Ovuntu materiallarının əsaslarıSillabus

Fənn kodu

İFS-36139y

Kredit

8

Tələbənin iş yükü

240

Semestr

Payız semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Seçmə

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) 60 saat - mühazirə b) 30 saat - məşğələ

Auditoriyadan kənar saatlar

a) 90 saat - sərbəst iş b) 60 saat - hazırlıq

Ovuntu materiallarının əsasları” fənninin məqsədi 050623 – “Materiallar mühəndisliyi” ixtisası üzrə bakalavr pilləsində təhsil alan tələbələrə ovuntu materiallarının istehsalı xassələrini, onların emal proseslərini, presləmə və bişirmə xüsusiyyətlərini öyrətmək, həmçinin bu materialların müxtəlif sahələrdə tətbiqi üçün bilik və bacarıqlarını aşılamaqdır. Tələbələr ovuntu materiallarının fiziki, kimyəvi və mexaniki xassələrini öyrənərək, onların materialşünaslıqdakı rolunu başa düşürlər.

• mühazirə
• interaktiv müzakirə
• seminar
• təqdimatlar

1. 1

   CLO 1: Tələbələr toz (ovuntu) metallurgiyasının və qabaqcıl mexaniki ərintiləmə proseslərinin spesifik texnoloji mərhələlərini tamamilə mənimsəyəcəklər. Onlar təmiz metal tozlarının əldə edilməsi, preslənməsi və bişirilməsi (sinterləmə) proseslərində baş verən fiziki-kimyəvi həcmi hadisələri təhlil etməyi bacaracaqlar. Xüsusilə çuqun, qrafit tozu və mikrotalk kimi komponentlərin iştirakı ilə formalaşan hibrid və kompozit strukturların daxili xassələrinin idarə edilməsi mexanizmləri öyrəniləcək. Fənnin sonunda tələbələr ənənəvi əritmə üsulları ilə alınması mümkün olmayan mürəkkəb materialları ovuntu metallurgiyası vasitəsilə dizayn edə biləcəklər.

1. 1.
   Giriş. Ovuntu materiallarının istehsalı. Ovuntuların mexaniki üsullarla alınması. Kompakt materialların xırdalanması.Mühazirə

   Toz metallurgiyasının əsas prinsipləri, metal ovuntularının alınma texnologiyalarına giriş və kompakt metalların mexaniki yollarla dispersləşdirmə (xırdalama) üsulları.

2. 2.
   Fırlanan kürəşəkilli, kürəvi vibrasiyalı, burulğanlı və toxmaqlı dəyirmanlarda xırdalama.Mühazirə

   Müxtəlif növ dəyirmanların konstruksiyası, iş prinsipləri, materialın xırdalanma dərəcəsinə təsir edən texnoloji faktorlar.

3. 3.
   Maye metal və ərintilərin püskürdülməsi və dənəvərləşdirilməsi.Mühazirə

   Maye metalın yüksək təzyiqli qaz və ya su şırnağı ilə atomizasiyası (püskürdülməsi), damcıların soyuma sürəti və tozun formalaşması.

4. 4.
   Metal ovuntularının fiziki-kimyəvi üsullarla alınması. Kimyəvi birləşmələri reduksiya etmək yolu ilə metal ovuntularının alınması. Reduksiyaetmənin fiziki-kimyəvi əsasları.Mühazirə

   Metal oksidlərindən toz alınmasının termodinamik və kinetik əsasları, bərk və qaz reduksiyaedicilərin tətbiqi.

5. 5.
   Dəmir ovuntusunun oksidlərdən alınması. Dəmir ovuntusunun hidrogenlə reduksiya olunması.Mühazirə

   Dəmir filizi və ya mişar tullantılarından dəmir tozu istehsalı, hidrogenin reduksiyaedici kimi üstünlükləri və prosesin parametrləri.

6. 6.
   Dəmir oksidinin karbon oksidi və bərk karbonla reduksiyası. Dəmir ovuntusunun soda metodu və xlor üsulu ilə alınması.Mühazirə

   Karbon əsaslı reduksiya prosesləri, soda və xlorid üsullarının texnoloji axını və bu üsulların tətbiq sahələri.

7. 7.
   Volfram ovuntusunun alınması. Volfram anhidridinin hidrogenlə reduksiyası. Volfram anhidridinin karbonla reduksiyası. Volfram və çətin əriyən metalların hidrogenlə reduksiyası.Mühazirə

   Volfram kimi xüsusi metalların tozlarının yüksək təmizlikdə alınması üçün hidrogen reduksiyasının xüsusiyyətləri.

8. 8.
   Metallotermiki reduksiya metodu ilə ovuntunun alınması. Titan-xloridin natriumla reduksiyası. Metal ovuntularının elektroliz yolu ilə istehsalı. Sulu məhlulların elektrolizi.Mühazirə

   Metallotermiya və elektroliz üsullarının nəzəri əsasları, reaktor şəraitində tozun formalaşması və təmizlənməsi.

9. 9.
   Mis ovuntusunun alınması. Elektrolitin regenerasiyası və sirkulyasiyası. Ovuntunun yuyulması və stabilləşdirilməsi. Ovuntunun susuzlaşdırılması və qurudulması.Mühazirə

   Mis tozu istehsalında elektrolitik vannaların idarə olunması, tozun keyfiyyətinin qorunması üçün yuyulma və qurudulma mərhələləri.

10. 10.
    Elektroliz üsulu ilə dəmir ovuntusunun alınması. Əridilmiş maddələrin elektrolizi.Mühazirə

    Dəmirin elektrolitik tozunun alınması, ərintilərin və duzların ərimiş halda elektrolizi proseslərinin xüsusiyyətləri.

