Fənn · Materiallar mühəndisliyi
Əlvan metalların materialşünaslığıMövzu planı
Mövzu planı
Fənn üzrə mövzular və hər mövzunun təlim nəticələri.
1. Giriş. Fənnin məqsədi. Əlvan metalların texniki tərəqqidə rolu. Əlvan metalların təsnifatı. Texnikanın inkişafında əlvan metal ərintilərinin əhəmiyyəti. Əlvan metal və ərintilərinin xassələri. Atomlararası rabitə.
MühazirəƏlvan metalların müasir texnikada mövqeyi, təsnifat prinsipləri, metallik rabitənin təbiəti və ərintilərin xassələrinə təsiri.
2. Əlvan metalların kristallik quruluşu. Atom kristal qəfəsləri. Polimorfizm və allotropiya. Kristal bərk maddələrdə qüsurlar və onların növləri. Kristalloqrafik istiqamətlər və müstəvilər. Anizotropiya.
MühazirəMetalların kristal quruluşu, qəfəs tipləri, fəza qüsurları və kristalın xassələrinin istiqamətdən asılılığı (anizotropiya).
3. Maye metalın kristallaşma prosesi. Kristallaşma prosesinə təsir edən amillər. Modifikasiya.
MühazirəMaye haldan bərk hala keçid, nüvələnmə və böyümə mexanizmləri, modifikatorların dənəvər struktura təsiri.
4. Əlvan metal ərintilərinin hal diaqramları. Binar izomorf ərinti sistemlər. Gibbs faza qaydası. İzomorf ərintilərdə mikroquruluşun dəyişməsi. Parçalar qaydası. İzomorf ərintilərin mexaniki xassələri. İkili evtektik sistemlər. Evtektik ərintilərdə mikroquruluşun dəyişməsi. Aralıq faza və ya kimyəvi birləşmələr əmələ gətirən tarazlıq diaqramları. Evtektik və peritektik reaksiyalar.
Mühazirəİkili sistemlərdə faza tarazlığı, Gibbs qaydası, izomorf və evtektik sistemlərdə strukturun proqnozlaşdırılması.
5. Əlvan metalların mexaniki xassələri və onların təyin edilmə üsulları.
MühazirəƏlvan metalların bərkliyi, möhkəmliyi və plastikliyinin müasir sınaq metodları (Brinell, Rokvell, Vikkers).
6. Əlvan metal ərintilərinin deformasiya ilə möhkəmləndirilməsi. Rekristalllaşma, bərpa və dənə ölçüsünün tənzimlənməsi.
MühazirəSoyuq deformasiya zamanı yaranan gərginliklər və onların rekristalllaşma vasitəsilə aradan qaldırılması.
7. Əlvan metal və ərintilərinin termiki emalı. Əlvan metal və ərintilərinin termiki emalının təsnifatı.
MühazirəBərkitmə, köhnəltmə (yaşlanma) və yumşaltma proseslərinin əlvan metallar üçün əsaslandırılması.
8. Alüminium və onun ərintiləri. Alüminiumun markalanması, xassələri, tətbiqi. Alüminium əsaslı ərintilərin təsnifatı. Qatışıqların və leqirləyici elementlərin alüminiumla qarşılıqlı təsiri. Tökmə alüminium ərintiləri, markalanması, strukturu, xassələri və tətbiqi.
MühazirəAlüminiumun metallurgiyası və tökmə ərintilərinin sənaye tətbiqləri.
9. Deformasiya oluna bilən termiki emalla möhkəmləndirilməyən alüminium ərintiləri. Onların tərkibi, markalanması, strukturu, xassələri və tətbiqi.
MühazirəBərkiməyən alüminium ərintilərinin (alüminium-maqnezium, alüminium-manqan) mexaniki xassələri.
10. Deformasiya oluna bilən termiki emalla möhkəmləndirilən alüminium ərintiləri. Onların tərkibi, markalanması, strukturu, xassələri və tətbiqi.
MühazirəDüralümin tipli ərintilərin termiki emal (bərkitmə və yaşlanma) mexanizmləri.
11. Maqnezium və onun ərintiləri. Maqnezium və ərintilərinin təsnifatı, markalanması, xassələri, tətbiqi. Tökmə maqnezium ərintiləri, struktur və xassələri, tətbiqi.
MühazirəMaqneziumun yüngüllük üstünlükləri və tökmə ərintilərinin xüsusiyyətləri.
12. Deformasiya olunan maqnezium ərintiləri, struktur və xassələri, tətbiqi.
MühazirəMaqneziumun deformasiya qabiliyyəti və möhkəmləndirici elementlərin təsiri.
13. Berillium və onun ərintiləri. Berillium və onun ərintilərinin təsnifatı, markalanması, xassələri və tətbiqi.
MühazirəBerilliumun yüksək xüsusi möhkəmliyi və nüvə energetikasında tətbiqi.
14. Titan və onun ərintiləri. Titan və ərintilərinin təsnifatı, markalanması, xassələri və tətbiqi. Tökmə titan ərintiləri.
MühazirəTitanın korroziyaya davamlılığı, yüksək möhkəmliyi və titan ərintilərinin faza quruluşu (α, β, α+β tipləri).
15. Titan ərintilərinin termiki emal texnologiyası. Tabalma, tablandırma və köhnəltmə rejimlərinin seçilmə prinsipləri. Titan ərintilərinin strukturuna və xassələrinə termiki emal rejimlərinin təsiri.
