Fövqəladə hallarda zərərin qiymətləndi.Sillabus

Fənn kodu

İFS-4170y

Kredit

5

Tələbənin iş yükü

150

Semestr

Payız semestri

Akademik il

2025 -2026

Fənnin tipi

Seçmə

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) mühazirə - 45; b) seminar - 15.

Auditoriyadan kənar saatlar

a) MRTSi - 36; b) TSi - 56.

Fövqəladə hallarda zərərin qiymətləndirilməsi hadisədən sonra yaranmış itkilərin müəyyən edilməsidir. Bu zaman insanlara, binalara, infrastruktura və ətraf mühitə dəyən ziyan araşdırılır. Qiymətləndirmə nəticəsində maddi itkilərin həcmi hesablanır. Toplanan məlumatlar yardım və bərpa işlərinin planlaşdırılması üçün istifadə olunur. Bu proses gələcək risklərin azaldılmasına da kömək edir.

• mühazirə
• problem-based learning
• interaktiv müzakirə
• komanda işi
• seminar
• case study
• təqdimatlar

1. 1

   CLO 1: Fövqəladə halların növlərini, onların yaratdığı sosial, iqtisadi və ekoloji zərərləri izah edir.

2. 2

   CLO 2: Fövqəladə hallar nəticəsində insanlara, tikililərə, infrastruktura və ətraf mühitə dəyən zərərləri müəyyənləşdirir və təsnifatını aparır.

3. 3

   CLO 3: Zərərin qiymətləndirilməsi üçün istifadə olunan metod və meyarları tətbiq edir, maddi itkilərin hesablanmasını həyata keçirir.

4. 4

   CLO 4: Fövqəladə hadisələr üzrə məlumatları toplayır, təhlil edir və qiymətləndirmə hesabatı hazırlayır.

5. 5

   CLO 5: Zərərin qiymətləndirilməsi nəticələrindən istifadə etməklə bərpa, yardım və risklərin azaldılması tədbirlərini əsaslandırır

6. 6

   CLO 6: Fövqəladə hallarda zərərin qiymətləndirilməsi üzrə normativ sənədlərə və peşə etikası prinsiplərinə uyğun qərar qəbul etmə bacarığı nümayiş etdirir

1. 1.
   Fənnin Predmeti və Fövqəladə Halların Təsiri.Mühazirə

   Bu fənnin predmeti fövqəladə halların yaranma səbəblərinin, inkişaf qanunauyğunluqlarının, nəticələrinin və onların qarşısının alınması üsullarının öyrənilməsidir. Fənn təbii, texnogen və bioloji xarakterli fövqəladə halların insanlara, təsərrüfat obyektlərinə və ətraf mühitə təsirini araşdırır. Fövqəladə hallar insan tələfatına, maddi ziyana, ekoloji tarazlığın pozulmasına və iqtisadi itkilərə səbəb ola bilər. Bu hadisələrin risklərinin qiymətləndirilməsi və mühafizə tədbirlərinin planlaşdırılması fənnin əsas istiqamətlərindən biridir. Eyni zamanda, fövqəladə halların nəticələrinin aradan qaldırılması və əhalinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi yolları da öyrənilir.

2. 2.
   Fövqəladə Halların Yaratdığı Zərərlər. Mühazirə

   Fövqəladə hallar insanlara, ətraf mühitə və iqtisadiyyata müxtəlif növ zərərlər vurur. Bu zərərlərə insan tələfatı, xəsarətlər, yaşayış binalarının və infrastrukturun dağıdılması, istehsalın dayanması və ekoloji çirklənmə daxildir. Təbii və texnogen hadisələr nəticəsində maddi itkilər artır, sosial həyat pozulur və əhalinin təhlükəsizliyi təhlükə altına düşür. Zərərlərin həcmi fövqəladə halın növündən, miqyasından və görülən mühafizə tədbirlərindən asılıdır. Bu səbəbdən zərərlərin vaxtında qiymətləndirilməsi və onların azaldılması tədbirlərinin həyata keçirilməsi böyük əhəmiyyət daşıyır.

