Rəqəmsal kriminalistikanın əsaslarıMövzu planı

Mövzu çərçivəsində rəqəmsal kriminalistikanın mahiyyəti, məqsədi və əsas anlayışları öyrənilir. Rəqəmsal kriminalistikanın təhlükəsizlik insidentlərinin və kibercinayətlərin araşdırılmasındakı rolu, əsas tətbiq sahələri və digər kibertəhlükəsizlik istiqamətləri ilə əlaqəsi nəzərdən keçirilir. Rəqəmsal sübut anlayışı, rəqəmsal sübutların əsas xüsusiyyətləri və kriminalistik araşdırmanın ümumi mərhələləri izah edilir. Həmçinin rəqəmsal kriminalistik araşdırmaların aparılması zamanı sübutların bütövlüyünün və etibarlılığının qorunmasının əhəmiyyəti araşdırılır.

Mövzu çərçivəsində rəqəmsal kriminalistik araşdırmalarda istifadə olunan əsas alətlər və onların tətbiq istiqamətləri öyrənilir. Rəqəmsal sübutların əldə edilməsi, qorunması, emalı, bərpası və təhlili üçün istifadə olunan müxtəlif növ kriminalistika alətlərinin funksiyaları nəzərdən keçirilir. Disk, fayl sistemi, yaddaş, şəbəkə və digər rəqəmsal məlumat mənbələrinin araşdırılmasında istifadə olunan alət kateqoriyaları və onların seçim meyarları izah edilir. Həmçinin açıq mənbəli və kommersiya kriminalistika həllərinin istifadə istiqamətləri və araşdırma prosesindəki rolu təhlil edilir.

Mövzu çərçivəsində rəqəmsal kriminalistik araşdırmalar baxımından disklərin quruluşu və fayl sistemlərinin əsas anlayışları öyrənilir. Sərt diskin fiziki və məntiqi quruluşu, məlumatların yaddaş daşıyıcılarında saxlanılması və onlara müraciət prinsipləri nəzərdən keçirilir. Fayl sistemlərinin məlumatların təşkili və idarə edilməsində rolu, əsas struktur elementləri və işləmə prinsipləri izah edilir. Həmçinin disk və fayl sistemi strukturlarının rəqəmsal sübutların aşkarlanması, əldə edilməsi və təhlilində əhəmiyyəti araşdırılır.

Mövzu çərçivəsində Windows əməliyyat sistemlərində rəqəmsal kriminalistik araşdırmaların aparılması və zərərli proqram əsaslı hücumların təhlili prinsipləri öyrənilir. Windows sistemində rəqəmsal izlərin və potensial sübutların əldə edilə biləcəyi əsas məlumat mənbələri nəzərdən keçirilir. Zərərli proqramların sistemdə yaratdığı dəyişikliklərin, şübhəli proseslərin, faylların və digər fəaliyyət izlərinin müəyyən edilməsi yanaşmaları izah edilir. Həmçinin əldə olunan rəqəmsal artefaktlar əsasında hücum fəaliyyətlərinin və onların sistemə təsirinin təhlili məsələləri araşdırılır.

Mövzu çərçivəsində Linux əməliyyat sistemlərində rəqəmsal kriminalistik araşdırmaların aparılması və təhlükəsizlik insidentlərinin loq məlumatları əsasında təhlili prinsipləri öyrənilir. Linux sistemlərində təhlükəsizlik hadisələri və istifadəçi fəaliyyətləri barədə məlumatların əldə edilə biləcəyi əsas loq mənbələri nəzərdən keçirilir. Sistemə giriş cəhdləri, istifadəçi və proses fəaliyyətləri, xidmətlər və digər şübhəli hadisələrlə bağlı qeydlərin müəyyən edilməsi və təhlili üsulları izah edilir. Həmçinin müxtəlif loq mənbələrinin əlaqələndirilməsi əsasında insidentin başvermə ardıcıllığının və mümkün səbəblərinin müəyyən edilməsi məsələləri araşdırılır.

Mövzu çərçivəsində silinmiş faylların rəqəmsal kriminalistik baxımdan bərpası prinsipləri və əsas üsulları öyrənilir. Fayl silindikdən sonra məlumatların yaddaş daşıyıcısında saxlanılma xüsusiyyətləri və müxtəlif fayl sistemlərində silinmə prosesinin işləmə prinsipləri nəzərdən keçirilir. Silinmiş məlumatların aşkarlanması və bərpası üçün istifadə olunan əsas yanaşmalar və kriminalistika alətləri izah edilir. Həmçinin fayl sistemi strukturlarının təhlili əsasında bərpa imkanlarının qiymətləndirilməsi və əldə edilmiş məlumatların rəqəmsal sübut kimi qorunması məsələləri araşdırılır.

Mövzu çərçivəsində şəkil fayllarının rəqəmsal kriminalistik təhlili və onların həqiqiliyinin qiymətləndirilməsi prinsipləri öyrənilir. Şəkil faylları üzərində aparılmış dəyişikliklərin, manipulyasiyaların və redaktə izlərinin aşkarlanması üçün istifadə olunan əsas üsullar nəzərdən keçirilir. Şəkillərin struktur və metadata məlumatlarının təhlili, eləcə də fayllarda mümkün uyğunsuzluqların müəyyən edilməsi yanaşmaları izah edilir. Həmçinin steqanoqrafiya üsulları ilə şəkil daxilində gizlədilmiş məlumat və mesajların aşkarlanması və təhlili məsələləri araşdırılır.

