Yanğın təhlükəsizliyiSillabus

Fənn kodu

İF - 4160y

Kredit

8

Tələbənin iş yükü

240

Semestr

Yaz semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Məcburi

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) mühazirə - 45; b) seminar - 30.

Auditoriyadan kənar saatlar

a) MRTSi - 66; b) TSi - 99.

Yanğın təhlükəsizliyi yanğınların qarşısını almaq və insanların təhlükəsizliyini təmin etmək üçün görülən tədbirlər sistemidir. Bu sahədə yanğın zamanı düzgün davranış qaydaları öyrədilir. Təhlükəsizlik qaydalarına əməl etmək insan həyatını və əmlakı qoruyur. Yanğınsöndürmə vasitələrindən düzgün istifadə vacibdir. Vaxtında görülən tədbirlər yanğının yayılmasının qarşısını alır.

• seminar
• problem-based learning
• mühazirə
• təqdimatlar
• interaktiv müzakirə
• case study
• komanda işi

1. 1

   CLO 1: Yanğın təhlükəsizliyinin əsas anlayışlarını, yanmanın fiziki-kimyəvi əsaslarını, yanğınların təsnifatını və yanğın təhlükəsizliyi üzrə normativ-hüquqi tələbləri izah edir.

2. 2

   CLO 2: Müxtəlif istehsalat və mülki obyektlərdə yanğın və partlayış təhlükələrini müəyyən edir, riskləri təhlil edir və qiymətləndirir.

3. 3

   CLO 3: Yanğın təhlükəsizliyi sistemlərinin (yanğın siqnalizasiya, avtomatik yanğınsöndürmə, tüstüdən mühafizə və xəbərdarlıq sistemləri) iş prinsipini izah edir və onların tətbiqini qiymətləndirir.

4. 4

   CLO 4: Yanğınların qarşısının alınması, təhlükəsiz istismar qaydaları, yanğına qarşı mühafizə tədbirləri və fərdi-kollektiv mühafizə vasitələrini praktik şəraitdə tətbiq edir.

5. 5

   CLO 5: Yanğın zamanı insanların təhlükəsiz təxliyyəsini, ilkin yanğınsöndürmə vasitələrinin istifadəsini, xilasetmə tədbirlərini və ilkin tibbi yardımın göstərilməsini təşkil edir.

6. 6

   CLO 6: Yanğın təhlükəsizliyi üzrə riskləri proqnozlaşdırır, yanğın təhlükəsizliyi planlarını hazırlayır, obyektlərdə yanğın riskinin azaldılması və təhlükəsizliyin artırılması üzrə əsaslandırılmış qərarlar qəbul edir.

1. 1.
   Yanmanın növü, yanacağın yanma məhsulu, yanma temperaturu və yanma istiliyi. Mühazirə

   Yanmanın növləri, yanacağın yanma məhsulları, yanma temperaturu və yanma istiliyi yanğın təhlükəsizliyinin əsas anlayışlarından biridir. Bu mövzuda yanma prosesinin mahiyyəti, onun baş vermə şəraiti və müxtəlif yanma növlərinin xüsusiyyətləri öyrənilir. Həmçinin yanacaq maddələrinin yanması zamanı əmələ gələn qazlar, istilik miqdarı və temperatur göstəriciləri izah olunur. Bu biliklər yanğınların yaranma səbəblərini və onların qarşısının alınması üsullarını anlamağa kömək edir.

2. 2.
   Yanma prosesinin fiziki-kimyəvi analiz edilməsiMəşğələ

   Yanma prosesinin fiziki-kimyəvi analizi yanmanın baş vermə mexanizmini, ona təsir edən amilləri və enerji çevrilmələrini öyrənir. Bu mövzuda yanacağın tərkibi, oksidləşmə reaksiyaları, temperatur dəyişmələri və yanma məhsullarının xüsusiyyətləri araşdırılır. Həmçinin yanma prosesinin sürəti, istilik ayrılması və prosesə təsir edən fiziki-kimyəvi amillər izah olunur. Bu analizlər yanğınların yaranma səbəblərini müəyyən etməyə və təhlükəsizlik tədbirlərini düzgün seçməyə imkan verir.

