Metalşünaslıq və termiki emalSillabus

Fənn kodu

İF-3685y

Kredit

6

Tələbənin iş yükü

180

Semestr

Payız semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Məcburi

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) 30 saat – mühazirə; b) 15 saat – laboratoriya; c) 15 saat – məşğələ

Auditoriyadan kənar saatlar

a) sərbəst iş - 96 saat, b) hazırlıq - 64 saat

Tələbələrə materialların strukturunun formalaşması, gərginlik–deformasiya davranışı, atomlararası rabitə enerjisi, ərinti tərkibi və kristallik quruluşun xassələrə təsiri, mexaniki sınaq üsulları, möhkəmləndirmə mexanizmləri, çat və yorğunluq prosesləri, material seçimi prinsipləri və ərinti strukturunun idarə olunması barədə bilik və bacarıqların öyrədilməsi.

• mühazirə
• laboratoriya işi
• seminar
• interaktiv müzakirə
• təqdimatlar

1. 1

   CLO 1: Tələbələr metalların atom-kristal quruluşu, faza diaqramları və termiki işlənmə rejimləri arasındakı üçtərəfli əlaqəni sistemli şəkildə mənimsəyəcəklər. Dəmir-karbon və digər sənaye ərintilərində qızdırma və soyutma zamanı yaranan struktur modifikasiyaları (martensit, beynit, perlit çevrilmələri) dəqiq təhlil ediləcək. Onlar xüsusi mühəndislik tələblərini yerinə yetirmək üçün materialların səthi və həcmi termiki emal sxemlərini layihələndirməyi öyrənəcəklər. Fənnin sonuna qədər tələbələr mikrostuktur dəyişikliklərini idarə etməklə materialın mexaniki dözümlülüyünü və istismar resursunu əhəmiyyətli dərəcədə artırmaq bacarıqları əldə edəcəklər.

1. 1.
   Metallar haqqında ümumi anlayışlar və onların xassələri. Bərk cisimlərdə atomlararası rabitəMühazirə

   Metalların atom quruluşu, metal rabitəsinin təbiəti və materialların əsas fiziki-mexaniki xassələrinin təhlili

2. 2.
   Kristal bərk maddələrin quruluşu. Metalların kristal qəfəsləri və onların əsas növləri. Metalların real quruluşu. Kristalloqrafik istiqamətlər və müstəvilərMühazirə

   Kristal qəfəslərin (KHM, KÜM, HTM) növləri, real kristallarda qüsurlar (nöqtəvi, xətti) və kristalloqrafik indeksləmə

3. 3.
   Ərintilər nəzəriyyəsinin əsasları: Metalların kristallaşması və kristal strukturun formalaşmasıMühazirə

   Maye haldan bərk hala keçid, kristallaşma mərkəzlərinin əmələ gəlməsi və dənəvər strukturun formalaşma mexanizmləri

4. 4.
   Metalların mexaniki xassələri və onların təyini üsulları. Dağılma və növləriMühazirə

   Möhkəmlik, plastiklik, bərklik (Brinell, Rokvell) təyini və dağılmanın (kövrək və süni) fiziki əsasları

5. 5.
   Ərintilərin möhkəmləndirilməsi. Möhkəmləndirmə prinsipləri.Mühazirə

   Bərk məhlulda möhkəmləndirmə, dispers fazalarla möhkəmləndirmə və deformasiya ilə bərkimə nəzəriyyələri

6. 6.
   Hal diaqramları. Ərintilər terminologiyası. Ərintilərin strukturunu təşkil edən birləşmələrin növləri. Gibbs faza qaydası. İkikomponentli (binar) ərintilərin hal diaqramları. Parçalar qaydasıMühazirə

   Faza diaqramlarının qurulma prinsipləri, faza qaydası və binar sistemlərin analizi (evtektik, peritektik sistemlər)

7. 7.
   "Dəmir - sementit" hal diaqramı. Dəmir-karbon sisteminin ərintiləriMühazirə

   Fe-Fe3C diaqramının kritik nöqtələri, xətləri və müxtəlif karbon tərkibli ərintilərin (polad və çuqun) strukturları

8. 8.
   Termiki emal. Termiki emalın növləri. Poladların termiki emalının əsasları. Qızdırıldıqda poladlarda baş verən dəyişikliklər. Soyutma zamanı poladlarda baş verən çevrilmələr.Mühazirə

   Tablama, yumşaltma, yüksək və aşağı buraxılma; austenit çevrilmələri və martensit yaranma mexanizmləri

9. 9.
   Dəmir ərintiləri. Polad və çuqun. Konstruksiya poladlarıMühazirə

   Polad və çuqunların təsnifatı, markalanması (GOST/DIN) və müxtəlif konstruksiya poladlarının istismar sahələri

10. 10.
    Legirlənmiş poladlar. Legirləyici komponentlərin dəmir və karbonla qarşılıqlı təsirinin xüsusiyyətləriMühazirə

    Legirləyici elementlərin (Cr, Ni, Mn, Si və s.) bərk məhlul və karbid fazaların yaranmasına, həmçinin austenitin davamlılığına təsiri

11. 11.
    Alət poladları. Karbonlu və legirlənmiş alət poladlarıMühazirə

    Kəsici, ölçü və ştamplama alətləri üçün istifadə olunan yüksək bərklikli poladların təsnifatı və onların termiki emal xüsusiyyətləri

12. 12.
    Metalların korroziyası. Korroziyaya davamlı poladlarMühazirə

    Kimyəvi və elektrokimyəvi korroziya mexanizmləri, passivləşmə və korroziyaya davamlı (paslanmaz) poladların strukturu

13. 13.
    Rabitə sistemlərinin strukturu və əsas elementləriMühazirə
14. 14.
    Qeyri metallik materiallar. Kompozisiya materiallarıMühazirə

    Plastmaslar, keramika və polimer-matrisalı kompozitlərin strukturu, üstünlükləri və maşınqayırmada tətbiqi

15. 15.
    Ovuntu metallurgiya məmulatları. Metalşünaslıqda ətraf mühitin qorunmasıMühazirə

    Toz metallurgiyası məmulatlarının istehsalı (presləmə, bərkitmə) və metallurgiya istehsalında tullantıların idarə olunması, ekoloji təhlükəsizlik

1. Şükürov R.İ. “Metalşünaslıq və termiki emal” (dərslik), Bakı, Sabah, 2020. 508 səh.