Mövzu çərçivəsində rəqəmsal kriminalistik araşdırmalarda loq fayllarının rolu və onların təhlili prinsipləri öyrənilir. Müxtəlif şəbəkə protokolları və şəbəkə xidmətləri tərəfindən yaradılan loq qeydlərinin strukturu və əsas məlumat elementləri nəzərdən keçirilir. Loqlar əsasında bağlantıların, istifadəçi fəaliyyətlərinin, giriş cəhdlərinin və şübhəli şəbəkə hadisələrinin müəyyən edilməsi üsulları izah edilir. Həmçinin müxtəlif loq mənbələrinin əlaqələndirilməsi əsasında hadisələrin zaman ardıcıllığının yaradılması və təhlükəsizlik insidentlərinin araşdırılması məsələləri öyrənilir.

Mövzu çərçivəsində rəqəmsal kriminalistik araşdırmalarda şəbəkə trafikinin təhlili prinsipləri öyrənilir. Şəbəkədə məlumatların ötürülməsi zamanı switching və routing proseslərinin işləmə prinsipləri və trafik axınının formalaşmasındakı rolu nəzərdən keçirilir. Lokal və müxtəlif şəbəkələr arasında ötürülən trafikin xüsusiyyətləri, paketlərin hərəkət istiqaməti və şəbəkə qurğularının bu prosesdəki funksiyaları izah edilir. Həmçinin şəbəkə trafikinin təhlili əsasında şübhəli əlaqələrin, qeyri-adi trafik axınlarının və potensial təhlükəsizlik hadisələrinin müəyyən edilməsi məsələləri araşdırılır.

Mövzu çərçivəsində veb tətbiqlərə qarşı həyata keçirilən hücumların rəqəmsal kriminalistik baxımdan araşdırılması prinsipləri öyrənilir. Veb tətbiq hücumlarının əsas göstəriciləri, şübhəli sorğular, qeyri-adi istifadəçi fəaliyyətləri və sistemdə yaranan digər rəqəmsal izlər nəzərdən keçirilir. Veb server, tətbiq və təhlükəsizlik loqları əsasında hücum əlamətlərinin aşkarlanması və hadisələrin zaman ardıcıllığının müəyyən edilməsi üsulları izah edilir. Həmçinin əldə olunan göstəricilər əsasında hücumun növünün, mənbəyinin, istifadə olunan metodların və mümkün təsirlərinin müəyyən edilməsi məsələləri araşdırılır.

Mövzu çərçivəsində mobil cihazların rəqəmsal kriminalistik araşdırılması və bu cihazlardan məlumatların əldə edilməsi prinsipləri öyrənilir. Mobil cihazlarda saxlanılan zəng qeydləri, mesajlar, kontaktlar, tətbiq məlumatları, media faylları və digər rəqəmsal artefaktların əsas xüsusiyyətləri nəzərdən keçirilir. Mobil cihazlardan məlumatların məntiqi, fayl sistemi və fiziki çıxarılması kimi əsas əldəetmə üsulları və onların tətbiq xüsusiyyətləri izah edilir. Həmçinin məlumatların çıxarılması zamanı rəqəmsal sübutların bütövlüyünün qorunması və əldə edilmiş məlumatların kriminalistik təhlilə hazırlanması məsələləri araşdırılır.

Mövzu çərçivəsində e-poçt, bulud xidmətləri və virtual mühitlərdə rəqəmsal kriminalistik araşdırmaların aparılması prinsipləri öyrənilir. Bu mühitlərdə mövcud olan rəqəmsal sübut mənbələri və sübutların əldə edilməsinə təsir edən texniki xüsusiyyətlər nəzərdən keçirilir. Virtual maşınlarda saxlanılan məlumatların, virtual disk fayllarının, konfiqurasiya məlumatlarının, snapshotların və sistem qeydlərinin toplanması üsulları izah edilir. Həmçinin rəqəmsal sübutların əldə edilməsi zamanı məlumatların bütövlüyünün qorunması və əldə edilmiş artefaktların kriminalistik təhlilə hazırlanması məsələləri araşdırılır.

Mövzu çərçivəsində operativ yaddaşın (RAM) rəqəmsal kriminalistik araşdırılması və dəyişkən məlumatların əldə edilməsi prinsipləri öyrənilir. İşləyən sistemin RAM yaddaşında mövcud olan proseslər, şəbəkə bağlantıları, istifadəçi sessiyaları, şifrələmə açarları və digər kriminalistik əhəmiyyətli məlumatların xüsusiyyətləri nəzərdən keçirilir. RAM-dan məlumatların təhlükəsiz şəkildə çıxarılması və yaddaş görüntüsünün yaradılması üçün istifadə olunan əsas üsullar izah edilir. Həmçinin əldə edilmiş yaddaş məlumatlarının qorunması və sonrakı kriminalistik təhlilə hazırlanması məsələləri araşdırılır.

Mövzu çərçivəsində rəqəmsal kriminalistik araşdırmaların aparılması zamanı nəzərə alınmalı hüquqi və etik prinsiplər öyrənilir. Rəqəmsal sübutların qanuni şəkildə əldə edilməsi, qorunması, təhlili və təqdim olunması ilə bağlı əsas tələblər nəzərdən keçirilir. Sübutların əldə edildiyi andan məhkəməyə təqdim edilməsinədək hərəkətinin və ona çıxışın sənədləşdirilməsini təmin edən chain of custody prinsipləri izah edilir. Həmçinin araşdırma nəticələrinin obyektiv və aydın şəkildə sənədləşdirilməsi, kriminalistik hesabatların hazırlanması və rəqəmsal sübutların məhkəmədə təqdim edilməsi məsələləri araşdırılır.