarının işlənib hazırlanması və müasir kimya texnologiyalarının inkişafı üçün mühüm elmi və praktiki əhəmiyyət daşıyır.
   • Intetik kauçukların, həlledicilərin və digər mühüm kimyəvi məhsulların istehsalında geniş tətbiq olunur. Alkinlər haqqında biliklər yeni üzvi sintez üsullarının işlənib hazırlanması və müasir kimya texnologiyalarının inkişafı üçün mühüm elmi və praktiki əhəmiyy
5. 5.
   Aromatik birləşmələr.Mühazirə

   Bu mövzuda aromatik birləşmələrin quruluşu, təsnifatı, nomenklaturası, izomerliyi, fiziki və kimyəvi xassələri öyrənilir. Aromatikliyin mahiyyəti, benzol halqasının elektron quruluşu, π-elektronların delokalizasiyası, rezonans nəzəriyyəsi və Hückel qaydası (4n+2 π-elektron qaydası) əsasında aromatik sistemlərin sabitliyi izah edilir. Benzolun və onun homoloqlarının, həmçinin politsiklik aromatik karbohidrogenlərin quruluş xüsusiyyətləri və IUPAC nomenklaturasına uyğun adlandırılması qaydaları nəzərdən keçirilir. Mövzuda aromatik birləşmələrin alınma üsulları – neft və daş kömür qatranından ayrılması, alisiklik birləşmələrin dehidrogenləşdirilməsi və digər laboratoriya və sənaye üsulları öyrənilir. Aromatik birləşmələr üçün xarakterik olan elektrofil əvəzolunma reaksiyaları, o cümlədən halogenləşmə, nitrolaşma, sulfonlaşma və Fridel–Krafts alkilləşmə və asiləşmə reaksiyalarının mexanizmləri təhlil edilir. Benzol nüvəsində mövcud olan əvəzedicilərin elektron təsiri, onların ikinci əvəzedicinin daxil olmasına yönəldici (orto-, meta-, para-) və aktivləşdirici və ya deaktivləşdirici təsiri izah olunur. Aromatik birləşmələrin yan zəncirində baş verən reaksiyalar, oksidləşmə və hidrogenləşmə prosesləri də öyrənilir. Mövzuda aromatik birləşmələrin neft-kimya, əczaçılıq, boya, polimer, partlayıcı maddələr, pestisidlər və digər incə üzvi sintez sahələrində geniş tətbiqi, həmçinin bəzi aromatik birləşmələrin toksikoloji və ekoloji xüsusiyyətləri qiymətləndirilir. Mövzunun mənimsənilməsi nəticəsində tələbələr: aromatikliyin mahiyyətini və Hückel qaydasını izah edə biləcəklər; aromatik birləşmələrin quruluşunu, nomenklaturasını və izomerliyini şərh edə biləcəklər; benzol və onun törəmələrinin əsas alınma üsullarını izah edə biləcəklər; elektrofil əvəzolunma reaksiyalarının mexanizmini və istiqamətlənmə qanunauyğunluqlarını tənliklərlə göstərə biləcəklər; əvəzedicilərin elektron təsirini və onların reaktivliyə təsirini təhlil edə biləcəklər; aromatik birləşmələrin kimya sənayesində, əczaçılıqda və digər sahələrdə tətbiqini, eləcə də onların ekoloji və sağlamlıq baxımından əhəmiyyətini qiymətləndirə biləcəklər.

   • Aromatik birləşmələrin quruluşunu, tərkibini və əsas xüsusiyyətlərini izah edir, aromatiklik anlayışını şərh edir. Benzol və onun homoloqlarının quruluşunu, elektron quruluşunu və aromatikliyin yaranma səbəblərini izah edir. Hückel qaydasını (4n+2 π-elektron qaydası) izah edir və birləşmələrin aromatik, antiaromatik və qeyri-aromatik xarakterini müəyyən edir. Aromatik birləşmələrin nomenklaturasını (IUPAC qaydalarına əsasən) tətbiq edir, struktur formullarını tərtib edir və düzgün adlandırır. Aromatik birləşmələrdə izomerlik növlərini (mövqe izomerliyi – orto, meta və para) müəyyən edir və fərqləndirir. Aromatik birləşmələrin fiziki və kimyəvi xassələrini izah edir, xüsusilə elektrofil aromatik əvəzlənmə reaksiyalarını (halogenləşmə, nitrolaşma, sulfolaşma, Friedel–Crafts alkilləşməsi və asiləşməsi) reaksiya tənlikləri ilə göstərir. Substituentlərin elektron təsirini (aktivləşdirici və deaktivləşdirici qruplar, orto/para və meta istiqamətləndirici təsir) izah edir və reaksiya məhsullarını proqnozlaşdırır. Aromatik birləşmələrin alınma üsullarını və onların laboratoriya və sənayedə tətbiq olunan əsas sintez yollarını izah edir. Aromatik birləşmələrin tətbiq sahələrini (üzvi sintez, əczaçılıq, polimer sənayesi, boyaq maddələri, həlledicilər və digər kimya sahələri) nümunələrlə izah edir. Mövzu üzrə nəzəri və praktik məsələləri həll edir, reaksiyaların məhsullarını proqnozlaşdırır, struktur formulları tərtib edir və alınmış nəticələri təhlil edir.
   • Bu mövzunu öyrəndikdən sonra tələbə: Aromatik birləşmələrin quruluşunu, tərkibini və əsas xüsusiyyətlərini izah edir, aromatiklik anlayışını şərh edir. Benzol və onun homoloqlarının quruluşunu, elektron quruluşunu və aromatikliyin yaranma səbəblərini izah edir. Hückel qaydasını (4n+2 π-elektron qaydası) izah edir və birləşmələrin aromatik, antiaromatik və qeyri-aromatik xarakterini müəyyən edir. Aromatik birləşmələrin nomenklaturasını (IUPAC qaydalarına əsasən) tətbiq edir, struktur formullarını tərtib edir və düzgün adlandırır. Aromatik birləşmələrdə izomerlik növlərini (mövqe izomerliyi – orto, meta və para) müəyyən edir və fərqləndirir. Aromatik birləşmələrin fiziki və kimyəvi xassələrini izah edir, xüsusilə elektrofil aromatik əvəzlənmə reaksiyalarını (halogenləşmə, nitrolaşma, sulfolaşma, Friedel–Crafts alkilləşməsi və asiləşməsi) reaksiya tənlikləri ilə göstərir. Substituentlərin elektron təsirini (aktivləşdirici və deaktivləşdirici qruplar, orto/para və meta istiqamətləndirici təsir) izah edir və reaksiya məhsullarını proqnozlaşdırır. Aromatik birləşmələrin alınma üsullarını və onların laboratoriya və sənayedə tətbiq olunan əsas sintez yollarını izah edir. Aromatik birləşmələrin tətbiq sahələrini (üzvi sintez, əczaçılıq, polimer sənayesi, boyaq maddələri, həlledicilər və digər kimya sahələri) nümunələrlə izah edir. Mövzu üzrə nəzəri və praktik məsələləri həll edir, reaksiyaların məhsullarını proqnozlaşdırır, struktur formulları tərtib edir və alınmış nəticələri təhlil edir.
6. 6.
   Üzvi birləşmələrin quruluşunu tədqiq etmək üçün spektral üsulların tətbiqiMühazirə

   Bu mövzuda üzvi birləşmələrin quruluşunun müəyyən edilməsində spektral analiz üsullarının tətbiqi öyrənilir. Molekulların quruluşunun, funksional qruplarının, rabitələrinin və molekulyar kütləsinin təyin edilməsində müasir instrumental analiz metodlarının nəzəri əsasları və praktik tətbiqi izah edilir. Spektroskopik üsulların üzvi sintezdə, elmi tədqiqatlarda, əczaçılıq, neft-kimya və analitik kimya sahələrində əhəmiyyəti təhlil olunur. Mövzuda ultrabənövşəyi-görünən (UV–Vis) spektroskopiyası, infraqırmızı (IR) spektroskopiyası, nüvə maqnit rezonansı (¹H və ¹³C NMR) və kütlə spektrometriyası (MS) üsullarının fiziki əsasları, iş prinsipləri və tətbiq sahələri öyrənilir. IR spektrləri vasitəsilə funksional qrupların identifikasiyası, UV–Vis spektroskopiyası ilə konjuqə olunmuş sistemlərin tədqiqi, NMR spektroskopiyası ilə molekulun karbon-hidrogen skeletinin və stereokimyəvi xüsusiyyətlərinin müəyyən edilməsi, MS üsulu ilə molekulyar kütlənin və fraqmentləşmə qanunauyğunluqlarının təhlili izah edilir. Mövzuda müxtəlif spektral məlumatların kompleks şəkildə interpretasiyası, spektrlərin oxunması və müqayisəli təhlili əsasında üzvi birləşmələrin quruluşunun müəyyən edilməsi, həmçinin spektral üsulların birgə tətbiqinin üstünlükləri araşdırılır. Tələbələr nümunə spektrlər üzərində işləyərək əldə olunan nəticələri şərh etməyi və naməlum üzvi maddələrin strukturunu əsaslandırmağı öyrənirlər. Mövzunun mənimsənilməsi nəticəsində tələbələr: üzvi birləşmələrin quruluşunun öyrənilməsində istifadə olunan əsas spektral üsulları fərqləndirə biləcəklər; UV–Vis, IR, ¹H NMR, ¹³C NMR və MS üsullarının iş prinsiplərini və tətbiq sahələrini izah edə biləcəklər; IR spektrləri əsasında funksional qrupları, NMR spektrləri əsasında hidrogen və karbon atomlarının kimyəvi mühitini müəyyən edə biləcəklər; kütlə spektrometriyası məlumatlarına əsasən molekulyar kütləni və əsas fraqmentləri təhlil edə biləcəklər; müxtəlif spektral məlumatları kompleks şəkildə şərh edərək üzvi birləşmələrin quruluşunu müəyyənləşdirə biləcəklər; spektral analiz üsullarının elmi tədqiqatlarda, üzvi sintezdə, əczaçılıq və neft-kimya sənayesində tətbiq imkanlarını qiymətləndirə biləcəklər.