3. 3.
   Zərərin Qiymətləndirilməsinin Əsas Prinsipləri Mühazirə

   Zərərin qiymətləndirilməsi fövqəladə hallar nəticəsində insanlara, əmlaka, infrastruktura və ətraf mühitə dəyən itkilərin müəyyən edilməsi prosesidir. Qiymətləndirmə obyektivlik, dəqiqlik, operativlik və komplekslik prinsiplərinə əsaslanır. Bu zaman maddi, sosial, iqtisadi və ekoloji zərərlər birlikdə nəzərə alınır. Toplanan məlumatlar faktiki vəziyyətə uyğun təhlil edilir və zərərin həcmi müəyyənləşdirilir. Qiymətləndirmənin nəticələri bərpa işlərinin planlaşdırılması və risklərin azaldılması üçün əsas rol oynayır.

4. 4.
   Risk Analizi və Zərərinin Qiymətləndirilməsi. Mühazirə

   Risk analizi və zərərinin qiymətləndirilməsi fövqəladə halların başvermə ehtimalının və onların mümkün nəticələrinin müəyyən edilməsi prosesidir. Risk analizi zamanı təhlükə mənbələri, təsir dairəsi və başvermə ehtimalı qiymətləndirilir. Zərərin qiymətləndirilməsi isə insanlara, əmlaka, infrastruktura və ətraf mühitə dəyən maddi, sosial və ekoloji itkilərin həcmini müəyyən edir. Əldə olunan nəticələr risklərin idarə edilməsi və mühafizə tədbirlərinin planlaşdırılması üçün əsas rol oynayır. Bu yanaşma fövqəladə halların nəticələrinin azaldılmasına və təhlükəsizliyin artırılmasına xidmət edir.

5. 5.
   Zərərlərin KateqoriyalaşdırılmasıMəşğələ

   Zərərlərin kateqoriyalaşdırılması fövqəladə hallar nəticəsində yaranan itkilərin növlərinə və təsir sahələrinə görə qruplaşdırılması prosesidir. Zərərlər əsasən insan tələfatı və sağlamlığa dəyən zərər, maddi və iqtisadi itkilər, infrastrukturun zədələnməsi, sosial təsirlər və ekoloji zərərlər kimi təsnif edilir. Bu bölgü zərərin miqyasını və nəticələrini daha dəqiq qiymətləndirməyə imkan verir. Kateqoriyalaşdırma bərpa tədbirlərinin planlaşdırılması və resursların səmərəli bölüşdürülməsi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu yanaşma fövqəladə halların idarə edilməsində qərarların qəbulunu asanlaşdırır.

6. 6.
   Zərərin Kəmiyyətcə Qiymətləndirilməsi. Mühazirə

   Zərərin kəmiyyətcə qiymətləndirilməsi fövqəladə hallar nəticəsində yaranan itkilərin rəqəmlərlə və ölçülə bilən göstəricilərlə müəyyən edilməsidir. Bu proses zamanı insan tələfatı, maddi ziyan, infrastrukturun zədələnməsi və ətraf mühitə dəyən zərərlər hesablanır. Qiymətləndirmədə statistik məlumatlardan, iqtisadi göstəricilərdən və normativ metodlardan istifadə olunur. Əldə edilən nəticələr zərərin ümumi həcmini müəyyən etməyə və bərpa tədbirlərini planlaşdırmağa imkan verir. Dəqiq kəmiyyət qiymətləndirilməsi fövqəladə halların idarə olunmasında mühüm əhəmiyyət daşıyır.

7. 7.
   Risk və zərərin hesablanması.Məşğələ

   Risk və zərərin hesablanması fövqəladə halların başvermə ehtimalının və onların mümkün nəticələrinin kəmiyyət və keyfiyyət baxımından qiymətləndirilməsi prosesidir. Hesablama zamanı təhlükənin başvermə ehtimalı, təsir dairəsi və yarada biləcəyi maddi, sosial və ekoloji itkilər nəzərə alınır. Bu məqsədlə statistik məlumatlardan, riyazi modellərdən və risk analiz metodlarından istifadə edilir. Əldə olunan nəticələr risk səviyyəsinin müəyyən edilməsinə və mühafizə tədbirlərinin planlaşdırılmasına imkan verir. Risk və zərərin düzgün hesablanması fövqəladə halların idarə olunmasında mühüm rol oynayır.

