Polimerlərin kimyası və texnologiyasıMövzu planı

Polimer kompozisiya materialı, polimerdən fərqli olaraqpolimerin müxtəlif növ və təyinatlı kimyəvi maddələrlə (inqredeytlərin) birgə qarışığıdır. Polimer materialların istifadə olunan polimerin adı ilə də adlandırıla bilər. Polimer kompozisiya materiallarını iki əsas növə - doldurulmuş və doldurulmamış növə ayırmaq olar.

Polimer əsasında materialın emalı zamanı lazım olan texnoloji və istismar xassələrini yaxşılaşdırmaqüçün onlara doldurucular əlavə edilir. Onlar polimer makromolekulları arasında bərabər paylanaraq polimer dispers mühitində yayılmış doldurcu hissəcikləri fazasından ibarət sistem əmələ gətitrir. Dispers fazanın geniş sahəyə malik olması nəticəsində kalloid sistemlər üçün xarekterik olan bütün fiziki-kimyəvi proseslər onda baş verə bilir. Doldurulmuş polimerlərin xassələri əsasən doldurucunun disperslik dərəcəsindən, fazaların səthindən qarşılıqlı təsir qüvvələrinin xarekterindən və s. asılıdır

Fazalararası səthdə gedən proseslər. Polimer, yüksəközlüyə malik tarazlıq çətin əldə edilən materiallardır. Polimer qarışaraq bir-birində həqiqi məhlullarv - bir fazalı qarışıq əmələ gətirilərsə bu polimerlərlə birgə qarışan, onların qarışığı bir polimerin o birisində emulsiyasıdırsa, birgə qarışmayan polimerlər adlanır. Polimer polimer fazaların bölünmə sərhəddində fazalaraarası qat (FAQ) quruluşuna görə müəyyən xüsusiyyətlərə malidir, bu əlaqədə olan fazaların yüksək molekulyarv təbiəti ilə izah edilir. Birgə qarışmayan polimerlərin görüşmə sahəsində fazalararası qat müəyyən (2 20 nm) qalınlığa malikdir və müxtəlif təbiətə malik polimer seqmentlərin qarışığından ibarətdir.(

Polimerlərlə kiçik molekullu maddələr daxil etməklə onların şüşələşmə və axma temperaturlarını aşağı salmaq olar. Bu zaman polimerlərin elastiki və plastiki xassələri yaxşılaşır. Polimerlərin bu cür modifikasiyası plastifikasiya adlanır. Plastifikatorlar polimetrlərin alınması prosesində monomerə qarışığa əlavə edilə bilər. Adətən isə plastifikatorlar hazır polimerə dispers halında (lateks), məhlulda və ərintidə daxil edilir. Plastifikasiyanın mexanizmi, polimerin fiziki halı ilə əlaqədardır.

Bu mövzuda polimer materiallarının müxtəlif formalaşdırma üsulları, onların texnoloji xüsusiyyətləri və hazır məmulatların alınma prinsipləri öyrənilir. Ekstruziya, kalandrlama, presləmə, təzyiq altında və təzyiqsiz tökmə kimi əsas formalaşdırma texnologiyalarının mahiyyəti, istifadə olunan avadanlıqlar və prosesə təsir edən amillər izah edilir. Həmçinin polimer materiallarının fiziki-mexaniki xassələrindən asılı olaraq maşınqayırma, avtomobil sənayesi, tikinti, elektrotexnika, qablaşdırma, tibb və məişət sahələrində tətbiqi geniş şəkildə nəzərdən keçirilir. Mövzu tələbələrdə polimer materiallarının formalaşdırılması texnologiyalarının seçilməsi və onların müxtəlif təyinatlı məmulatların istehsalında səmərəli tətbiqi üzrə nəzəri və praktiki biliklər formalaşdırır.