   • Üzvi birləşmələrin quruluşunun təyinində istifadə olunan əsas spektral üsulları (İQ/IR, UB-Visible (UV-Vis), NMR və kütlə spektrometriyası (MS)) izah edir. İnfraqırmızı (IR) spektroskopiyasının əsas prinsiplərini izah edir və funksional qrupların xarakterik udulma zolaqlarını müəyyən edir. Ultrabənövşəyi-görünən (UV-Vis) spektroskopiyasının əsaslarını izah edir, xromofor və auksokrom qrupların spektrə təsirini şərh edir. ¹H və ¹³C NMR spektroskopiyasının əsas prinsiplərini izah edir, kimyəvi sürüşmə (δ), spin-spin qarşılıqlı təsiri, multipletlik və inteqrasiya anlayışlarını tətbiq edir. Kütlə spektrometriyasının (MS) prinsiplərini izah edir, molekulyar ionu və əsas fraqmentləşmə yollarını müəyyən edir. Spektral məlumatları təhlil edərək üzvi birləşmələrin funksional qruplarını, molekulyar quruluşunu və mümkün izomerlərini müəyyənləşdirir. IR, NMR, UV-Vis və MS məlumatlarını kompleks şəkildə müqayisə edir və onların əsasında birləşmənin strukturunu əsaslandırır. Spektral üsulların üstünlüklərini və məhdudiyyətlərini müqayisə edir, konkret tədqiqat məqsədi üçün uyğun analitik üsulu seçir. Spektral analiz nəticələrini elmi şəkildə şərh edir, cədvəl və qrafiklərdən istifadə edərək nəticələri təqdim edir. Spektral məlumatlar əsasında struktur təyini ilə bağlı praktik məsələləri həll edir, əldə olunan nəticələri qiymətləndirir və elmi əsaslandırılmış qərar qəbul edir.
   • Sas spektral üsulları (İQ/IR, UB-Visible (UV-Vis), NMR və kütlə spektrometriyası (MS)) izah edir. İnfraqırmızı (IR) spektroskopiyasının əsas prinsiplərini izah edir və funksional qrupların xarakterik udulma zolaqlarını müəyyən edir. Ultrabənövşəyi-görünən (UV-Vis) spektroskopiyasının əsaslarını izah edir, xromofor və auksokrom qrupların spektrə təsirini şərh edir. ¹H və ¹³C NMR spektroskopiyasının əsas prinsiplərini izah edir, kimyəvi sürüşmə (δ), spin-spin qarşılıqlı təsiri, multipletlik və inteqrasiya anlayışlarını tətbiq edir. Kütlə spektrometriyasının (MS) prinsiplərini izah edir, molekulyar ionu və əsas fraqmentləşmə yollarını müəyyən edir. Spektral məlumatları təhlil edərək üzvi birləşmələrin funksional qruplarını, molekulyar quruluşunu və mümkün izomerlərini müəyyənləşdirir. IR, NMR, UV-Vis və MS məlumatlarını kompleks şəkildə müqayisə edir və onların əsasında birləşmənin strukturunu əsaslandırır. Spektral üsulların üstünlüklərini və məhdudiyyətlərini müqayisə edir, konkret tədqiqat məqsədi üçün uyğun analitik üsulu seçir. Spektral analiz nəticələrini elmi şəkildə şərh edir, cədvəl və qrafiklərdən istifadə edərək nəticələri təqdim edir. Spektral məlumatlar əsasında struktur təyini ilə bağlı praktik məsələləri həll edir, əldə olunan nəticələri qiymətləndirir və elmi əsaslandırılmış qərar qəbul edir.
7. 7.
   Karbohidrogenlərin halogenli törəmələriMühazirə

   Bu mövzuda karbohidrogenlərin halogenli törəmələrinin quruluşu, təsnifatı, nomenklaturası, izomerliyi, fiziki və kimyəvi xassələri öyrənilir. Alkil-, alkenil-, alkinil- və arilhalogenidlərin quruluş xüsusiyyətləri, karbon–halogen rabitəsinin təbiəti, halogen atomunun molekulun reaktivliyinə təsiri və IUPAC nomenklaturasına uyğun adlandırma qaydaları izah edilir. Halogenli törəmələrin fiziki xassələrinin molekul quruluşundan, halogenin növündən və sayından asılılığı təhlil olunur. Mövzuda halogenli törəmələrin alınma üsulları – karbohidrogenlərin radikal halogenləşdirilməsi, alken və alkinlərə halogen və hidrogenhalogenlərin birləşdirilməsi, spirtlərin halogenləşdirici reagentlərlə reaksiyası və digər laboratoriya və sənaye üsulları nəzərdən keçirilir. Karbohidrogenlərin halogenli törəmələri üçün xarakterik olan nukleofil əvəzolunma (SN1 və SN2) və eliminasiya (E1 və E2) reaksiyalarının mexanizmləri, onların gedişinə təsir edən amillər (substratın quruluşu, həlledici, nukleofilin gücü, ayrılan qrupun xüsusiyyətləri və temperatur) ətraflı izah edilir. Bundan əlavə, orqanometal birləşmələrin, o cümlədən Qrinyar reagentlərinin alınması və onların üzvi sintezdə tətbiqi öyrənilir. Mövzuda halogenli üzvi birləşmələrin üzvi sintezdə mühüm aralıq məhsullar kimi rolu, əczaçılıq, aqrokimya, polimer sənayesi və digər kimya sahələrində tətbiqi, eləcə də bəzi halogenli birləşmələrin toksikoloji və ekoloji xüsusiyyətləri qiymətləndirilir. Mövzunun mənimsənilməsi nəticəsində tələbələr: karbohidrogenlərin halogenli törəmələrinin quruluşunu, təsnifatını və nomenklaturasını izah edə biləcəklər; halogenli törəmələrin əsas alınma üsullarını və fiziki-kimyəvi xassələrini şərh edə biləcəklər; SN1, SN2, E1 və E2 reaksiyalarının mexanizmlərini və onların gedişinə təsir edən amilləri izah edə biləcəklər; halogenli törəmələrin iştirak etdiyi əsas kimyəvi reaksiyaları tənliklərlə ifadə edə biləcəklər; Qrinyar reagentlərinin alınmasını və üzvi sintezdə tətbiqini izah edə biləcəklər; halogenli üzvi birləşmələrin sənayedə, əczaçılıqda, polimer kimyasında və digər sahələrdə tətbiqini, həmçinin onların ekoloji və təhlükəsizlik baxımından əhəmiyyətini qiymətləndirə biləcəklər.

   • Bu mövzunu öyrəndikdən sonra tələbə: Karbohidrogenlərin halogenli törəmələrinin quruluşunu, təsnifatını və nomenklaturasını (IUPAC qaydalarına əsasən) izah edir. Alkil və aril halogenidlərini fərqləndirir, onların quruluş xüsusiyyətlərini və reaksiya qabiliyyətini müqayisə edir. Halogenli törəmələrin fiziki xassələrini (qaynama temperaturu, həllolma qabiliyyəti, sıxlıq və s.) izah edir və molekulyar quruluşla əlaqələndirir. Karbohidrogenlərin halogenli törəmələrinin alınma üsullarını (alkanların və aromatik karbohidrogenlərin halogenləşdirilməsi, alkenlərə hidrogen halogenidlərin və halogenlərin qatılması, spirtlərdən sintez və s.) izah edir. Halogenli törəmələrin kimyəvi xassələrini izah edir, nukleofil əvəzlənmə (SN1, SN2) və eliminasiya (E1, E2) reaksiyalarının mexanizmlərini müqayisə edir. Reaksiya mexanizmlərinə təsir edən amilləri (substratın quruluşu, nukleofilin gücü, həlledici və temperatur) təhlil edir və reaksiyanın istiqamətini proqnozlaşdırır. Halogenli törəmələrin digər üzvi birləşmələrin sintezində əhəmiyyətini izah edir və onların üzvi sintezdə tətbiqini nümunələrlə göstərir. Halogenli üzvi birləşmələrin tətbiq sahələrini (üzvi sintez, əczaçılıq, polimer sənayesi, kənd təsərrüfatı və s.) və təhlükəsizlik qaydalarını izah edir. Verilmiş halogenli birləşmələr üçün reaksiya tənliklərini tərtib edir, reaksiya məhsullarını proqnozlaşdırır və əsaslandırır. Mövzu üzrə nəzəri və praktik məsələləri həll edir, struktur formullarını tərtib edir, reaksiyaları təhlil edir və alınmış nəticələri qiymətləndirir.
   • Halogenli törəmələrin digər üzvi birləşmələrin sintezində əhəmiyyətini izah edir və onların üzvi sintezdə tətbiqini nümunələrlə göstərir. Halogenli üzvi birləşmələrin tətbiq sahələrini (üzvi sintez, əczaçılıq, polimer sənayesi, kənd təsərrüfatı və s.) və təhlükəsizlik qaydalarını izah edir. Verilmiş halogenli birləşmələr üçün reaksiya tənliklərini tərtib edir, reaksiya məhsullarını proqnozlaşdırır və əsaslandırır. Mövzu üzrə nəzəri və praktik məsələləri həll edir, struktur formullarını tərtib edir, reaksiyaları təhlil edir və alınmış nəticələri qiymətləndirir.
8. 8.
   Bir- və çoxatomlu spirtlər. Fenol.Mühazirə

   Bu mövzuda bir- və çoxatomlu spirtlərin, həmçinin fenolların quruluşu, təsnifatı, nomenklaturası, izomerliyi, fiziki və kimyəvi xassələri öyrənilir. Spirtlərin hidroksil (–OH) funksional qrupunun quruluşu, birli, ikili və üçlü spirtlərin təsnifatı, bir- və çoxatomlu spirtlərin IUPAC nomenklaturasına uyğun adlandırılması və fiziki xassələrinin molekul quruluşundan asılılığı izah edilir. Fenolların quruluş xüsusiyyətləri, hidroksil qrupunun aromatik nüvə ilə qarşılıqlı təsiri və spirtlərlə müqayisədə fərqli kimyəvi davranışı təhlil olunur. Mövzuda spirtlərin alınma üsulları – alkenlərin hidratlaşması, karbonil birləşmələrinin reduksiyası, halogenli törəmələrin hidrolizi, fermentasiya və digər laboratoriya və sənaye üsulları öyrənilir. Spirtlər üçün xarakterik olan reaksiyalar, o cümlədən aktiv metallarla qarşılıqlı təsir, əvəzolunma, dehidratasiya, oksidləşmə, esterləşmə və efirlərin alınması reaksiyaları araşdırılır. Çoxatomlu spirtlərin, xüsusilə etilenqlikol və qliserinin kimyəvi xassələri, mis(II) hidroksidlə verdiyi keyfiyyət reaksiyası və onların sənayedə tətbiqi izah edilir. Fenolların alınma üsulları, turşuluq xassələri, elektrofil aromatik əvəzolunma reaksiyalarında reaktivliyi, natrium hidroksid və bromlu su ilə reaksiyaları, dəmir(III) xloridlə verdiyi keyfiyyət reaksiyası və oksidləşmə prosesləri ətraflı öyrənilir. Spirt və fenolların kimyəvi xassələrinin müqayisəsi, hidroksil qrupunun molekulun reaktivliyinə təsiri və funksional qruplar arasındakı əlaqələr təhlil edilir. Mövzuda spirtlərin və fenolların əczaçılıq, tibb, qida, kosmetika, polimer, boya və neft-kimya sənayesində tətbiqi, həmçinin onların toksikoloji xüsusiyyətləri, təhlükəsiz istifadəsi və ətraf mühitə təsiri qiymətləndirilir. Mövzunun mənimsənilməsi nəticəsində tələbələr: bir- və çoxatomlu spirtlərin, eləcə də fenolların quruluşunu, təsnifatını və nomenklaturasını izah edə biləcəklər; spirt və fenolların fiziki və kimyəvi xassələrini müqayisə edə biləcəklər; spirtlərin və fenolların əsas alınma üsullarını və xarakterik reaksiyalarını tənliklərlə ifadə edə biləcəklər; çoxatomlu spirtlər və fenollar üçün keyfiyyət reaksiyalarını izah edə biləcəklər; hidroksil qrupunun molekulun reaktivliyinə təsirini və funksional qruplar arasındakı əlaqəni şərh edə biləcəklər; spirtlərin və fenolların kimya sənayesində, əczaçılıqda, tibbdə və digər sahələrdə tətbiqini, həmçinin onların təhlükəsiz istifadəsi və ekoloji əhəmiyyətini qiymətləndirə biləcəklər.

