Metallurgiyada analitik nəzarət və metrologiyaSillabus

Fənn kodu

İF-3688y

Kredit

4

Tələbənin iş yükü

120

Semestr

Payız semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Məcburi

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) 30 saat – mühazirə; b) 15 saat – laboratoriya;

Auditoriyadan kənar saatlar

a) sərbəst iş - 45 saat, b) hazırlıq - 30 saat

Metalların makrostruktur tədqiqat üsullarını; Metalların mikrostruktur tədqiqat üsullarını; İşıqkeçirən elektron mikroskop üsulunu; Rastrov elektron mikroskop üsulunu; Rentgenstruktur analizin əsas üsullarını öyrənmələrini ehtiva edir

• mühazirə
• laboratoriya işi
• interaktiv müzakirə
• təqdimatlar

1. 1

   CLO 1: Bu fənn tələbələrə metallurgiya istehsalatının bütün mərhələlərində xammalın, aralıq məhsulların və hazır xəlitələrin keyfiyyətinə standartlaşdırılmış nəzarət mexanizmlərini öyrədir. Tələbələr spektroskopik (məsələn, OES), xromatoqrafik və kimyəvi analiz üsullarından istifadə edərək metalın tərkibindəki əsas komponentləri və cüzi qatışıqları yüksək dəqiqliklə ölçməyi mənimsəyəcəklər. Həmçinin, ölçmə xətalarının hesablanması, metrik sistemlərin kalibrlənməsi və sınaq nəticələrinin beynəlxalq standartlara uyğunluğunun yoxlanılması prosesləri təhlil ediləcək. Kursun yekununda tələbələr istehsal müəssisələrində keyfiyyət idarəetmə sistemlərini sərbəst şəkildə tətbiq etmək və metroloji prosedurları icra etmək bacarığına yiyələnəcəklər.

1. 1.
   Giriş. Vəsfi, miqdari, texniki, təcili və s. analizlər. Standartlar, texniki şərtlər.Mühazirə

   Analitik nəzarətə giriş, müxtəlif növ kimyəvi/fiziki analizlərin təyinatı və sənaye standartları haqqında ümumi məlumat.

2. 2.
   Qovma, ayırma və çökdürmə üsulları. Çəki və çökmə formaları. Nümunə çəkisinin götürülməsi və analiz üçün hazırlanması. Çökdürmə şəraitinin seçilməsi.Mühazirə

   Qravimetrik analiz üsullarının əsasları, nümunənin qəbulu və çökdürmə reaksiyalarının texnologiyası.

3. 3.
   Neytrallaşdırma, oksidləşmə-reduksiya, kompleksəmələgətirmə və s. analiz üsulları. Titrləmə, ekvivalent nöqtənin tapılması. Analizin nəticələrinin hesablanması.Mühazirə

   Titrimetrik analiz üsullarının müxtəlif növləri, reaksiyalar və ekvivalent nöqtənin təyini metodları.

4. 4.
   Elektrokimyəvi, optik və radiometrik analiz üsulları.Mühazirə

   Müasir instrumental analiz metodlarının (elektrokimyəvi, optik, radiometrik) iş prinsipləri və metallurgiyada tətbiqi.

5. 5.
   Potensiometrik, polyaroqrafik, elektroqravimetrik, konduktometrik və s. analiz üsulları.Mühazirə

   Müxtəlif elektrokimyəvi analiz metodlarının daha dərin şəkildə, xüsusən potensial və keçiricilik fərqlərinə əsasən öyrənilməsi.

6. 6.
   Refraktometrik, atom-absorbsiya, nefelometrik, konduktometrik və s. analiz üsulları.Mühazirə

   Optik və spektroskopik (refraktometriya, atom-absorbsiya və s.) analiz metodlarının iş sxemi

7. 7.
   Xarakterik, polixromatik və monoxromatik və rezonanslı şüalar. Udulan şüa ilə atomun konsentrasiyası arasındakı əlaqə və s.Mühazirə

   Şüalanma növləri və şüanın udulma qanunauyğunluqlarının konsentrasiyaya təsiri (Lamber-Buqer-Ber qanunu).

8. 8.
   Atomun quruluşu, energetik səviyyələr, şüanın enerjisi və s.Mühazirə

   Analitik spektroskopiyanın əsasını təşkil edən atomun kvant mexanikası modeli və energetik səviyyələr.

9. 9.
   İlkin nümunənin götürülməsi qaydaları, orta nümunənin hazırlanması və s. Xammallar, köməkçi materiallar, tullantılar və hazır məhsullar və onların analizinin aparılması.Mühazirə

   İstehsalatda müxtəlif metallurgiya xammallarından və tullantılardan nümunələrin düzgün götürülməsi metodologiyası.

10. 10.
    İlkin nümunə üçün əlverişli həlledicinin seçilməsi. İlkin nümunənin seçilmiş həlledicidə həllolması. Fraksiyalar şəklində çökdürmə, selektiv çökdürmə, xromatoqrafiya, ekstraksiya və s üsullarla elementlərin ayrılması.Mühazirə

    Mürəkkəb tərkibli nümunələrdə elementlərin bir-birindən ekstraksiya və xromatoqrafiya kimi üsullarla ayrılması.

11. 11.
    Təyin ediləcək ionu kompleks birləşmə formasına keçirmə və kompleks ionun parçalanması.Mühazirə

    Kompleksəmələgəlmə prosesləri, metal ionlarının liqandlarla fiksasiyası və onların idarə olunan parçalanma reaksiyaları.

12. 12.
    Metrologiya elmi. Ölçmə, ölçmə vasitələri, etalonlar və ölçü vahidləri.Mühazirə

    Metrologiya elminin fundamental əsasları, beynəlxalq ölçü vahidləri (Sİ) və istifadə olunan ölçmə vasitələri.

13. 13.
    Analizin aparılmasının metroloji əsasları. Mütləq və nisbi analiz üsulları. Bölgülənmiş qrafik. Xarici standartlar üsuluMühazirə

    Analizlərin dürüstlüyünün təmin olunması, kalibrləmə qrafiklərinin qurulması və standartlar vasitəsilə hesablamalar

14. 14.
    Təsadüfi, kobud və sistematik xətalar və onların dispersiyası. Ölçmələrdəki qeyri müəyyənliklər, ölçmə dəqiqliyi. Etibarlı intervalın seçilməsi. Analizin nəticələrinin düzgün olma ehtimalı.Mühazirə

    Xətalar nəzəriyyəsi, analizlərdə yarana biləcək səhvlərin qiymətləndirilməsi, dəqiqlik və qeyri-müəyyənliyin hesablanması.

15. 15.
    Analizin nəticələrinin riyazi və statistik üsullarla araşdırılmasında ehtimalın rolu Qaus funksiyası üzrə nəticələrin araşdırılması.Mühazirə

    Alınan laboratoriya məlumatlarının riyazi-statistik analizi, ehtimal nəzəriyyəsi və normal paylanma (Qaus) əyrilərinin tətbiqi.

1. В.И. Пасыпайко и др. Аналитическая химия и технический анализ “ Москва, 2005