Rəqəmsal kriminalistikanın əsaslarıSillabus

Fənn kodu

İF-2215y

Kredit

8

Tələbənin iş yükü

150

Semestr

Payız semestri

Akademik il

4

Fənnin tipi

Məcburi

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) 30 saat - mühazirə b) 30 saat - seminar c) 30 saat - laboratoriya

Auditoriyadan kənar saatlar

a) 90 saat – sərbəst iş b) 60 saat – layihə işi və ya məsləhət saatı

Fənn tələbələrdə təhlükəsizlik insidentlərinin araşdırılması və rəqəmsal kriminalistika proseslərinin həyata keçirilməsi üzrə nəzəri bilik və praktiki bacarıqların formalaşdırılmasını nəzərdə tutur. Fənn çərçivəsində rəqəmsal kriminalistikanın əsas anlayışları, növləri və prinsipləri, eləcə də rəqəmsal sübutların identifikasiyası, toplanması, sənədləşdirilməsi, saxlanılması, mühafizəsi, təhlili və təqdim olunması prosesləri öyrənilir. Tələbələr disklər və fayl sistemləri, Windows və Linux sistemləri, silinmiş fayllar, şəkil və loq faylları, şəbəkə trafiki və yaddaş (RAM) üzrə kriminalistik araşdırma üsulları ilə tanış olurlar. Həmçinin veb hücumlarının, mobil cihazların, e-poçt, bulud və virtual mühitlərin kriminalistik təhlili, eləcə də insidentlərə cavab tədbirləri nəzərdən keçirilir. Rəqəmsal sübutların əldə edilməsi və təhlili üçün istifadə olunan açıq mənbəli və kommersiya alətlərinin tətbiq xüsusiyyətləri araşdırılır. Fənn rəqəmsal kriminalistikanın hüquqi və etik məsələlərini, araşdırma nəticələrinin hesabatlaşdırılmasını və məhkəmədə təqdim edilməsini də əhatə edir.

• mühazirə
• laboratoriya işi
• təqdimatlar
• seminar
• interaktiv müzakirə
• problem-based learning
• case study

1. 1

   CLO 1: Məhkəmə kompüter-texniki ekspertizasının/Rəqəmsal kriminalistikanın rolunu və əhəmiyyətini dərk etməli, növlərini bilməli, tədqiqat metodlarını anlamalı və tətbiq edə bilməlidir.

2. 2

   CLO 2: Sübuti əhəmiyyətə malik olan rəqəmsal dəlilləri ayırd edə bilməli, onların növlərini və əhəmiyyətini dərk etməlidir.

3. 3

   CLO 3: Rəqəmsal sübutların identifikasiyası, toplanılması, sənədləşdirilməsi, saxlanılması, istifadə olunması, mühafizəsi və təqdim olunmasının prosessual əsaslarını öyrənməlidir.

4. 4

   CLO 4: Rəqəmsal sübutların identifikasiyası, toplanılması, sənədləşdirilməsi, saxlanılması, istifadə olunması, mühafizəsi və təqdim olunması üçün zəruri resurs və avadanlıqlardan istifadə üzrə bilik və bacarıqlara yiyələnməli, eləcə də açıq kodlu və qabaqcıl həlləri tətbiq etməyi bacarmalıdır.

5. 5

   CLO 5: Rəqəmsal sübutların kriminalistik diaqnostikasını aparmalı, əldə edilmiş nəticələri qiymətləndirməli və nəticələri formulə edə bilməlidir.

6. 6

   CLO 6: Sübutların mümkünlüyünün təmin olunması üçün zəruri hüquqi prosedurları və tələbləri bilməlidir

1. 1.
   Rəqəmsal kriminalistikaya girişMühazirə

   Mövzu çərçivəsində rəqəmsal kriminalistikanın mahiyyəti, məqsədi və əsas anlayışları öyrənilir. Rəqəmsal kriminalistikanın təhlükəsizlik insidentlərinin və kibercinayətlərin araşdırılmasındakı rolu, əsas tətbiq sahələri və digər kibertəhlükəsizlik istiqamətləri ilə əlaqəsi nəzərdən keçirilir. Rəqəmsal sübut anlayışı, rəqəmsal sübutların əsas xüsusiyyətləri və kriminalistik araşdırmanın ümumi mərhələləri izah edilir. Həmçinin rəqəmsal kriminalistik araşdırmaların aparılması zamanı sübutların bütövlüyünün və etibarlılığının qorunmasının əhəmiyyəti araşdırılır.