   • Bir- və çoxatomlu spirtlərin, həmçinin fenolların quruluşunu, təsnifatını və nomenklaturasını (IUPAC qaydalarına əsasən) izah edir. Spirtlər və fenolların molekulyar quruluşunu təhlil edir, onların oxşar və fərqli xüsusiyyətlərini müqayisə edir. Bir- və çoxatomlu spirtlərin, eləcə də fenolların fiziki xassələrini (qaynama temperaturu, həllolma qabiliyyəti, hidrogen rabitəsi və s.) izah edir və quruluşla əlaqələndirir. Spirtlərin və fenolların alınma üsullarını (alkenlərin hidratlaşması, karbonil birləşmələrinin reduksiyası, halogenli törəmələrin hidrolizi, kumol üsulu və s.) izah edir. Spirtlərin kimyəvi xassələrini (aktiv metallarla, hidrogen halogenidlərlə reaksiyalar, dehidratasiya, oksidləşmə, efirləşmə və esterləşmə reaksiyaları) izah edir və reaksiya tənliklərini tərtib edir. Fenolların kimyəvi xassələrini (turşuluq xüsusiyyətləri, elektrofil aromatik əvəzlənmə, bromlaşma, nitrolaşma, oksidləşmə və s.) izah edir və spirtlərlə müqayisə edir. Bir-, iki- və üçatomlu spirtlərin kimyəvi aktivliyini müqayisə edir, hidroksil qruplarının sayının maddələrin xassələrinə təsirini qiymətləndirir. Spirtlərin və fenolların sənaye və laboratoriya tətbiq sahələrini (həlledicilər, antiseptiklər, polimerlər, dərman preparatları, boya və plastik istehsalı və s.) nümunələrlə izah edir. Spirt və fenolların təhlükəsizlik qaydalarını və toksikoloji xüsusiyyətlərini izah edir, laboratoriyada onlarla işləmə prinsiplərini tətbiq edir. Mövzu üzrə nəzəri və praktik məsələləri həll edir, reaksiyaların məhsullarını proqnozlaşdırır, struktur formullarını tərtib edir və alınmış nəticələri elmi əsaslarla təhlil edir.
   • Spirtlər və fenolların molekulyar quruluşunu təhlil edir, onların oxşar və fərqli xüsusiyyətlərini müqayisə edir. Bir- və çoxatomlu spirtlərin, eləcə də fenolların fiziki xassələrini (qaynama temperaturu, həllolma qabiliyyəti, hidrogen rabitəsi və s.) izah edir və quruluşla əlaqələndirir. Spirtlərin və fenolların alınma üsullarını (alkenlərin hidratlaşması, karbonil birləşmələrinin reduksiyası, halogenli törəmələrin hidrolizi, kumol üsulu və s.) izah edir. Spirtlərin kimyəvi xassələrini (aktiv metallarla, hidrogen halogenidlərlə reaksiyalar, dehidratasiya, oksidləşmə, efirləşmə və esterləşmə reaksiyaları) izah edir və reaksiya tənliklərini tərtib edir. Fenolların kimyəvi xassələrini (turşuluq xüsusiyyətləri, elektrofil aromatik əvəzlənmə, bromlaşma, nitrolaşma, oksidləşmə və s.) izah edir və spirtlərlə müqayisə edir. Bir-, iki- və üçatomlu spirtlərin kimyəvi aktivliyini müqayisə edir, hidroksil qruplarının sayının maddələrin xassələrinə təsirini qiymətləndirir. Spirtlərin və fenolların sənaye və laboratoriya tətbiq sahələrini (həlledicilər, antiseptiklər, polimerlər, dərman preparatları, boya və plastik istehsalı və s.) nümunələrlə izah edir. Spirt və fenolların təhlükəsizlik qaydalarını və toksikoloji xüsusiyyətlərini izah edir, laboratoriyada onlarla işləmə prinsiplərini tətbiq edir. Mövzu üzrə nəzəri və praktik məsələləri həll edir, reaksiyaların məhsullarını proqnozlaşdırır, struktur formullarını tərtib edir və alınmış nəticələri elmi əsaslarla təhlil edir.
9. 9.
   Sadə efirlər. EpoksibirləşmələrMühazirə

   Bu mövzuda sadə efirlər və epoksibirləşmələrin quruluşu, təsnifatı, nomenklaturası, izomerliyi, fiziki və kimyəvi xassələri öyrənilir. Sadə efirlərin quruluş xüsusiyyətləri, C–O–C funksional qrupunun xüsusiyyətləri, simmetrik və qeyri-simmetrik efirlərin təsnifatı, IUPAC nomenklaturasına uyğun adlandırılması və fiziki xassələrinin molekul quruluşundan asılılığı izah edilir. Epoksibirləşmələrin (oksiranların) üçüzvlü tsiklik efirlər kimi quruluşu, halqa gərginliyi və bunun onların yüksək reaktivliyinə təsiri təhlil olunur. Mövzuda sadə efirlərin alınma üsulları – spirtlərin molekullararası dehidratasiyası, Uilyamson efir sintezi və digər laboratoriya və sənaye üsulları nəzərdən keçirilir. Sadə efirlər üçün xarakterik olan reaksiyalar, o cümlədən turşuların təsiri altında parçalanma, oksidləşmə və peroksidlərin əmələ gəlməsi prosesləri öyrənilir. Efirlərin üzvi həlledici kimi geniş tətbiqi, saxlanma zamanı peroksidlərin yaranması və bununla bağlı təhlükəsizlik qaydaları izah edilir. Epoksibirləşmələrin alınma üsulları – alkenlərin peroksiturşularla epoksidləşməsi, halogenhidrinlərin qələvi mühitdə tsiklləşməsi və digər üsullar araşdırılır. Epoksidlərin nukleofil reagentlərlə halqanın açılması reaksiyaları, turşu və qələvi mühitdə reaksiyaların mexanizmi, regioselektivlik və stereokimyəvi xüsusiyyətlər təhlil edilir. Epoksibirləşmələrin üzvi sintezdə mühüm aralıq məhsullar kimi rolu, bioloji fəal maddələrin, dərman preparatlarının, polimerlərin və digər yüksək dəyərli üzvi birləşmələrin sintezində tətbiqi öyrənilir. Mövzuda sadə efirlərin və epoksibirləşmələrin kimya sənayesində, neft-kimyada, əczaçılıqda, polimer sənayesində və laboratoriya praktikasında tətbiqi, həmçinin onların təhlükəsiz istifadəsi, toksikoloji xüsusiyyətləri və ətraf mühitə təsiri qiymətləndirilir. Mövzunun mənimsənilməsi nəticəsində tələbələr: sadə efirlərin və epoksibirləşmələrin quruluşunu, təsnifatını və nomenklaturasını izah edə biləcəklər; sadə efirlərin və epoksidlərin əsas alınma üsullarını və fiziki-kimyəvi xassələrini şərh edə biləcəklər; sadə efirlər və epoksibirləşmələr üçün xarakterik kimyəvi reaksiyaları və onların mexanizmlərini tənliklərlə ifadə edə biləcəklər; epoksidlərin halqasının açılması reaksiyalarının regioselektiv və stereokimyəvi xüsusiyyətlərini izah edə biləcəklər; sadə efirlərin və epoksidlərin üzvi sintezdə aralıq məhsul kimi əhəmiyyətini qiymətləndirə biləcəklər; bu birləşmələrin sənayedə, əczaçılıqda, polimer kimyasında və laboratoriya praktikasında tətbiqini, həmçinin təhlükəsizlik və ekoloji aspektlərini əsaslandıra biləcəklər.