3. 3.
   İstilikdən öz – özünə alovlanma, oksidləşmənin zəncirvari nəzəriyyəsi, adiobatik alovlanma. Mühazirə

   İstilikdən öz-özünə alovlanma, oksidləşmənin zəncirvari nəzəriyyəsi və adiabatik alovlanma yanma proseslərinin əsas mexanizmlərini izah edən anlayışlardır. Bu mövzuda maddələrin xarici alov mənbəyi olmadan istilik və kimyəvi reaksiyalar nəticəsində alovlanma səbəbləri öyrənilir. Həmçinin oksidləşmə prosesində zəncirvari reaksiyaların rolu və istilik mübadiləsi olmadan baş verən adiabatik alovlanma hadisəsi araşdırılır. Bu proseslərin öyrənilməsi yanğınların yaranma səbəblərini müəyyən etməyə və qarşısının alınması tədbirlərini seçməyə imkan verir.

4. 4.
   Yanma prosesində reaksiyaların getməsi. Məşğələ

   Yanma prosesində reaksiyaların getməsi maddələrin oksigenlə qarşılıqlı təsiri nəticəsində baş verən fiziki-kimyəvi çevrilmələri öyrənir. Bu mövzuda yanma zamanı gedən oksidləşmə reaksiyaları, istilik ayrılması və reaksiya sürətinə təsir edən amillər izah olunur. Həmçinin yanacağın tərkibinin, temperaturun və oksigen miqdarının yanma prosesinə təsiri araşdırılır. Bu proseslərin öyrənilməsi yanmanın mexanizmini və yanğın təhlükələrinin yaranma səbəblərini anlamağa kömək edir.

5. 5.
   Partlayış haqqında məlumat. - Sakit yanma, partlayışlı yanma, partlayış zamanı yaranan təzyiq, partlayış zamanı yaranan temperatur, yaranan həcm, partlayış təhlükəli tozlar, yanğın təhlükəli tozlar. Mühazirə

   Partlayış haqqında məlumat yanğın təhlükəsizliyinin əsas bölmələrindən biridir və sürətli enerji ayrılması ilə müşayiət olunan prosesləri öyrənir. Bu mövzuda sakit yanma və partlayışlı yanma proseslərinin xüsusiyyətləri, partlayış zamanı yaranan təzyiq, temperatur və həcm dəyişiklikləri izah olunur. Həmçinin partlayış təhlükəli və yanğın təhlükəli tozların xüsusiyyətləri, yaranma səbəbləri və yaratdığı risklər araşdırılır. Bu biliklər partlayışların qarşısının alınması və təhlükəsizlik tədbirlərinin düzgün təşkili üçün vacibdir.

6. 6.
   Partlayışın yuxarı həddi, partlayışın aşağı həddinin hesablanması. Məşğələ

   Partlayışın yuxarı və aşağı hədlərinin hesablanması yanğın və partlayış təhlükəsinin qiymətləndirilməsi üçün aparılan əsas hesablamalardan biridir. Bu mövzuda qaz, buxar və toz-hava qarışıqlarının partlayış yarada bildiyi konsentrasiya hədləri öyrənilir. Həmçinin aşağı partlayış həddi (AŞH) və yuxarı partlayış həddi (YŞH) anlayışları, onların müəyyən edilməsi və hesablama üsulları izah olunur. Bu göstəricilər istehsalat proseslərində təhlükəli qarışıqların yaranmasının qarşısını almaq və mühafizə tədbirlərini seçmək üçün istifadə edilir.

7. 7.
   Maddələrin yanğın təhlükəsi göstəriciləri. - Yanma və ya öz – özünə yanma, alovlanma və alışma temperaturu, yanma prosesinin sxemi. Mühazirə

   Maddələrin yanğın təhlükəsi göstəriciləri onların yanma xüsusiyyətlərini və təhlükə dərəcəsini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Bu mövzuda yanma, öz-özünə yanma, alovlanma və alışma temperaturu anlayışları, onların yaranma səbəbləri öyrənilir. Həmçinin yanma prosesinin mərhələləri və sxem üzrə gedişi izah olunur. Bu göstəricilər maddələrin təhlükəsiz saxlanması, daşınması və istifadəsi zamanı vacib rol oynayır.