11. 11.
    Metal ovuntularının sementləmə, avtoklav çökmə və kristallərarası korroziya üsulu ilə alınması.Mühazirə

    Hidrometallurji üsullar (sementləmə və avtoklav çökmə), materialın kimyəvi aktivləşdirilməsi vasitəsilə toz alınması.

12. 12.
    Karbonil birləşmələrindən termiki dissosiasiya üsulu ilə ovuntuların alınması. Metalların kondensasiyası üsulu ilə ovuntuların alınması.Mühazirə

    Karbonil (nikel, dəmir) qazlarının parçalanması yolu ilə nanostrukturlu tozların alınması və metal buxarlarının kondensasiyası (buxar-fazalı sintez).

13. 13.
    Ovuntuların fiziki, kimyəvi və texnoloji xassələri.Mühazirə

    Tozun dispersliyi, forması, axıcılığı, yığılma sıxlığı və kimyəvi saflığı kimi xarakteristikaların məmulatın keyfiyyətinə təsiri.

14. 14.
    Ovuntuların fiziki, kimyəvi və texnoloji xassələri.Mühazirə

    Tozun dispersliyi, forması, axıcılığı, yığılma sıxlığı və kimyəvi saflığı kimi xarakteristikaların məmulatın keyfiyyətinə təsiri.

15. 15.
    Ovuntuların preslənmə və qəliblənmə qabiliyyəti. Ovuntuların preslənməyə hazırlanması. Pres-qəliblərdə soyuq presləmə.Mühazirə

    Tozların qarışdırılması, yağlanması və qəliblərə doldurulması, soyuq presləmə zamanı toz zərrəciklərinin deformasiyası.

16. 16.
    Ovuntunun pres-qəlibdə sıxılma qanunauyğunluğu. Presləmə zamanı baş verən proseslər. Briketin sıxlığının presləmə təzyiqindən asılılığı. Pres-qəlib divarında sürtünmə.Mühazirə

    Presləmə zamanı baş verən sıxılma qanunauyğunluqları, təzyiqin paylanması və divar sürtünməsinin briketin keyfiyyətinə (sıxlıq gradienti) təsiri.

17. 17.
    Yan təzyiq, sürtünmə və itələyib çıxarma təzyiqi. Briketin möhkəmliyi.Mühazirə

    Presləmə prosesində yaranan yan təzyiqlər və briketin qəlibdən çıxarılması üçün tələb olunan qüvvələrin hesablanması.

18. 18.
    Ovuntunun xüsusiyyətlərinin preslənməyə təsiri. Presləmə zamanı yaranan qüsurlar və onların yaranma səbəbləri.Mühazirə

    Tozun axıcılığının və zərrəcik ölçüsünün preslənməyə təsiri, briketlərdə yaranan çatların və qeyri-bərabər sıxılmanın qarşısının alınması.

19. 19.
    Presləmə praktikası. Pres-qəliblər və onların konstruksiya olunmasının əsas prinsipləri.Mühazirə

    Müasir pres-qəliblərin hazırlanması, material seçimi və presləmə maşınlarının (mexaniki, hidravlik) iş rejimləri.

20. 20.
    İzostatik və hidrostatik presləmə. Şliker qəlibləmə və yayma. Müştükləmə ilə qəlibləmə. Xüsusi presləmə üsulları.Mühazirə

    Mürəkkəb formalı detallar üçün izostatik presləmə, şliker (suspenziya) tökmə və müştükləmə (ekstruziya) texnologiyaları.

21. 21.
    İsti presləmə. Bişirmə. Bərkfazalı bişirmə və bişirmə mexanizmi. Birkomponentli sistemlərdə bişirmə. Bişirmə mərhələləri. Yönəldici qüvvələr və kütləvi köçürmə mexanizmləri.Mühazirə

    Sinterlənmənin (bişirmənin) fiziki-kimyəvi əsasları, diffuziya, səthi gərilmə və kütlə köçürmə mexanizmləri.

22. 22.
    Kristallik cismlərin sürünməklik xassəsi və hissəciklərin rekristallizasiyası. Ovuntu cisminin sıxlaşması. Texnoloji amillərin ovuntu cisminin xassələrinə təsiri. Bişirmənin atmosferi və aktivləşdirilməsi.Mühazirə

    Bişirmə zamanı rekristallizasiya və sürünməklik, qoruyucu atmosferin (vakuum, hidrogen) rolu və aktivləşdirilmiş bişirmə üsulları.

23. 23.
    Çoxkomponentli sistemlərdə bişirmə. Tamamilə qarşılıqlı həll olan komponentlər sisteminin bişirilməsi. Məhdud miqdarda həll olan komponentlər sisteminin bişirilməsi. Bir-birində həll olmayan komponentlər sisteminin bişirilməsi.Mühazirə

    İkili və çoxkomponentli ərintilərin bişirilmə kinetikası, bərk məhlul əmələgəlməsi və fazalararası qarşılıqlı təsir.

24. 24.
    Maye fazalı bişirmə. Qızdırma zamanı itən mayefazalı bişirmə. Qızdırma zamanı izotermik saxlamanın sonuna qədər mövcud olan maye fazalı bişirmə.Mühazirə

    Sinterlənmənin ən effektiv üsullarından olan maye fazalı bi

1. Məmmədov A.T., Namazov S.N. Babayev A.İ., Şərifov Z.Z. Ovuntu metallurgiyasının əsasları., Bakı. 1998, 238 səh.