   • Bu mövzunu öyrəndikdən sonra tələbə: Sadə efirlərin və epoksibirləşmələrin quruluşunu, təsnifatını və nomenklaturasını (IUPAC qaydalarına əsasən) izah edir. Sadə efirlər və epoksibirləşmələrin molekulyar quruluşunu təhlil edir, onların oxşar və fərqli xüsusiyyətlərini müqayisə edir. Sadə efirlərin və epoksidlərin fiziki xassələrini (qaynama temperaturu, həllolma qabiliyyəti, polyarlıq və s.) izah edir və molekulyar quruluşla əlaqələndirir. Sadə efirlərin və epoksibirləşmələrin alınma üsullarını (Williamson sintezi, alkenlərin epoksidləşməsi, halohidrinlərin tsiklləşməsi və s.) izah edir. Sadə efirlərin kimyəvi xassələrini (oksidləşmə, hidrogen halogenidlərlə parçalanma, efirlərin sabitliyi və s.) izah edir və müvafiq reaksiya tənliklərini tərtib edir. Epoksibirləşmələrin kimyəvi xassələrini izah edir, halqanın gərginliyi nəticəsində baş verən nukleofil halqa açılması reaksiyalarının mexanizmini şərh edir. Epoksidlərin turşu və qələvi mühitdə halqa açılması reaksiyalarını müqayisə edir və reaksiya məhsullarını proqnozlaşdırır. Sadə efirlərin və epoksibirləşmələrin üzvi sintez, əczaçılıq və sənayedə tətbiq sahələrini nümunələrlə izah edir. Sadə efirlər və epoksibirləşmələrlə işləyərkən təhlükəsizlik qaydalarını tətbiq edir, onların yanıcılıq və toksikoloji xüsusiyyətlərini qiymətləndirir. Mövzu üzrə nəzəri və praktik məsələləri həll edir, struktur formullarını və reaksiya tənliklərini tərtib edir, reaksiyaların məhsullarını əsaslandırır və nəticələri təhlil edir.
10. 10.
    Aldehid və ketonlarMühazirə

    Bu mövzuda aldehidlər və ketonların quruluşu, təsnifatı, nomenklaturası, izomerliyi, fiziki və kimyəvi xassələri öyrənilir. Karbonil (C=O) funksional qrupunun elektron quruluşu, karbon atomunun sp²-hibridləşməsi, karbonil qrupunun polyarlığı və bu xüsusiyyətlərin birləşmələrin reaktivliyinə təsiri izah edilir. Aldehid və ketonların IUPAC nomenklaturasına uyğun adlandırılması, struktur və funksional izomerliyi, fiziki xassələrinin molekul quruluşundan asılılığı təhlil olunur. Mövzuda aldehid və ketonların alınma üsulları – birli və ikili spirtlərin oksidləşdirilməsi və dehidrogenləşdirilməsi, alkinlərin hidratlaşması, asil törəmələrinin reduksiyası və digər laboratoriya və sənaye üsulları nəzərdən keçirilir. Karbonil birləşmələri üçün xarakterik olan nukleofil birləşmə reaksiyaları, reduksiya, oksidləşmə, sianhidrinlərin, asetalların və ketalların əmələ gəlməsi, amin törəmələri ilə kondensləşmə reaksiyaları, həmçinin aldol kondensləşməsi və Kannitsaro reaksiyasının mexanizmləri öyrənilir. Aldehidlərin və ketonların reaktivliyinin müqayisəsi, karbonil qrupunun elektron və sterik amillərlə əlaqəsi təhlil edilir. Mövzuda aldehidlərin keyfiyyət reaksiyaları – Tollens (“gümüş güzgü”), Fehlinq və Benedikt reaksiyaları, eləcə də ketonların fərqləndirici xüsusiyyətləri izah edilir. Karbonil birləşmələrinin üzvi sintezdə mühüm aralıq məhsullar kimi rolu, əczaçılıq, parfümeriya, qida, boya və polimer sənayesində tətbiqi, həmçinin onların toksikoloji xüsusiyyətləri və təhlükəsiz istifadəsi qiymətləndirilir. Mövzunun mənimsənilməsi nəticəsində tələbələr: aldehid və ketonların quruluşunu, təsnifatını və nomenklaturasını izah edə biləcəklər; karbonil qrupunun quruluşunun maddələrin fiziki və kimyəvi xassələrinə təsirini şərh edə biləcəklər; aldehid və ketonların əsas alınma üsullarını və xarakterik reaksiyalarını tənliklərlə ifadə edə biləcəklər; nukleofil birləşmə reaksiyalarının mexanizmini və karbonil birləşmələrinin reaktivliyini izah edə biləcəklər; Tollens, Fehlinq və Benedikt reaksiyalarının mahiyyətini və tətbiqini izah edərək aldehidləri ketonlardan fərqləndirə biləcəklər; aldehid və ketonların üzvi sintezdə, əczaçılıqda, qida və kimya sənayesində tətbiq sahələrini, eləcə də təhlükəsizlik və ekoloji aspektlərini qiymətləndirə biləcəklər.

    • Bu mövzunu öyrəndikdən sonra tələbə: Aldehid və ketonların quruluşunu, təsnifatını və nomenklaturasını (IUPAC qaydalarına əsasən) izah edir və onların struktur formullarını düzgün tərtib edir. Aldehid və ketonların karbonil qrupunun elektron quruluşunu təhlil edir, onun maddələrin fiziki və kimyəvi xassələrinə təsirini izah edir. Aldehid və ketonların fiziki xassələrini (qaynama temperaturu, həllolma qabiliyyəti, polyarlıq və s.) xarakterizə edir və molekulyar quruluşla əlaqələndirir. Aldehid və ketonların alınma üsullarını (spirtlərin oksidləşməsi, alkinlərin hidratlaşması, asil xloridlərin reduksiyası və digər üsullar) izah edir. Karbonil birləşmələrinin əsas kimyəvi xassələrini izah edir və nukleofil qatılma reaksiyalarının mexanizmini şərh edir. Aldehid və ketonların oksidləşmə və reduksiya reaksiyalarını müqayisə edir, onların reaksiya qabiliyyətindəki fərqləri əsaslandırır. Karbonil birləşmələrinin xarakterik reaksiyalarını (hidrogenləşmə, sianhidrinlərin əmələ gəlməsi, oksim və hidrazonların alınması, asetal və ketalların əmələ gəlməsi, aldol kondensasiyası və s.) reaksiya tənlikləri ilə izah edir. Aldehid və ketonların keyfiyyət reaksiyalarını (Tollens, Fehling, Schiff reaktivləri və s.) tətbiq edir və onların əsasında bu birləşmələri fərqləndirir. Aldehid və ketonların sənayedə, bioloji sistemlərdə və üzvi sintezdə tətbiq sahələrini nümunələrlə izah edir. Mövzu üzrə nəzəri və praktik məsələləri həll edir, struktur formullarını və reaksiya tənliklərini tərtib edir, reaksiyaların məhsullarını proqnozlaşdırır və alınmış nəticələri elmi əsaslarla təhlil edir.
11. 11.
    Tiospirtlər, tioefirlər, sulfoturşularMühazirə

    Bu mövzuda tiospirtlər (tiollar), tioefirlər (sulfidlər) və sulfoturşuların quruluşu, təsnifatı, nomenklaturası, izomerliyi, fiziki və kimyəvi xassələri öyrənilir. Kükürd tərkibli üzvi birləşmələrin funksional qrupları, onların oksigen analoqları ilə oxşar və fərqli cəhətləri, karbon–kükürd rabitəsinin xüsusiyyətləri və bu xüsusiyyətlərin maddələrin reaktivliyinə təsiri izah edilir. Tiolların, sulfidlərin və sulfoturşuların IUPAC nomenklaturasına uyğun adlandırılması, fiziki xassələrinin molekul quruluşundan və funksional qruplardan asılılığı təhlil olunur. Mövzuda tiospirtlərin, tioefirlərin və sulfoturşuların alınma üsulları – halogenli törəmələrin nukleofil əvəzolunma reaksiyaları, spirt və fenol törəmələrinin çevrilmələri, aromatik birləşmələrin sulfonlaşdırılması və digər laboratoriya və sənaye üsulları öyrənilir. Tiollar üçün xarakterik olan turşuluq xassələri, merkaptidlərin əmələ gəlməsi, oksidləşmə nəticəsində disulfidlərin yaranması, tioefirlərin oksidləşməsi ilə sulfoksid və sulfonların alınması, sulfoturşular üçün isə turşu xassələri, duzların və törəmələrinin əmələ gəlməsi reaksiyaları izah edilir. Bu birləşmələrin üzvi sintezdə mühüm aralıq məhsullar kimi rolu və müxtəlif çevrilmələrdə tətbiqi nəzərdən keçirilir. Mövzuda kükürd tərkibli üzvi birləşmələrin bioloji sistemlərdə rolu (amin turşuları, zülallar və kofermentlər), əczaçılıq, neft-kimya, boya, səthi aktiv maddələr, polimer və incə üzvi sintez sənayesində tətbiqi, həmçinin onların toksikoloji xüsusiyyətləri, təhlükəsiz istifadəsi və ətraf mühitə təsiri qiymətləndirilir. Mövzunun mənimsənilməsi nəticəsində tələbələr: tiospirtlərin, tioefirlərin və sulfoturşuların quruluşunu, təsnifatını və nomenklaturasını izah edə biləcəklər; bu birləşmələrin fiziki və kimyəvi xassələrini oksigen analoqları ilə müqayisə edə biləcəklər; əsas alınma üsullarını və xarakterik reaksiyalarını tənliklərlə ifadə edə biləcəklər; tiolların oksidləşməsi, disulfidlərin əmələ gəlməsi, tioefirlərin oksidləşməsi və sulfoturşuların reaksiyalarını şərh edə biləcəklər; kükürd tərkibli üzvi birləşmələrin bioloji və sənaye əhəmiyyətini əsaslandıra biləcəklər; bu maddələrin əczaçılıq, neft-kimya və digər sənaye sahələrində tətbiqini, eləcə də təhlükəsizlik və ekoloji aspektlərini qiymətləndirə biləcəklər.

    • Bu mövzunu öyrəndikdən sonra tələbə: Tiospirtlərin (tiolların), tioefirlərin (sulfidlərin) və sulfoturşuların quruluşunu, təsnifatını və nomenklaturasını (IUPAC qaydalarına əsasən) izah edir. Kükürd tərkibli üzvi birləşmələrin molekulyar quruluşunu təhlil edir, onların oksigen analoqları (spirtlər və efirlər) ilə oxşar və fərqli cəhətlərini müqayisə edir. Tiospirtlərin, tioefirlərin və sulfoturşuların fiziki xassələrini (qaynama temperaturu, həllolma qabiliyyəti, qoxu, polyarlıq və s.) izah edir və molekulyar quruluşla əlaqələndirir. Bu birləşmələrin alınma üsullarını (halogenli törəmələrdən sintez, nukleofil əvəzlənmə reaksiyaları, oksidləşmə və digər üsullar) izah edir. Tiospirtlərin kimyəvi xassələrini (turşuluq xüsusiyyətləri, tiolatların əmələ gəlməsi, oksidləşmə nəticəsində disulfidlərin alınması və s.) izah edir və müvafiq reaksiya tənliklərini tərtib edir. Tioefirlərin kimyəvi xassələrini (oksidləşmə nəticəsində sulfoksid və sulfonların əmələ gəlməsi, nukleofil reaksiyalar və s.) izah edir. Sulfoturşuların kimyəvi xassələrini (turşuluq, duz və törəmələrinin əmələ gəlməsi, üzvi sintezdə reaksiyaları) izah edir və tətbiq sahələrini şərh edir. Kükürd tərkibli üzvi birləşmələrin bioloji, sənaye və laboratoriya əhəmiyyətini (dərman preparatları, boyaq maddələri, səthi aktiv maddələr, kataliz və üzvi sintez) nümunələrlə izah edir. Tiospirtlər, tioefirlər və sulfoturşularla işləyərkən təhlükəsizlik qaydalarını tətbiq edir, onların toksikoloji və ekoloji xüsusiyyətlərini qiymətləndirir. Mövzu üzrə nəzəri və praktik məsələləri həll edir, struktur formullarını və reaksiya tənliklərini tərtib edir, reaksiyaların məhsullarını proqnozlaşdırır və nəticələri elmi əsaslarla təhlil edir.
12. 12.
    NitrobirləşmələrMühazirə