8. 8.
   Şəbəkə təhlükəsizliyinə giriş və təhlükəsiz şəbəkə idarəetməsiMəşğələ

   Mövzu çərçivəsində şəbəkə təhlükəsizliyinin əsas anlayışları, məqsədləri və prinsipləri öyrənilir. Şəbəkə infrastrukturunda məxfilik, bütövlük və əlçatanlığın təmin edilməsi, təhlükəsizlik siyasətlərinin hazırlanması və təhlükəsiz şəbəkə idarəetməsinin əsas prinsipləri nəzərdən keçirilir. Həmçinin şəbəkə aktivlərinin qorunması, girişə nəzarət və təhlükəsizlik risklərinin idarə olunması məsələləri araşdırılır.

9. 9.
   Alışma və öz – özünə alovlanma. - Alışma və öz – özünə alovlanma temperaturu, alovlanma impulsu, Ormandi – Qrexan düsturu, Tornton düsturu. Mühazirə

   Alışma və öz-özünə alovlanma prosesləri maddələrin yanğın təhlükəsini müəyyən edən əsas göstəricilərdən biridir. Bu mövzuda alışma və öz-özünə alovlanma temperaturu, alovlanma impulsu və onların yaranma şərtləri öyrənilir. Həmçinin Ormandi–Qrexan və Tornton düsturları vasitəsilə yanma prosesinin istilik və enerji göstəricilərinin hesablanması izah olunur. Bu anlayışlar maddələrin yanğın təhlükəsinin qiymətləndirilməsi və təhlükəsizlik tədbirlərinin hazırlanması üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

10. 10.
    Alovlanmanın (partlayışın) konsentrasiyası və temperatur hədləri. - Partlayışın yuxarı həddi, partlayışın aşağı həddi. (M)Mühazirə

    Alovlanmanın (partlayışın) konsentrasiya və temperatur hədləri maddələrin yanğın və partlayış təhlükəsini qiymətləndirmək üçün əsas göstəricilərdən biridir. Bu mövzuda qaz, buxar və toz-hava qarışıqlarının alovlana bildiyi aşağı və yuxarı konsentrasiya hədləri öyrənilir. Həmçinin partlayışın baş verməsi üçün tələb olunan temperatur şəraiti və alovlanma hədlərinə təsir edən amillər izah olunur. Bu göstəricilər istehsalat proseslərində təhlükəli qarışıqların yaranmasının qarşısının alınması və mühafizə tədbirlərinin seçilməsi üçün istifadə edilir.

1. 1. 18 may 2018-ci il tarixli 1148-VQD nömrəli Azərbaycan Respublikasının Qanunu (“Azərbaycan” qəzeti, 8 iyul 2018-ci il, № 149, Azərbaycan Respublikasının Qanunvericilik Toplusu, 2018-ci il, № 7, I kitab maddə 1384) 2. A.A.Xəlilova, S.M.Abutalıbova, G.X.Kərimova , N.Z.Abdullayeva, S.A.Hüseynova "Həyat fəaliyyətinin təhlükəsizliyi", Bakı 2016 3. Зернов А.Н., Управление охраной труда, Москва, 2017 4. А.И.Фомин, Краткий справочник специалиста по охране труда (от А до Я), Министерство науки и высшего образования Российской Федерации, Кузбасский государственный технический университет имени Т.Ф.Горбачева, Кемерово, 2021 5. В.М.Минько, Охрана труда в машиностроении, Москва, 2017 6. SƏTƏM GROUP, Əməyin mühafizasi və texniki təhlükəsizlik, 63 peşə üzrə təlimatlar toplusu, Bakı, 2021 7. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası 8. Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsi 9. Yanğın təhlükəsizliyi haqqında Azərbaycan Resbublikasının qanunu 10. Texniki təhlükəsizlik haqqında Azərbaycan Resbublikasının qanunu 11. https://az.wikipedia.org/wiki/Yan%C4%9F%C4%B1n 12. Yanğın təhlükəsizliyi haqqında Azərbaycan Respublikası Qanunu. https://www.fhn.gov.az/uploads/legislation/aze/qanunlar/313_q.pdf