2. 2.
   Rəqəmsal kriminalistika alətləriMühazirə

   Mövzu çərçivəsində rəqəmsal kriminalistik araşdırmalarda istifadə olunan əsas alətlər və onların tətbiq istiqamətləri öyrənilir. Rəqəmsal sübutların əldə edilməsi, qorunması, emalı, bərpası və təhlili üçün istifadə olunan müxtəlif növ kriminalistika alətlərinin funksiyaları nəzərdən keçirilir. Disk, fayl sistemi, yaddaş, şəbəkə və digər rəqəmsal məlumat mənbələrinin araşdırılmasında istifadə olunan alət kateqoriyaları və onların seçim meyarları izah edilir. Həmçinin açıq mənbəli və kommersiya kriminalistika həllərinin istifadə istiqamətləri və araşdırma prosesindəki rolu təhlil edilir.

3. 3.
   Disklər və fayl sistemləriMühazirə

   Mövzu çərçivəsində rəqəmsal kriminalistik araşdırmalar baxımından disklərin quruluşu və fayl sistemlərinin əsas anlayışları öyrənilir. Sərt diskin fiziki və məntiqi quruluşu, məlumatların yaddaş daşıyıcılarında saxlanılması və onlara müraciət prinsipləri nəzərdən keçirilir. Fayl sistemlərinin məlumatların təşkili və idarə edilməsində rolu, əsas struktur elementləri və işləmə prinsipləri izah edilir. Həmçinin disk və fayl sistemi strukturlarının rəqəmsal sübutların aşkarlanması, əldə edilməsi və təhlilində əhəmiyyəti araşdırılır.

4. 4.
   Windows kriminalistikasıMühazirə

   Mövzu çərçivəsində Windows əməliyyat sistemlərində rəqəmsal kriminalistik araşdırmaların aparılması və zərərli proqram əsaslı hücumların təhlili prinsipləri öyrənilir. Windows sistemində rəqəmsal izlərin və potensial sübutların əldə edilə biləcəyi əsas məlumat mənbələri nəzərdən keçirilir. Zərərli proqramların sistemdə yaratdığı dəyişikliklərin, şübhəli proseslərin, faylların və digər fəaliyyət izlərinin müəyyən edilməsi yanaşmaları izah edilir. Həmçinin əldə olunan rəqəmsal artefaktlar əsasında hücum fəaliyyətlərinin və onların sistemə təsirinin təhlili məsələləri araşdırılır.

5. 5.
   Linux kriminalistikasıMühazirə

   Mövzu çərçivəsində Linux əməliyyat sistemlərində rəqəmsal kriminalistik araşdırmaların aparılması və təhlükəsizlik insidentlərinin loq məlumatları əsasında təhlili prinsipləri öyrənilir. Linux sistemlərində təhlükəsizlik hadisələri və istifadəçi fəaliyyətləri barədə məlumatların əldə edilə biləcəyi əsas loq mənbələri nəzərdən keçirilir. Sistemə giriş cəhdləri, istifadəçi və proses fəaliyyətləri, xidmətlər və digər şübhəli hadisələrlə bağlı qeydlərin müəyyən edilməsi və təhlili üsulları izah edilir. Həmçinin müxtəlif loq mənbələrinin əlaqələndirilməsi əsasında insidentin başvermə ardıcıllığının və mümkün səbəblərinin müəyyən edilməsi məsələləri araşdırılır.

6. 6.
   Silinmiş faylların bərpasıMühazirə

   Mövzu çərçivəsində silinmiş faylların rəqəmsal kriminalistik baxımdan bərpası prinsipləri və əsas üsulları öyrənilir. Fayl silindikdən sonra məlumatların yaddaş daşıyıcısında saxlanılma xüsusiyyətləri və müxtəlif fayl sistemlərində silinmə prosesinin işləmə prinsipləri nəzərdən keçirilir. Silinmiş məlumatların aşkarlanması və bərpası üçün istifadə olunan əsas yanaşmalar və kriminalistika alətləri izah edilir. Həmçinin fayl sistemi strukturlarının təhlili əsasında bərpa imkanlarının qiymətləndirilməsi və əldə edilmiş məlumatların rəqəmsal sübut kimi qorunması məsələləri araşdırılır.