    Bu mövzuda nitrobirləşmələrin quruluşu, təsnifatı, nomenklaturası, izomerliyi, fiziki və kimyəvi xassələri öyrənilir. Nitro (–NO₂) funksional qrupunun elektron quruluşu, onun molekulun reaktivliyinə və fiziki xassələrinə təsiri, alifatik və aromatik nitrobirləşmələrin quruluş xüsusiyyətləri izah edilir. Nitrobirləşmələrin IUPAC nomenklaturasına uyğun adlandırılması, struktur və mövqe izomerliyi, fiziki xassələrinin molekul quruluşundan və nitro qruplarının sayından asılılığı təhlil olunur. Mövzuda nitrobirləşmələrin alınma üsulları – alkanların və aromatik karbohidrogenlərin nitrolaşdırılması, halogenli törəmələrin nukleofil əvəzolunma reaksiyaları və digər laboratoriya və sənaye üsulları öyrənilir. Nitrobirləşmələr üçün xarakterik olan kimyəvi reaksiyalar, xüsusilə nitro qrupunun mərhələli reduksiyası nəticəsində nitrozobirləşmələrin, hidroksilaminlərin və aminlərin əmələ gəlməsi, həmçinin aromatik nitrobirləşmələrdə elektrofil və nukleofil əvəzolunma reaksiyalarının xüsusiyyətləri izah edilir. Nitro qrupunun güclü elektronakseptor təsiri, aromatik halqanın reaktivliyinə və substituentlərin istiqamətləndirici xüsusiyyətlərinə təsiri təhlil olunur. Mövzuda nitrobirləşmələrin üzvi sintezdə mühüm aralıq məhsullar kimi rolu, anilin və digər aromatik aminlərin alınmasında əhəmiyyəti, boya, əczaçılıq, aqrokimya, partlayıcı maddələr və polimer sənayesində tətbiqi araşdırılır. Eyni zamanda, bəzi nitrobirləşmələrin toksikoloji xüsusiyyətləri, təhlükəsiz istifadə qaydaları və ətraf mühitə təsiri qiymətləndirilir. Mövzunun mənimsənilməsi nəticəsində tələbələr: nitrobirləşmələrin quruluşunu, təsnifatını və nomenklaturasını izah edə biləcəklər; nitro qrupunun elektron təsirini və molekulun reaktivliyinə təsirini şərh edə biləcəklər; nitrobirləşmələrin əsas alınma üsullarını və xarakterik kimyəvi reaksiyalarını tənliklərlə ifadə edə biləcəklər; nitro qrupunun reduksiya proseslərini və aminlərin alınmasındakı rolunu izah edə biləcəklər; aromatik nitrobirləşmələrdə substituentlərin istiqamətləndirici təsirini və reaktivlik qanunauyğunluqlarını təhlil edə biləcəklər; nitrobirləşmələrin əczaçılıq, boya, aqrokimya, polimer və digər kimya sənayesi sahələrində tətbiqini, eləcə də təhlükəsizlik və ekoloji aspektlərini qiymətləndirə biləcəklər.

    • Bu mövzunu öyrəndikdən sonra tələbə: Nitrobirləşmələrin quruluşunu, təsnifatını və nomenklaturasını (IUPAC qaydalarına əsasən) izah edir və onların struktur formullarını düzgün tərtib edir. Nitro qrupunun (-NO₂) elektron quruluşunu təhlil edir, onun molekulun fiziki və kimyəvi xassələrinə təsirini izah edir. Alifatik və aromatik nitrobirləşmələri fərqləndirir, onların quruluş və reaksiya qabiliyyətini müqayisə edir. Nitrobirləşmələrin fiziki xassələrini (qaynama temperaturu, həllolma qabiliyyəti, polyarlıq və s.) izah edir və molekulyar quruluşla əlaqələndirir. Nitrobirləşmələrin alınma üsullarını (alkanların radikal nitrolaşması, aromatik birləşmələrin nitrolaşması və digər sintez üsulları) izah edir və müvafiq reaksiya tənliklərini tərtib edir. Nitrobirləşmələrin kimyəvi xassələrini (reduksiya, nukleofil əvəzlənmə, aktiv metilen qrupunun reaksiyaları və s.) izah edir və reaksiya mexanizmlərini şərh edir. Nitrobirləşmələrin reduksiyası nəticəsində aminlərin alınmasını izah edir və bu çevrilmələrin üzvi sintezdə əhəmiyyətini əsaslandırır. Nitrobirləşmələrin sənaye və laboratoriya tətbiq sahələrini (boyaq maddələri, dərman preparatları, həlledicilər, üzvi sintez və digər kimya sahələri) nümunələrlə izah edir. Nitrobirləşmələrlə işləyərkən təhlükəsizlik qaydalarını tətbiq edir, onların toksikoloji və ekoloji xüsusiyyətlərini qiymətləndirir. Mövzu üzrə nəzəri və praktik məsələləri həll edir, reaksiyaların məhsullarını proqnozlaşdırır, struktur formullarını və reaksiya tənliklərini tərtib edir, alınmış nəticələri elmi əsaslarla təhlil edir.
13. 13.
    AminlərMühazirə

    Bu mövzuda aminlərin quruluşu, təsnifatı, nomenklaturası, izomerliyi, fiziki və kimyəvi xassələri öyrənilir. Aminlərin ammonyakın üzvi törəmələri kimi quruluşu, birli, ikili və üçlü aminlərin təsnifatı, alifatik, aromatik və heterotsiklik aminlərin xüsusiyyətləri izah edilir. Azot atomunun sp³-hibridləşməsi, sərbəst elektron cütünün mövcudluğu, bunun aminlərin əsaslıq xassələrinə və kimyəvi reaktivliyinə təsiri, həmçinin IUPAC nomenklaturasına uyğun adlandırma qaydaları təhlil olunur. Mövzuda aminlərin alınma üsulları – nitrobirləşmələrin reduksiyası, halogenli törəmələrin ammonyak və aminlərlə nukleofil əvəzolunma reaksiyaları, nitrillərin reduksiyası, amidlərin Hofmann çevrilməsi və digər laboratoriya və sənaye üsulları nəzərdən keçirilir. Aminlər üçün xarakterik olan kimyəvi reaksiyalar, o cümlədən duzların əmələ gəlməsi, alkilləşmə, asiləşmə, aldehid və ketonlarla kondensləşmə, diazotlaşma və azoqoşulma reaksiyaları öyrənilir. Aromatik aminlərin, xüsusilə anilinin elektron quruluşu, əsaslıq xüsusiyyətləri və elektrofil aromatik əvəzolunma reaksiyalarındakı davranışı izah edilir. Mövzuda aminlərin bioloji əhəmiyyəti, amin turşuları, alkaloidlər və digər azotlu üzvi birləşmələrin tərkibində rolu, həmçinin əczaçılıq, boya, polimer, kənd təsərrüfatı kimyası və neft-kimya sənayesində tətbiqi araşdırılır. Aminlərin toksikoloji xüsusiyyətləri, təhlükəsiz istifadəsi və ətraf mühitə təsiri də qiymətləndirilir. Mövzunun mənimsənilməsi nəticəsində tələbələr: aminlərin quruluşunu, təsnifatını və nomenklaturasını izah edə biləcəklər; aminlərin əsaslıq xassələrini və sərbəst elektron cütünün kimyəvi davranışa təsirini şərh edə biləcəklər; aminlərin əsas alınma üsullarını və xarakterik reaksiyalarını tənliklərlə ifadə edə biləcəklər; diazotlaşma, azoqoşulma, alkilləşmə və asiləşmə reaksiyalarının mahiyyətini izah edə biləcəklər; alifatik və aromatik aminlərin kimyəvi xassələrini müqayisə edə biləcəklər; aminlərin əczaçılıq, boya, polimer və digər kimya sənayesi sahələrində tətbiqini, eləcə də onların bioloji, ekoloji və təhlükəsizlik baxımından əhəmiyyətini qiymətləndirə biləcəklər.

    • Bu mövzunu öyrəndikdən sonra tələbə: Aminlərin quruluşunu, təsnifatını və nomenklaturasını (IUPAC qaydalarına uyğun) izah edir və birli (I°), ikili (II°) və üçlü (III°) aminləri fərqləndirir. Alifatik, aromatik və heterotsiklik aminlərin quruluş xüsusiyyətlərini təhlil edir və onların fiziki-kimyəvi xassələrini müqayisə edir. Aminlərin fiziki xassələrini (aqreqat halı, qaynama temperaturu, həllolma qabiliyyəti, hidrogen rabitəsi və s.) molekulyar quruluşla əlaqələndirir. Aminlərin əsaslıq xüsusiyyətlərini izah edir, elektron donor və elektron qəbuledici qrupların əsaslığa təsirini qiymətləndirir. Aminlərin alınma üsullarını (nitrobirləşmələrin reduksiyası, ammonyakın alkilləşməsi, nitrillərin reduksiyası, amidlərin reduksiyası, Gabriel sintezi və s.) izah edir. Aminlərin əsas kimyəvi xassələrini (turşularla duz əmələ gətirməsi, alkilləşmə, asiləşmə, karbonil birləşmələri ilə reaksiyalar və s.) izah edir və müvafiq reaksiya tənliklərini tərtib edir. Aromatik aminlərin diazolaşma və azoqoşulma reaksiyalarını izah edir, onların üzvi sintez və boya sənayesində tətbiqini əsaslandırır. Aminlərin bioloji və sənaye əhəmiyyətini (dərman preparatları, polimerlər, boyaq maddələri, pestisidlər, səthi aktiv maddələr və s.) nümunələrlə izah edir. Aminlərlə işləyərkən laboratoriya təhlükəsizliyi qaydalarını tətbiq edir, onların toksikoloji və ekoloji xüsusiyyətlərini qiymətləndirir. Mövzu üzrə nəzəri və praktik məsələləri həll edir, struktur formullarını və reaksiya mexanizmlərini təhlil edir, reaksiyaların məhsullarını proqnozlaşdırır və nəticələri elmi əsaslarla şərh edir.
14. 14.
    Birəsaslı karbon turşuları və onların törəmələriMühazirə