Polimerin və onlardan hazırlanan məmulatların saxlanılması və istismarı zamanı onların fiziki-mexaniki xassələri pisləşir. Saxlanma və istismar müddətindən asılı olaraq xassələrin bu cür dönməz olaraq dəyişməsi polimerin və onlar əsasında alınan məmulatların köhnənilməsi (qocalması) adlanır. Polimerin köhnənilməsinin əsas səbəbi hava oksigenin təsiridir. Oksigenin iştirakı ilə işıq, istilik, ionlaşdırıcı şüalar və s. polimerlərə təsir edərək oksidləşmə, destruksiya, yeni quruluşun əmələ gəlməsi proseslərinin getməsinə səbəb olur. Destruksiya molekul kütləsinin azalmasına səbəb olur ki, bu da mexaniki xassələrin pisləşməsinə, aşağı temperaturlarda axıcılığın əmələ gəlməsinə səbəb olur. Bu xoşagəlməz halların baş verməməsi üçün polimerə xüsusi maddələr (stabilləşdiricilər) əlavə edilir.

PM-da doldurucunun miqdarı, PKM-də hissəcikərin forma və ölçüsünün, fazalar arası qarşılıqlı münasibətin təsiri

Polimer kompozisiya qarışıqlarının (materiallarının) alınması üçün istifadə olunan əsas avadanlıqlar aşağıdakılardır : vərdənə, pnevmatik, hidravlik və mexaniki üsullarla işləyən qarışdırıcılar, qapalı rezin qarışdırıcısı və s. Rezin qarışıqlarının hazırlanması üçün ən sadə qarışıdırıcı vərəqləndirici vərdənədir. Sənayedə yüksək özlülüklü rezin qarışıqları əsasən qapalı RSVD-250-40 tipli qarışdırıcılarda hazırlanır. Aşağı özlülüklü kompozisiyaların hazırlanması üçün qanadlı və lövbərli qarışdırıcılardan istifadə olunur

Bu mövzu 1918-ci ildə yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranma səbəblərini və fəaliyyətini əhatə edir. Dövlətin 23 aylıq fəaliyyəti dövründə həyata keçirilən siyasi, iqtisadi, hüquqi və təhsil sahəsində islahatlar araşdırılır. Xarici siyasətdə əldə olunan diplomatik uğurlar və beynəlxalq münasibətlərdə atılan addımlar təhlil edilir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dövlətçilik tariximizdəki əhəmiyyəti xüsusi vurğulanır.

Emal zamanı özlüaxıcı və ya yüksək elastiki halda olan polimerlər əsasında hazırlanan və şüşəvari halda istismar edilən materiallar (kompozisiya) adlanır. Termoplastlar arasında polietilen, polistirol və polivinilxlorid əsaslı kompozisiya materialları homogen və elastifikasiya olunmuş, qazla və mineral tozlarla doldurulmuş şəkildə geniş istifadə olunur. Polistirol, polietilen və polivinilxlorid termoplastları əsasıında kompozisiya materialları sənayenin bir çox sahələrində - plonkalar, vərəqlər, tökmə məmulatları, kabellərin izoləediciləri, avtomobillərin hissələrinin hazırlanması, neft sənayesində boruların alınmasında istifadə olunur

Termoreaktiv polimer kompozisiya materiallarında polimer faza yüksəksıxlıqlı üçölçülü quruluşa malukdirlər. Buna görə də bərkidilmiş termoreaktiv kompozisiya materialları bəzi xassələrinə (bərklik, elastiklik modulu, istiliyədavamlılıq, qocalmaya qarşı davamlılıq) görə termoplastlardan üstündür. Termoreaktivlər əsasında alınan kompozisiya materiallarına kompoundlar, premiks və prepreqilər aiddir. Elektrik və radio avadanlıqlarında izoliasiya məqsədi ilə elektrik keçirən müxtəlif sxemlərin, detalların örtülməsi və ya hopdurulması üçün istifadə edilən polimeri oliqomer və ya monomer əsaslı kompozisiyalar polimer kompoundları adlandırırlar

Vulkanizasiya prosesi. Rezin qarışığının alınmasış kauçuk əsasında kompozisiyaların ən geniş yayılmış növlərindən biri rezin qarışıqlarıdır. Rezinləri digər materiallardan fərqləndirən əsas cəhət onların yüksək elastik deformasiyaya malik olmasıdır.Vulkanizasiya prosesinin mahiyyəti kauçukun xətti makromalekullarının eninə rabitələrlə birləşməsindən üç ölçülü fəza toruna malik olması onun plastik haldan elastik hala keçməsi və müəyyən konstruksiya forması almasıdır. Vulkanizasiya olunmuş materiallarda həm gel, həm də zol fraksiyası olur. Zol fraksiyası müxtəlif həlledicilərdə həll olur

Ekstruziya–polimer ərinti və plastifikasiya olunmuş şəkildə müəyyən kəsikli formalaşma kanalının başlanğıcından sıxışdırılıb çıxarılmışdır. Proses xüsusi avadanlıqlarda – ekstruderlərdə aparılır. Avadanlığa yüklənmiş bərk termoplast kompozisiya sıxılır, əriyir, homogenləşərək yüksək özlülüklü kütləyə çevrilir və təzyiq altında formalaşma başlığına verilir.