7. 7.
   Şəkil fayllarının kriminalistikasıMühazirə

   Mövzu çərçivəsində şəkil fayllarının rəqəmsal kriminalistik təhlili və onların həqiqiliyinin qiymətləndirilməsi prinsipləri öyrənilir. Şəkil faylları üzərində aparılmış dəyişikliklərin, manipulyasiyaların və redaktə izlərinin aşkarlanması üçün istifadə olunan əsas üsullar nəzərdən keçirilir. Şəkillərin struktur və metadata məlumatlarının təhlili, eləcə də fayllarda mümkün uyğunsuzluqların müəyyən edilməsi yanaşmaları izah edilir. Həmçinin steqanoqrafiya üsulları ilə şəkil daxilində gizlədilmiş məlumat və mesajların aşkarlanması və təhlili məsələləri araşdırılır.

8. 8.
   Loq fayllarının araşdırılmasıMühazirə

   Mövzu çərçivəsində rəqəmsal kriminalistik araşdırmalarda loq fayllarının rolu və onların təhlili prinsipləri öyrənilir. Müxtəlif şəbəkə protokolları və şəbəkə xidmətləri tərəfindən yaradılan loq qeydlərinin strukturu və əsas məlumat elementləri nəzərdən keçirilir. Loqlar əsasında bağlantıların, istifadəçi fəaliyyətlərinin, giriş cəhdlərinin və şübhəli şəbəkə hadisələrinin müəyyən edilməsi üsulları izah edilir. Həmçinin müxtəlif loq mənbələrinin əlaqələndirilməsi əsasında hadisələrin zaman ardıcıllığının yaradılması və təhlükəsizlik insidentlərinin araşdırılması məsələləri öyrənilir.

9. 9.
   Şəbəkə trafikinin araşdırılmasıMühazirə

   Mövzu çərçivəsində rəqəmsal kriminalistik araşdırmalarda şəbəkə trafikinin təhlili prinsipləri öyrənilir. Şəbəkədə məlumatların ötürülməsi zamanı switching və routing proseslərinin işləmə prinsipləri və trafik axınının formalaşmasındakı rolu nəzərdən keçirilir. Lokal və müxtəlif şəbəkələr arasında ötürülən trafikin xüsusiyyətləri, paketlərin hərəkət istiqaməti və şəbəkə qurğularının bu prosesdəki funksiyaları izah edilir. Həmçinin şəbəkə trafikinin təhlili əsasında şübhəli əlaqələrin, qeyri-adi trafik axınlarının və potensial təhlükəsizlik hadisələrinin müəyyən edilməsi məsələləri araşdırılır.

10. 10.
    Veb hücumlarının araşdırılmasıMühazirə

    Mövzu çərçivəsində veb tətbiqlərə qarşı həyata keçirilən hücumların rəqəmsal kriminalistik baxımdan araşdırılması prinsipləri öyrənilir. Veb tətbiq hücumlarının əsas göstəriciləri, şübhəli sorğular, qeyri-adi istifadəçi fəaliyyətləri və sistemdə yaranan digər rəqəmsal izlər nəzərdən keçirilir. Veb server, tətbiq və təhlükəsizlik loqları əsasında hücum əlamətlərinin aşkarlanması və hadisələrin zaman ardıcıllığının müəyyən edilməsi üsulları izah edilir. Həmçinin əldə olunan göstəricilər əsasında hücumun növünün, mənbəyinin, istifadə olunan metodların və mümkün təsirlərinin müəyyən edilməsi məsələləri araşdırılır.

11. 11.
    Mobil cihaz kriminalistikasıMühazirə

    Mövzu çərçivəsində mobil cihazların rəqəmsal kriminalistik araşdırılması və bu cihazlardan məlumatların əldə edilməsi prinsipləri öyrənilir. Mobil cihazlarda saxlanılan zəng qeydləri, mesajlar, kontaktlar, tətbiq məlumatları, media faylları və digər rəqəmsal artefaktların əsas xüsusiyyətləri nəzərdən keçirilir. Mobil cihazlardan məlumatların məntiqi, fayl sistemi və fiziki çıxarılması kimi əsas əldəetmə üsulları və onların tətbiq xüsusiyyətləri izah edilir. Həmçinin məlumatların çıxarılması zamanı rəqəmsal sübutların bütövlüyünün qorunması və əldə edilmiş məlumatların kriminalistik təhlilə hazırlanması məsələləri araşdırılır.