    Bu mövzuda birəsaslı karbon turşuları və onların törəmələrinin quruluşu, təsnifatı, nomenklaturası, izomerliyi, fiziki və kimyəvi xassələri öyrənilir. Karboksil (–COOH) funksional qrupunun elektron quruluşu, karbonil və hidroksil qruplarının qarşılıqlı təsiri, turşuluq xassəsinin səbəbləri və substituentlərin elektron təsirinin turşuluğa təsiri izah edilir. Alifatik və aromatik birəsaslı karbon turşularının, eləcə də onların törəmələrinin – asilhalogenidlərin, turşu anhidridlərinin, mürəkkəb efirlərin və amidlərin quruluş xüsusiyyətləri, nomenklaturası və fiziki xassələri təhlil olunur. Mövzuda birəsaslı karbon turşularının alınma üsulları – birli spirtlərin və aldehidlərin oksidləşdirilməsi, nitrillərin hidrolizi, Qrinyar reagentlərinin karbon qazı ilə reaksiyası və digər laboratoriya və sənaye üsulları öyrənilir. Karbon turşuları və onların törəmələri üçün xarakterik olan kimyəvi reaksiyalar, o cümlədən duzların əmələ gəlməsi, esterləşmə, amidləşmə, asil əvəzolunma reaksiyaları, dekarboksilləşmə və reduksiya prosesləri araşdırılır. Nukleofil asil əvəzolunma reaksiyalarının mexanizmi, karbon turşusu törəmələrinin qarşılıqlı çevrilmələri və reaktivlik sırası ətraflı izah edilir. Mövzuda birəsaslı karbon turşularının və onların törəmələrinin əczaçılıq, qida, polimer, boya, kosmetika və neft-kimya sənayesində tətbiqi, həmçinin təbii məhsulların, lipidlərin və digər bioloji əhəmiyyətli birləşmələrin tərkibində rolu təhlil olunur. Bu birləşmələrin təhlükəsiz istifadəsi, saxlanması və ətraf mühitə təsiri də qiymətləndirilir. Mövzunun mənimsənilməsi nəticəsində tələbələr: birəsaslı karbon turşularının və onların törəmələrinin quruluşunu, təsnifatını və nomenklaturasını izah edə biləcəklər; karboksil qrupunun elektron quruluşunu və turşuluq xassəsinə təsir edən amilləri şərh edə biləcəklər; karbon turşularının və onların törəmələrinin əsas alınma üsullarını və xarakterik reaksiyalarını tənliklərlə ifadə edə biləcəklər; nukleofil asil əvəzolunma mexanizmini və karbon turşusu törəmələrinin qarşılıqlı çevrilmələrini izah edə biləcəklər; karbon turşuları törəmələrinin reaktivliyini müqayisə edə və reaksiyaların istiqamətini əsaslandıra biləcəklər; birəsaslı karbon turşularının və onların törəmələrinin üzvi sintezdə, əczaçılıqda, qida və polimer sənayesində tətbiqini, həmçinin bioloji və ekoloji əhəmiyyətini qiymətləndirə biləcəklər.

    • Bu mövzunu öyrəndikdən sonra tələbə: Birəsaslı karbon turşularının və onların törəmələrinin (asil halogenidlər, turşu anhidridləri, efirlər, amidlər və nitrillər) quruluşunu, təsnifatını və nomenklaturasını (IUPAC qaydalarına əsasən) izah edir. Karboksil qrupunun (-COOH) elektron quruluşunu təhlil edir, onun turşuluq xüsusiyyətlərinə və reaksiya qabiliyyətinə təsirini izah edir. Birəsaslı karbon turşularının və onların törəmələrinin fiziki xassələrini (qaynama temperaturu, həllolma qabiliyyəti, hidrogen rabitəsi və s.) molekulyar quruluşla əlaqələndirir. Birəsaslı karbon turşularının alınma üsullarını (birli spirt və aldehidlərin oksidləşməsi, nitrillərin hidrolizi, Grinyar reaksiyası və digər üsullar) izah edir. Karbon turşularının kimyəvi xassələrini (turşuluq, duz əmələ gəlməsi, esterləşmə, amidləşmə, dekarboksilləşmə, reduksiya və s.) izah edir və reaksiya tənliklərini tərtib edir. Karbon turşularının törəmələrinin qarşılıqlı çevrilmələrini (asil halogenid ↔ anhidrid ↔ efir ↔ amid və s.) izah edir və reaksiya mexanizmlərini şərh edir. Nukleofil asil əvəzlənmə reaksiyalarını izah edir və karbon turşuları törəmələrinin reaksiya qabiliyyətini müqayisə edir. Birəsaslı karbon turşularının və onların törəmələrinin sənaye, əczaçılıq və biokimyada tətbiq sahələrini nümunələrlə izah edir. Karbon turşuları və onların törəmələri ilə işləyərkən təhlükəsizlik qaydalarını tətbiq edir, onların toksikoloji və ekoloji xüsusiyyətlərini qiymətləndirir. Mövzu üzrə nəzəri və praktik məsələləri həll edir, struktur formullarını və reaksiya tənliklərini tərtib edir, reaksiyaların məhsullarını proqnozlaşdırır və nəticələri elmi əsaslarla təhlil edir.
15. 15.
    KarbohidratlarMühazirə

    u mövzuda karbohidratların quruluşu, təsnifatı, nomenklaturası, stereokimyası, fiziki və kimyəvi xassələri öyrənilir. Karbohidratların təbii üzvi birləşmələr kimi bioloji əhəmiyyəti, onların mono-, di- və polisaxaridlərə təsnifatı, molekulyar quruluşu, funksional qrupları və stereokimyəvi xüsusiyyətləri izah edilir. Monosaxaridlərin açıq zəncirli və tsiklik formaları, anomerlik, mutarotasiya, D- və L-konfiqurasiyaları, həmçinin qlikozid rabitəsinin yaranma mexanizmi təhlil olunur. Karbohidratların IUPAC və ənənəvi nomenklaturasının əsas prinsipləri nəzərdən keçirilir. Mövzuda monosaxaridlərin, disaxaridlərin və polisaxaridlərin alınma üsulları, quruluş xüsusiyyətləri və qarşılıqlı əlaqələri öyrənilir. Karbohidratlar üçün xarakterik olan kimyəvi reaksiyalar, o cümlədən oksidləşmə, reduksiya, esterləşmə, efirləşmə, qlikozidlərin əmələ gəlməsi, hidroliz və fermentativ çevrilmələr araşdırılır. Reduksiyaedici və reduksiya etməyən şəkərlərin xüsusiyyətləri, Fehlinq, Benedikt və Tollens reaksiyaları vasitəsilə onların fərqləndirilməsi izah edilir. Nişasta, sellüloza və qlikogen kimi polisaxaridlərin quruluşu, xassələri və bioloji funksiyaları müqayisəli şəkildə təhlil olunur. Mövzuda karbohidratların canlı orqanizmlərdə enerji mənbəyi, ehtiyat və struktur maddə kimi rolu, maddələr mübadiləsində əhəmiyyəti, həmçinin qida sənayesi, əczaçılıq, biotexnologiya, tibb və digər sənaye sahələrində tətbiqi araşdırılır. Karbohidratların keyfiyyət və kəmiyyət analizində istifadə olunan müasir analitik üsullar haqqında ümumi məlumat da verilir. Mövzunun mənimsənilməsi nəticəsində tələbələr: karbohidratların quruluşunu, təsnifatını və nomenklaturasını izah edə biləcəklər; mono-, di- və polisaxaridlərin quruluş və xassələrini müqayisə edə biləcəklər; anomerlik, mutarotasiya, stereoizomerlik və qlikozid rabitəsinin mahiyyətini şərh edə biləcəklər; karbohidratların əsas kimyəvi reaksiyalarını və keyfiyyət reaksiyalarını tənliklərlə ifadə edə biləcəklər; karbohidratların bioloji funksiyalarını və maddələr mübadiləsində rolunu izah edə biləcəklər; karbohidratların qida sənayesi, əczaçılıq, biotexnologiya və tibbdə tətbiqini, eləcə də onların sağlamlıq və sənaye baxımından əhəmiyyətini qiymətləndirə biləcəklər.

    • Bu mövzunu öyrəndikdən sonra tələbə: Karbohidratların quruluşunu, təsnifatını və nomenklaturasını izah edir, onları monosaxaridlər, disaxaridlər və polisaxaridlərə ayırır. Monosaxaridlərin stereokimyəvi quruluşunu təhlil edir, D/L-konfiqurasiya, optik izomerlik, anomerlik və mutarotasiya anlayışlarını izah edir. Karbohidratların açıq zəncirli və tsiklik formalarını müqayisə edir, piranoz və furanoz quruluşlarının əmələ gəlməsini şərh edir. Karbohidratların fiziki və kimyəvi xassələrini (oksidləşmə, reduksiya, qlikozidlərin əmələ gəlməsi, esterləşmə, efirləşmə və hidroliz reaksiyaları) izah edir və reaksiya tənliklərini tərtib edir. Reduksiyaedici və reduksiyaedici olmayan şəkərləri fərqləndirir, onların keyfiyyət reaksiyalarını (Fehling, Tollens və s.) tətbiq edir. Disaxaridlərin və polisaxaridlərin quruluşunu izah edir, qlikozid rabitələrinin növlərini müəyyən edir və onların hidrolizini şərh edir. Nişasta, sellüloza və qlikogenin quruluşunu, xassələrini və bioloji funksiyalarını müqayisə edir. Karbohidratların canlı orqanizmlərdə rolunu və sənayedə tətbiq sahələrini (qida sənayesi, əczaçılıq, biotexnologiya və fermentasiya prosesləri) nümunələrlə izah edir. Karbohidratlarla işləyərkən laboratoriya üsullarını və analiz metodlarını tətbiq edir, alınan nəticələri şərh edir. Mövzu üzrə nəzəri və praktik məsələləri həll edir, struktur formullarını və reaksiya tənliklərini tərtib edir, reaksiyaların məhsullarını proqnozlaşdırır və nəticələri elmi əsaslarla təhlil edir.
16. 16.
    Alkanlar. Metanın sinteziLaboratoriya