MühazirəTitan ərintilərində faza çevrilmələri, tablandırma və yaşlanma vasitəsilə mexaniki xassələrin idarə olunması.
16. Deformasiya olunan titan ərintiləri.
MühazirəDöyülən titan ərintilərinin emal texnologiyası və mexaniki xassələri.
17. Mis və onun ərintiləri. Mis və onun ərintilərinin markalanması, xassələri, tətbiq sahələri. Tabalma, tablandırma və köhnəltmə rejimlərinin seçilməsi.
MühazirəMisin yüksək elektrik keçiriciliyi, ərintilərinin təsnifatı və termiki emalı.
18. Bürünc və tunc ərintiləri. Onların tərkibi, markalanması, strukturu, xassələri, termiki emal rejimləri və tətbiqi.
MühazirəMis-sink (bürünc) və mis-qalay (tunc) sistemlərinin ərintiləri, onların texnoloji xüsusiyyətləri.
19. Babitlər. Onların tərkibi, strukturu, markalanması, xassələri və babitlərə qoyulan tələblər.
MühazirəBabitlərin antifriksion xassələri və yastıq materialı kimi tətbiqi.
20. Nikel və onun ərintiləri. Nikel və ərintilərinin təsnifatı, markalanması, strukturu, xassələri və tətbiqi.
MühazirəNikelin istiyədavamlılığı, korroziyaya davamlılığı və yüksək temperaturlu ərintilər.
21. Nikel ərintilərinin termiki emal texnologiyası. Tabalma, tablandırma və köhnəltmə rejimlərinin seçilmə prinsipləri.
Mühazirəİstiyədavamlı nikel ərintilərinin möhkəmlənmə mexanizmləri və termiki emalın rolu.
22. Çətinəriyən metallar və ərintilər. Çətinəriyən metalların və ərintilərin markalanması, xassələri, tətbiqi və termiki emal rejimləri. Korroziyaya davamlı çətinəriyən metallar.
MühazirəVolfram, molibden və tantal kimi metalların xassələri və onların ekstremal şəraitlərdə tətbiqi.
23. Niobium və Molibden və ərintiləri.
MühazirəNiobium və molibdenin ərinti sistemləri və xüsusi mexaniki xassələri.
24. Qalay, qurğuşun, sink və onların ərintiləri. Sink, qalay, qurğuşun ərintilərinin tərkibi, strukturu, xassələri, tətbiqi və termiki emal rejimləri.
MühazirəAşağı temperaturlu və korroziyaya davamlı tətbiqlər üçün sink, qalay və qurğuşun əsaslı ərintilər.
25. Metallararası birləşmələrə əsaslanan ərintilər. İntermetallik birləşmələrin ümumi xüsusiyyətləri. Titan və nikel alüminidlərinə əsaslanan ərintilər. Forma yaddaşlı ərintilər.
Mühazirəİntermetalliklərin xassələri, yüksək istiyədavamlılığı və forma yaddaşlı (nikel-titan) ərintilərin iş prinsipi.
26. Nəcib metallar və onların ərintiləri. Nəcib metallar (qızıl, gümüş, platin, palladium) və ərintiləri, markalanması, xassələri və tətbiqi.
MühazirəNəcib metalların korroziyaya davamlılığı, kimyəvi aktivliyi və yüksək texnoloji tətbiqləri.
27. Radioaktiv metallar və ərintilər. Torium, Uran və Plutonium ərintilərinin strukturu və xassələri.
MühazirəRadioaktiv metalların strukturu və onların nüvə energetikasındakı rolu.
28. Əlvan metalların ovuntu məmulatları. Onların quruluşu, xassələri və tətbiq sahələri.
MühazirəƏlvan metalların toz metallurgiyası yolu ilə alınmış detallarının xüsusiyyətləri.
29. Metal matrisli kompozisiya materialları, strukturu, xassələri və tətbiq sahələri.
MühazirəAlüminium, titan matrisli və liflə möhkəmləndirilmiş kompozitlərin xassələri.
30. Azərbaycan imperiyası Səfəvi və Əfşar sülalələri dövründə (XVI-XVIII əsrin birinci yarısı)
Məşğələ– Azərbaycan imperiyası Səfəvi və Əfşar sülalələri dövründə mövzusu bu mərhələdə Azərbaycanın siyasi tarixini, dövlət quruculuğu proseslərini və idarəetmə xüsusiyyətlərini öyrənir. Mövzuda Səfəvilər və Əfşarlar dövründə mərkəzləşmiş hakimiyyətin formalaşması, hərbi-siyasi gücün artırılması və dövlət idarəçilik sisteminin əsas prinsipləri araşdırılır. Həmçinin, bu sülalələrin həyata keçirdiyi daxili və xarici siyasət, ərazi genişlənməsi və beynəlxalq münasibətləri təhlil edilir. Dövrün sosial, iqtisadi və mədəni inkişaf xüsusiyyətləri, eləcə də dövlətçilik ənənələrinin qorunması və davam etdirilməsi məsələləri diqqət mərkəzində saxlanılır. Mövzunun öyrənilməsi Azərbaycan dövlətçilik tarixində Səfəvi və Əfşar dövlətlərinin rolunu və onların imperiya idarəçilik ənənələrinə təsirini anlamağa imkan verir.