8. 8.
   Zərərin Keyfiyyətcə Qiymətləndirilməsi Məşğələ

   Zərərin keyfiyyətcə qiymətləndirilməsi fövqəladə hallar nəticəsində yaranan təsirlərin xüsusiyyətlərinin və əhəmiyyətinin müəyyən edilməsi prosesidir. Bu qiymətləndirmə zamanı insan sağlamlığına, ətraf mühitə, infrastruktura və sosial həyata dəyən zərərlərin xarakteri təhlil edilir. Qiymətləndirmə rəqəmsal göstəricilərdən daha çox təsirin səviyyəsinə, miqyasına və nəticələrinə əsaslanır. Əldə olunan məlumatlar risklərin müəyyən edilməsinə və mühafizə tədbirlərinin seçilməsinə kömək edir. Keyfiyyətcə qiymətləndirmə fövqəladə halların nəticələrinin kompleks təhlilində mühüm yer tutur.

9. 9.
   Təbii Fəlakətlərdən Dəyən Zərərin Qiymətləndirilməsi Mühazirə

   Təbii fəlakətlərdən dəyən zərərin qiymətləndirilməsi zəlzələ, sel, daşqın, qasırğa, torpaq sürüşməsi və digər təbii hadisələr nəticəsində yaranan itkilərin müəyyən edilməsidir. Qiymətləndirmə zamanı insan tələfatı, yaşayış binalarına, infrastruktura, kənd təsərrüfatına və ətraf mühitə dəyən zərərlər araşdırılır. Bu prosesdə sahə müşahidələri, statistik məlumatlar və iqtisadi göstəricilərdən istifadə edilir. Əldə olunan nəticələr zərərin miqyasını müəyyən etməyə və bərpa tədbirlərini planlaşdırmağa imkan verir. Dəqiq qiymətləndirmə fövqəladə halların nəticələrinin aradan qaldırılmasında mühüm əhəmiyyət daşıyır.

1. 1. C. N. Qasımov. Mülki müdafiə. Elektron konspekt. Bakı, 2021. 2. C. N.Qasımov, N.Z.Abdullayeva. FH-ın təhlükəli amilləri. Dərs vəsaiti. Bakı, 2019. 3. İsayev İ., Quliyev E., Hacıyev E., Nurməmmədov E. “Mülkü müdafiə”. Bakı 2018. 4. C. N. Qasımov, N.P. Abdullayeva. Fövqəladə hallardan kompleks müdafiə. Dərs vəsaiti. Bakı, 2022. 5. 31.10.2017-ci il tarixli 828-VQD nömrəli Az.Res.-nın Qanunu (“Azərbaycan” qəzeti, 13.12.2017-ci il,№ 275,Az.Res.-nın Qanunvericilik Toplusu, 2017,№12,I kitab, maddə 2196) 6. C.N. Qasımov. Fərdi mühafizə vasitələri. Bakı, 2007. 7. C.N.Qasımov.Obyektlərin dayanıqlığının qiymətləndirilməsi.Metodiki vəsait.Bakı,2007. 8. Polkovnik l-t C. Qasımov, mayor Q. Məcidov. Dərs vəsaiti. Kütləvi qırğın silahları və onlardan mühafizə. Bakı, 1999. 9. C. N. Qasımov. Mülki müdafiə. Dərs vəsaiti. Bakı, 2012. 10. C.N. Qasımov.FH-da iqtisadiyyat obyektlərinin işinin dayanıqlığı.Dərs vəsaiti.Bakı,2015. 11. C. N. Qasımov. Mülki müdafiə (məşğələlər). Dərs vəsaiti. Bakı, 2009. 12. Cavanşir Qasımov. FH-da radiasiya və kimyəvi şəraitin qiymətləndirilməsi. Bakı, 2003.