    Bu mövzuda metanın (CH₄) quruluşu, fiziki-kimyəvi xassələri, alınma üsulları və sintez prinsipləri öyrənilir. Metanın alkanlar sırasının ilk nümayəndəsi kimi molekulyar quruluşu, karbon atomunun sp³-hibridləşməsi, tetraedrik quruluşu və C–H rabitələrinin xüsusiyyətləri izah edilir. Metanın təbii qazın əsas komponenti kimi əhəmiyyəti, təbii mənbələri və sənayedə rolu təhlil olunur. Mövzuda metanın laboratoriya və sənaye üsulları ilə alınması (sintezi) öyrənilir. Metanın alüminium karbidin hidrolizi, natrium asetatın qələvi ilə dekarboksilləşdirilməsi, metilhalogenidlərin reduksiyası, karbon monoksidin və karbon qazının hidrogenləşdirilməsi (metanlaşma reaksiyası) kimi üsulları və onların kimyəvi əsasları izah edilir. Reaksiyaların aparılma şəraiti, istifadə olunan katalizatorlar və proseslərin mexanizmləri təhlil olunur. Mövzuda metanın kimyəvi xassələri – yanma reaksiyası, halogenləşmə, oksidləşmə, piroliz və yüksək temperaturda çevrilmələri araşdırılır. Metanın aşağı kimyəvi aktivliyinin səbəbləri, C–H rabitəsinin davamlılığı və sərbəst radikal mexanizmi ilə gedən xlorlaşma reaksiyasının mərhələləri izah edilir. Mövzuda metanın sənaye əhəmiyyəti, enerji daşıyıcısı kimi istifadəsi, hidrogen, sintez qazı, metanol və digər qiymətli kimyəvi məhsulların alınmasında xammal kimi rolu öyrənilir. Həmçinin metanın istixana qazı kimi ekoloji təsiri, təhlükəsiz saxlanması və istifadəsi ilə bağlı məsələlər nəzərdən keçirilir. Mövzunun mənimsənilməsi nəticəsində tələbələr: metanın molekulyar quruluşunu və alkanlar sırasındakı mövqeyini izah edə biləcəklər; metanın laboratoriya və sənaye sintez üsullarını kimyəvi tənliklərlə ifadə edə biləcəklər; metanlaşma prosesinin mahiyyətini və katalizatorların rolunu şərh edə biləcəklər; metanın əsas fiziki və kimyəvi xassələrini, xarakterik reaksiyalarını izah edə biləcəklər; metanın yanacaq və kimyəvi xammal kimi sənayedə tətbiq sahələrini qiymətləndirə biləcəklər; metanın istifadəsi zamanı ekoloji təsirləri və təhlükəsizlik qaydalarını nəzərə ala biləcəklər.

17. 17.
    Alkenlar. Etilenin sinteziLaboratoriya

    Bu mövzuda etilenin (C₂H₄) quruluşu, alınma üsulları, fiziki-kimyəvi xassələri və sənaye əhəmiyyəti öyrənilir. Etilenin alkenlər sinfinin ilk nümayəndəsi kimi molekulyar quruluşu, karbon atomlarının sp²-hibridləşməsi, ikiqat rabitənin (C=C) əmələ gəlməsi, σ və π-rabitələrin xüsusiyyətləri, molekulun fəza quruluşu və doymamışlıq anlayışı izah edilir. Etilenin homoloji sıradakı mövqeyi, nomenklaturası və izomerlik xüsusiyyətləri təhlil olunur. Mövzuda etilenin laboratoriya və sənaye üsulları ilə sintezi öyrənilir. Etil spirtinin (etanolun) turşuların iştirakı ilə dehidratlaşması, etanın dehidrogenləşməsi, neft fraksiyalarının pirolizi və krekinqi, həmçinin digər müasir sənaye üsulları araşdırılır. Reaksiyaların aparılma şəraiti, temperaturun, katalizatorların və proses parametrlərinin etilenin alınma çıxımına təsiri izah edilir. Mövzuda etilenin kimyəvi xassələri və ikiqat rabitənin reaksiyaları öyrənilir. Etilenin hidrogenləşmə, halogenləşmə, hidrogenhalogenləşmə, hidratlaşma, oksidləşmə, polimerləşmə və digər birləşmə reaksiyalarının mexanizmləri izah edilir. Elektrofil birləşmə reaksiyalarının mərhələləri, π-rabitənin elektron sıxlığının reaktivliyə təsiri və Markovnikov qaydasının tətbiqi təhlil olunur. Mövzuda etilenin sənayedə əhəmiyyəti, polietilen, etilen oksidi, etilenqlikol, etilbenzol, vinilxlorid və digər qiymətli məhsulların alınmasında əsas xammal kimi rolu araşdırılır. Etilenin neft-kimya sənayesində tətbiqi, istehsal texnologiyaları, saxlanması və təhlükəsiz istifadəsi, həmçinin ətraf mühitə təsiri nəzərdən keçirilir. Mövzunun mənimsənilməsi nəticəsində tələbələr: etilenin quruluşunu, nomenklaturasını və alkenlər sırasındakı mövqeyini izah edə biləcəklər; C=C ikiqat rabitəsinin quruluşunu və kimyəvi aktivliyə təsirini şərh edə biləcəklər; etilenin laboratoriya və sənaye sintez üsullarını kimyəvi tənliklərlə ifadə edə biləcəklər; etilenin əsas kimyəvi reaksiyalarını və onların mexanizmlərini izah edə biləcəklər; elektrofil birləşmə reaksiyalarının mahiyyətini və Markovnikov qaydasının tətbiqini göstərə biləcəklər; etilenin neft-kimya sənayesində, polimer istehsalında və digər texnoloji proseslərdə əhəmiyyətini qiymətləndirə biləcəklər.

18. 18.
    Alkinlar. Asetilenin sinteziLaboratoriya

    Bu mövzuda asetilenin (C₂H₂) quruluşu, alınma üsulları, fiziki-kimyəvi xassələri və sənaye əhəmiyyəti öyrənilir. Asetilenin alkinlər sinfinin əsas nümayəndəsi kimi molekulyar quruluşu, karbon atomlarının sp-hibridləşməsi, üçqat rabitənin (C≡C) yaranması, σ və iki π-rabitənin xüsusiyyətləri, molekulun xətti quruluşu və doymamışlıq anlayışı izah edilir. Asetilenin nomenklaturası, elektron quruluşu və digər karbohidrogenlərlə müqayisəli xüsusiyyətləri təhlil olunur. Mövzuda asetilenin laboratoriya və sənaye üsulları ilə sintezi öyrənilir. Asetilenin kalsium karbidin su ilə qarşılıqlı təsirindən alınması, metanın yüksək temperaturda pirolizi, etilen və digər karbohidrogenlərin çevrilmələri yolu ilə sənaye miqyasında əldə edilməsi üsulları araşdırılır. Reaksiyaların aparılma şəraiti, temperatur, katalizatorların təsiri və texnoloji proseslərin xüsusiyyətləri izah edilir. Mövzuda asetilenin kimyəvi xassələri və üçqat rabitəyə xas reaksiyalar öyrənilir. Asetilenin hidrogenləşmə, halogenləşmə, hidrogenhalogenləşmə, hidratlaşma (Küçerov reaksiyası), oksidləşmə, polimerləşmə və metalların asetilenidləri ilə reaksiyaları araşdırılır. Terminal alkinlərdə ≡C–H rabitəsinin turşuluq xassələri, asetilenidlərin əmələ gəlməsi və onların üzvi sintezdə tətbiqi izah edilir. Mövzuda asetilenin sənayedə və texnologiyada əhəmiyyəti, qaynaq və kəsmə işlərində yanacaq qazı, vinilxlorid, polivinilxlorid (PVC), sintetik kauçuklar, üzvi sintez məhsulları və digər qiymətli maddələrin alınmasında xammal kimi istifadəsi təhlil edilir. Asetilenin saxlanması, daşınması, partlayış təhlükəsi və təhlükəsiz istifadə qaydaları nəzərdən keçirilir. Mövzunun mənimsənilməsi nəticəsində tələbələr: asetilenin molekulyar quruluşunu, sp-hibridləşməni və üçqat rabitənin xüsusiyyətlərini izah edə biləcəklər; asetilenin laboratoriya və sənaye sintez üsullarını kimyəvi tənliklərlə ifadə edə biləcəklər; asetilenin əsas kimyəvi reaksiyalarını və onların mexanizmlərini şərh edə biləcəklər; terminal alkinlərin turşuluq xüsusiyyətlərini və asetilenidlərin yaranmasını izah edə biləcəklər; asetilenin üzvi sintezdə və sənayedə tətbiq sahələrini qiymətləndirə biləcəklər; asetilenlə işləmə zamanı təhlükəsizlik qaydalarını və ekoloji aspektləri nəzərə ala biləcəklər.

19. 19.
    Aromatik birləşmələr. Brombenzolun sinteziLaboratoriya

    Bu mövzuda brombenzolun (C₆H₅Br) quruluşu, alınma üsulları, fiziki-kimyəvi xassələri və üzvi sintezdə tətbiqi öyrənilir. Brombenzolun aromatik halogenli törəmə kimi quruluş xüsusiyyətləri, benzol nüvəsində brom atomunun yerləşməsi, aromatik sistemin sabitliyi və C–Br rabitəsinin elektron xüsusiyyətləri izah edilir. Aromatik halogen birləşmələrinin nomenklaturası, izomerliyi və digər halogenli törəmələrlə müqayisəli xüsusiyyətləri təhlil olunur. Mövzuda brombenzolun sintez üsulları öyrənilir. Əsas üsul kimi benzolun bromlaşması – elektrofil aromatik əvəzlənmə reaksiyası, bromlaşdırıcı reagentlərin (Br₂ və katalizatorların) rolu, reaksiyanın mexanizmi və mərhələləri izah edilir. Aromatik halqaya brom atomunun daxil olması zamanı elektrofil hissəciyin yaranması, σ-kompleksin əmələ gəlməsi və aromatikliyin bərpası prosesləri təhlil olunur. Reaksiya şəraitinin (temperatur, katalizator, reagentlərin nisbəti) məhsulun çıxımına və təmizliyinə təsiri araşdırılır. Mövzuda brombenzolun fiziki və kimyəvi xassələri öyrənilir. Onun fiziki xüsusiyyətləri, həllolma qabiliyyəti, sıxlığı, qaynama temperaturu və aromatik halogenli birləşmələr üçün xarakterik reaksiyalar – nukleofil əvəzlənmə, metalüzvi birləşmələrin (məsələn, Qrinyar reagentlərinin) əmələ gəlməsi, reduksiya və digər çevrilmələr izah edilir. Brombenzolun aromatik halqada elektrofil əvəzlənmə reaksiyalarında davranışı və brom atomunun istiqamətləndirici təsiri təhlil olunur. Mövzuda brombenzolun üzvi sintezdə aralıq məhsul kimi rolu araşdırılır. Onun fenilmaqnezium bromid (Qrinyar reagenti), dərman maddələri, aqrokimyəvi preparatlar, boya maddələri və digər aromatik birləşmələrin alınmasında istifadəsi izah edilir. Brombenzol və onun törəmələri ilə işləyərkən təhlükəsizlik qaydaları, toksikoloji xüsusiyyətlər və ətraf mühitə təsiri nəzərdən keçirilir. Mövzunun mənimsənilməsi nəticəsində tələbələr: brombenzolun quruluşunu, nomenklaturasını və aromatik halogenli törəmələr sırasındakı yerini izah edə biləcəklər; benzolun bromlaşması reaksiyasının mexanizmini və aparılma şəraitini şərh edə biləcəklər; brombenzolun alınma üsullarını kimyəvi tənliklərlə ifadə edə biləcəklər; aromatik halogen birləşmələrinin fiziki və kimyəvi xassələrini təhlil edə biləcəklər; brombenzolun nukleofil əvəzlənmə və metalüzvi reaksiyalardakı rolunu izah edə biləcəklər; brombenzolun üzvi sintez və sənaye sahələrində tətbiqini, həmçinin təhlükəsiz istifadə prinsiplərini qiymətləndirə biləcəklər.