12. 12.
    E-poçt, bulud və virtual mühitlərdə kriminalistikaMühazirə

    Mövzu çərçivəsində e-poçt, bulud xidmətləri və virtual mühitlərdə rəqəmsal kriminalistik araşdırmaların aparılması prinsipləri öyrənilir. Bu mühitlərdə mövcud olan rəqəmsal sübut mənbələri və sübutların əldə edilməsinə təsir edən texniki xüsusiyyətlər nəzərdən keçirilir. Virtual maşınlarda saxlanılan məlumatların, virtual disk fayllarının, konfiqurasiya məlumatlarının, snapshotların və sistem qeydlərinin toplanması üsulları izah edilir. Həmçinin rəqəmsal sübutların əldə edilməsi zamanı məlumatların bütövlüyünün qorunması və əldə edilmiş artefaktların kriminalistik təhlilə hazırlanması məsələləri araşdırılır.

13. 13.
    Yaddaş (RAM) kriminalistikasıMühazirə

    Mövzu çərçivəsində operativ yaddaşın (RAM) rəqəmsal kriminalistik araşdırılması və dəyişkən məlumatların əldə edilməsi prinsipləri öyrənilir. İşləyən sistemin RAM yaddaşında mövcud olan proseslər, şəbəkə bağlantıları, istifadəçi sessiyaları, şifrələmə açarları və digər kriminalistik əhəmiyyətli məlumatların xüsusiyyətləri nəzərdən keçirilir. RAM-dan məlumatların təhlükəsiz şəkildə çıxarılması və yaddaş görüntüsünün yaradılması üçün istifadə olunan əsas üsullar izah edilir. Həmçinin əldə edilmiş yaddaş məlumatlarının qorunması və sonrakı kriminalistik təhlilə hazırlanması məsələləri araşdırılır.

14. 14.
    Rəqəmsal kriminalistikanın hüquqi və etik məsələləriMühazirə

    Mövzu çərçivəsində rəqəmsal kriminalistik araşdırmaların aparılması zamanı nəzərə alınmalı hüquqi və etik prinsiplər öyrənilir. Rəqəmsal sübutların qanuni şəkildə əldə edilməsi, qorunması, təhlili və təqdim olunması ilə bağlı əsas tələblər nəzərdən keçirilir. Sübutların əldə edildiyi andan məhkəməyə təqdim edilməsinədək hərəkətinin və ona çıxışın sənədləşdirilməsini təmin edən chain of custody prinsipləri izah edilir. Həmçinin araşdırma nəticələrinin obyektiv və aydın şəkildə sənədləşdirilməsi, kriminalistik hesabatların hazırlanması və rəqəmsal sübutların məhkəmədə təqdim edilməsi məsələləri araşdırılır.

1. Easttom C., CCFP Certified Cyber Forensics Professional Certification All-in-One, McGraw-Hill Education, 2015
2. Brooks C. L., CHFI Computer Hacking Forensic Investigator Certification All-in-One, McGraw-Hill Education, 2015
3. Nelson B., Phillips A., Steuart C., Guide to Computer Forensics and Investigations: Processing Digital Evidence, Cengage Learning, 2018
4. Thomas J. H., Bossler A. M., Seigfried-Spellar K., Cybercrime and Digital Forensics: An Introduction, Routledge, 2017
5. Kävrestad J., Fundamentals of Digital Forensics: theory, methods, and real-life applications, Springer, 2018
6. Altheide C., Nikkel B., Carvey H., Digital Forensics With OpenSource Tools: Using OpenSource Platform Tools for Performing Computer Forensics on Target Systems: Windows, MAC, Linux, Unix, Etc., Elsevier Science & Technology, 2011.
7. Altheide C., Nikkel B., Carvey H., Digital Forensics With OpenSource Tools: Using OpenSource Platform Tools for Performing Computer Forensics on Target Systems: Windows, MAC, Linux, Unix, Etc., Elsevier Science & Technology, 2011.
8. Brooks C. L., CHFI Computer Hacking Forensic Investigator Certification All-in-One, McGraw-Hill Education, 2015
9. 3.Easttom C., CCFP Certified Cyber Forensics Professional Certification All-in-One, McGraw-Hill Education, 2015