Polimer kompozisiya materiallarının əsas formalaşdırma üsullarını izah edir; Formalaşdırma texnologiyalarının materialların xassələrinə təsirini qiymətləndirir; Polimer kompozitlərinin tətbiq sahələrini müəyyən edir; Keramik matrisli kompozit materialların quruluşunu, növlərini və xüsusiyyətlərini izah edir; Keramik matrisli kompozitlərin alınma texnologiyalarını və tətbiq sahələrini fərqləndirir; Müxtəlif istismar şəraitinə uyğun kompozit materialları seçə bilir; Polimer və keramik matrisli kompozit materialların üstünlüklərini və məhdudiyyətlərini müqayisə edir.

Kalandrlama elə bir formalaşma prosesidir ki, bu proses zamanı horizontal səthdə yerləşən və bir-birinə qarşı fırlanan vallar arası boşluqdan qızdırılmış rezin qarışığı və ya polivinilxlorid əsasında plastikat kompozisiya buraxılır. Bu zaman qalınlığı və eni nizamlanan sonsuz lent alınır. Təkrarlaşma, naxış basma və vərəqləndirmə prosesi üçün ikivallı, düzləndirmə və üzçəkilmə üçün üçvallı, vərəqləndirmə və universal texnoloji proseslər üçün 3 və 4 vallı, nprofilləşdirmə prosesləri üçün 4 vallıistifadə olunur

Plastik kütlə və rezin qarışıqlardan müvafiq material və ya məmulatların alınması üçün tətbiq edilən forlaşma üsullarından biridə təzyiq altında tökmədir. Bu prosesdə qarışıq dənə və ya toz şəklində avadanlığın plastifikasiya silindrinə ötürülür. Silindr termoplastların emalında 200-3000C, termoreaktiv və rezinlərin emalı prosesində isə 80-1200C-ə qədər qızdırılır. Şnek fırlandıqca plastikasiya olunmuş qarışıq qəlibə doöru hərəkət edir. Təzyiqsiz tökmə prosesi polimerlərin alınması mərhələlərindən istifadə etmədən monomer və ya oliqomerdən məmulat almağa imkan verir. Bəzən bu prosesi “sərbəst tökmə”, “kimyəvi formalaşma” adlandırırlar

Hazırda istehsal edilən plastik polimer məmulatlarının 41%-i örtük kimi istifadə olunur. Bu örtüklərin 41%-i yalnız ərzaq məhsullarının bükülməsində istifadə olunur. Polimer əsaslı polimer materiallarının sadə, yüngül, estetik və iqtisadi cəhətdən əlverişli olması onlardan geniş istifadə olunmasına səbəb olur. Lakin bu örtük və bükmə materialları işləndikdən sonra onlar tullantıya çevrilir. Polimer əsaslı tullantılar demək olar ki, “əbədidirlər”, çünki bioloji olaraq parçalanırlar. Buna görə də onlar flora və faunaya böyük ziyan vurur. Polimer məmulatı tullantılarının təkrar emalı üsulları onların növlərindən asılıdır.(M)

Polimer materialların aqreqat halları,temperatur və xaric təzyiqə reaksiyaları,elastikliyi,deformasiyası və s.

Polimerə əlavə olunan və materialın fiziki-mexaniki xassələrini dəyişən tərkib hissələri ,onların tətbiq olunma yerləri

PM-in qarışdırma üsulu ilə alınması.Qurutma,qranulyasiya,xırdalama və s.əməliyyatların aparılmasış

Prepreqlərin hopdurma ,toz dispers polimerlərdən istifadə etməkilə hazırlanması.Pətək quruluşların alınması.