20. 20.
    Spirtlər. İzipropil spirtin sintezi.Laboratoriya

    Bu mövzuda izopropil spirtin (propan-2-ol, C₃H₇OH) quruluşu, alınma üsulları, fiziki-kimyəvi xassələri və tətbiq sahələri öyrənilir. İzopropil spirtin ikiatomlu deyil, biratomlu doymuş ikinci dərəcəli spirt kimi quruluş xüsusiyyətləri, hidroksil qrupunun molekulun kimyəvi aktivliyinə təsiri, spirtlərin nomenklaturası və izomerliyi izah edilir. Molekulda C–O və O–H rabitələrinin xüsusiyyətləri, hidrogen rabitəsinin yaranması və fiziki xassələrə təsiri təhlil olunur. Mövzuda izopropil spirtin laboratoriya və sənaye üsulları ilə sintezi öyrənilir. Əsas alınma üsulları – propenin (propilenin) turşu katalizatorlarının iştirakı ilə hidratlaşması, asetondan reduksiya yolu ilə alınması və digər texnoloji üsullar araşdırılır. Propenin hidratlaşması zamanı elektrofil birləşmə mexanizmi, Markovnikov qaydasının tətbiqi, katalizatorların (turşuların) rolu və proses şəraitinin məhsul çıxımına təsiri izah edilir. Mövzuda izopropil spirtin fiziki və kimyəvi xassələri öyrənilir. Onun suda həllolması, uçuculuğu, qaynama temperaturu, sıxlığı və digər fiziki göstəriciləri araşdırılır. İzopropil spirt üçün xarakterik reaksiyalar – oksidləşmə (asetonun əmələ gəlməsi), esterifikasiya, susuzlaşdırma, natriumla qarşılıqlı təsir və digər funksional qrup reaksiyaları izah edilir. İkinci dərəcəli spirtlərin oksidləşmə xüsusiyyətləri və birinci dərəcəli spirtlərlə fərqi təhlil olunur. Mövzuda izopropil spirtin sənaye və praktiki əhəmiyyəti araşdırılır. Onun həlledici, dezinfeksiyaedici vasitə, kosmetika və əczaçılıq sənayesində komponent, həmçinin üzvi sintezdə aralıq maddə kimi istifadəsi izah edilir. İzopropil spirtin saxlanması, alışma xüsusiyyətləri, təhlükəsiz işləmə qaydaları və ekoloji aspektləri nəzərdən keçirilir. Mövzunun mənimsənilməsi nəticəsində tələbələr: izopropil spirtin quruluşunu, nomenklaturasını və spirtlər sinfində yerini izah edə biləcəklər; izopropil spirtin laboratoriya və sənaye sintez üsullarını kimyəvi tənliklərlə ifadə edə biləcəklər; propenin hidratlaşması reaksiyasının mexanizmini və Markovnikov qaydasını izah edə biləcəklər; izopropil spirtin əsas fiziki və kimyəvi xassələrini şərh edə biləcəklər; ikinci dərəcəli spirtlərin oksidləşmə və digər xarakterik reaksiyalarını təhlil edə biləcəklər; izopropil spirtin sənayedə, əczaçılıqda və üzvi sintezdə tətbiq sahələrini qiymətləndirə biləcəklər.

21. 21.
    Spirtlər. İzipropil spirtin sintezi.Laboratoriya

    Bu mövzuda izopropil spirtin (propan-2-ol, C₃H₇OH) quruluşu, alınma üsulları, fiziki-kimyəvi xassələri və tətbiq sahələri öyrənilir. İzopropil spirtin ikiatomlu deyil, biratomlu doymuş ikinci dərəcəli spirt kimi quruluş xüsusiyyətləri, hidroksil qrupunun molekulun kimyəvi aktivliyinə təsiri, spirtlərin nomenklaturası və izomerliyi izah edilir. Molekulda C–O və O–H rabitələrinin xüsusiyyətləri, hidrogen rabitəsinin yaranması və fiziki xassələrə təsiri təhlil olunur. Mövzuda izopropil spirtin laboratoriya və sənaye üsulları ilə sintezi öyrənilir. Əsas alınma üsulları – propenin (propilenin) turşu katalizatorlarının iştirakı ilə hidratlaşması, asetondan reduksiya yolu ilə alınması və digər texnoloji üsullar araşdırılır. Propenin hidratlaşması zamanı elektrofil birləşmə mexanizmi, Markovnikov qaydasının tətbiqi, katalizatorların (turşuların) rolu və proses şəraitinin məhsul çıxımına təsiri izah edilir. Mövzuda izopropil spirtin fiziki və kimyəvi xassələri öyrənilir. Onun suda həllolması, uçuculuğu, qaynama temperaturu, sıxlığı və digər fiziki göstəriciləri araşdırılır. İzopropil spirt üçün xarakterik reaksiyalar – oksidləşmə (asetonun əmələ gəlməsi), esterifikasiya, susuzlaşdırma, natriumla qarşılıqlı təsir və digər funksional qrup reaksiyaları izah edilir. İkinci dərəcəli spirtlərin oksidləşmə xüsusiyyətləri və birinci dərəcəli spirtlərlə fərqi təhlil olunur. Mövzuda izopropil spirtin sənaye və praktiki əhəmiyyəti araşdırılır. Onun həlledici, dezinfeksiyaedici vasitə, kosmetika və əczaçılıq sənayesində komponent, həmçinin üzvi sintezdə aralıq maddə kimi istifadəsi izah edilir. İzopropil spirtin saxlanması, alışma xüsusiyyətləri, təhlükəsiz işləmə qaydaları və ekoloji aspektləri nəzərdən keçirilir. Mövzunun mənimsənilməsi nəticəsində tələbələr: izopropil spirtin quruluşunu, nomenklaturasını və spirtlər sinfində yerini izah edə biləcəklər; izopropil spirtin laboratoriya və sənaye sintez üsullarını kimyəvi tənliklərlə ifadə edə biləcəklər; propenin hidratlaşması reaksiyasının mexanizmini və Markovnikov qaydasını izah edə biləcəklər; izopropil spirtin əsas fiziki və kimyəvi xassələrini şərh edə biləcəklər; ikinci dərəcəli spirtlərin oksidləşmə və digər xarakterik reaksiyalarını təhlil edə biləcəklər; izopropil spirtin sənayedə, əczaçılıqda və üzvi sintezdə tətbiq sahələrini qiymətləndirə biləcəklər.

22. 22.
    Halogenli törəmələr. İzipropil bromidin sintezi.Laboratoriya

    Bu mövzuda izopropil bromidin (2-brompropan, C₃H₇Br) quruluşu, alınma üsulları, fiziki-kimyəvi xassələri və üzvi sintezdə tətbiqi öyrənilir. İzopropil bromidin halogenli karbohidrogenlər sinfinə aid olması, molekul quruluşu, brom atomunun karbon zəncirində yerləşməsi, C–Br rabitəsinin xüsusiyyətləri və alifatik halogen törəmələrin ümumi xassələri izah edilir. Halogenalkanların nomenklaturası, izomerliyi və reaktivliyə təsir edən struktur amilləri təhlil olunur. Mövzuda izopropil bromidin sintez üsulları öyrənilir. Əsas alınma üsulu kimi izopropil spirtin hidrobrom turşusu və ya bromlaşdırıcı reagentlərlə qarşılıqlı təsiri, həmçinin alkenlərin (propenin) hidrogen bromidlə birləşmə reaksiyası araşdırılır. Spirtlərin halogenləşməsi zamanı hidroksil qrupunun brom atomu ilə əvəz olunması mexanizmi, turşu katalizatorlarının rolu, reaksiyanın aparılma şəraiti və məhsulun təmizlənməsi üsulları izah edilir. Mövzuda izopropil bromidin kimyəvi xassələri və reaksiyaları öyrənilir. İkinci dərəcəli halogenalkan kimi izopropil bromidin nukleofil əvəzlənmə (SN1 və SN2) reaksiyalarında davranışı, qələvilərin təsiri ilə dehidrohalogenləşmə reaksiyası nəticəsində propenin alınması, metalüzvi birləşmələrin yaranması və digər çevrilmələr təhlil edilir. Reaksiya mexanizminə karbon skeletinin quruluşunun və halogen atomunun təbiətinin təsiri izah olunur. Mövzuda izopropil bromidin üzvi sintezdə əhəmiyyəti araşdırılır. Onun müxtəlif üzvi birləşmələrin, o cümlədən alkilləşmə məhsullarının, metalüzvi reagentlərin və digər sintetik aralıq maddələrin alınmasında istifadəsi izah edilir. İzopropil bromidlə işləyərkən təhlükəsizlik qaydaları, maddənin toksikliyi, uçuculuğu və ətraf mühitə təsiri nəzərdən keçirilir. Mövzunun mənimsənilməsi nəticəsində tələbələr: izopropil bromidin quruluşunu, nomenklaturasını və halogenalkanlar sinfində yerini izah edə biləcəklər; izopropil bromidin alınma üsullarını kimyəvi tənliklərlə ifadə edə biləcəklər; spirtlərdən halogenalkanların alınması reaksiyalarının mexanizmini izah edə biləcəklər; izopropil bromidin nukleofil əvəzlənmə və dehidrohalogenləşmə reaksiyalarını təhlil edə biləcəklər; halogenalkanların reaktivliyinə təsir edən struktur amilləri qiymətləndirə biləcəklər; izopropil bromidin üzvi sintezdə tətbiq sahələrini və təhlükəsiz istifadə prinsiplərini izah edə biləcəklər.

Ədəbiyyat əlavə edilməyib.