Şəhər ekologiyasıSillabus

Fənn kodu

İFS-4199y

Kredit

6

Tələbənin iş yükü

180

Semestr

Payız semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Seçmə

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) 45 saat mühazirə b) 30 saat seminar

Auditoriyadan kənar saatlar

a) 42 saat MRTSİ b) 63 saat TSİ

Bu fənn şəhər ekosistemlərinin formalaşması, şəhərləşmənin ətraf mühitə təsiri və urbanizasiya ilə bağlı ekoloji problemləri öyrədir. Fənn çərçivəsində şəhər mühitinin ekoloji vəziyyəti, hava, su və torpaq çirklənməsi, tullantıların idarə olunması, yaşıl infrastruktur, ekoloji planlaşdırma və dayanıqlı şəhər inkişafı prinsipləri təhlil edilir.

• interaktiv müzakirə
• seminar
• komanda işi
• problem-based learning
• təqdimatlar
• case study
• mühazirə

1. 1

   CLO 1: Şəhər ekologiyasının əsas anlayışlarını, prinsiplərini və şəhər ekosistemlərinin xüsusiyyətlərini izah edir.

2. 2

   CLO 2: Şəhərləşmənin ətraf mühitə və ekosistemlərə təsirlərini təhlil edir.

3. 3

   CLO 3: Şəhər mühitində hava, su, torpaq və səs-küy çirklənməsinin mənbələrini müəyyən edir.

4. 4

   CLO 4: Şəhər ekoloji problemlərinin qiymətləndirilməsi və monitorinqi üsullarını tətbiq edir.

5. 5

   CLO 5: Şəhər ekosistemlərinin qorunması və dayanıqlı şəhər inkişafı prinsiplərini əsaslandırır.

6. 6

   CLO 6: Şəhər mühitinin ekoloji vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasına yönəlmiş tədbirləri təklif edir.

1. 1.
   Şəhər və şəhər mühiti.Şəhər və şəhər mühitinin anlayışı.Mühazirə

   Şəhər və şəhər mühiti insanların yaşayış, əmək və sosial fəaliyyət göstərdiyi mürəkkəb sistemdir. Şəhər mühiti təbii və antropogen komponentlərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşır. Buraya yaşayış məntəqələri, nəqliyyat infrastrukturu, yaşıllıq sahələri, sənaye obyektləri və kommunal xidmətlər daxildir. Şəhərlərin inkişafı əhalinin həyat səviyyəsinin yüksəlməsinə və iqtisadi fəaliyyətin genişlənməsinə şərait yaradır. Eyni zamanda urbanizasiya ekoloji problemlərin yaranmasına da səbəb ola bilər. Buna görə şəhər mühitinin düzgün planlaşdırılması və idarə olunması böyük əhəmiyyət daşıyır.

2. 2.
   Müasir şəhər. Məşğələ

   Şəhər və şəhər mühiti insanların yaşayış, əmək və sosial fəaliyyət göstərdiyi mürəkkəb sistemdir. Şəhər mühiti təbii və antropogen komponentlərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşır. Buraya yaşayış məntəqələri, nəqliyyat infrastrukturu, yaşıllıq sahələri, sənaye obyektləri və kommunal xidmətlər daxildir. Şəhərlərin inkişafı əhalinin həyat səviyyəsinin yüksəlməsinə və iqtisadi fəaliyyətin genişlənməsinə şərait yaradır. Eyni zamanda urbanizasiya ekoloji problemlərin yaranmasına da səbəb ola bilər. Buna görə şəhər mühitinin düzgün planlaşdırılması və idarə olunması böyük əhəmiyyət daşıyır.

3. 3.
   Şəhər ekosistemləri.Məşğələ

   Şəhərlər əhalinin sıx məskunlaşdığı ərazilər olduğundan böyük həcmdə təbii resurslar istehlak edir. Su, enerji, torpaq, tikinti materialları və qida şəhər həyatının əsas resurslarını təşkil edir. Sənaye, nəqliyyat və məişət fəaliyyəti bu resurslara olan tələbatı daha da artırır. Resursların səmərəsiz istifadəsi tullantıların çoxalmasına, enerji itkilərinə və ətraf mühitin çirklənməsinə səbəb olur. İnsan və şəhər mühiti arasında qarşılıqlı əlaqə həyat keyfiyyətinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Davamlı inkişaf üçün resurslardan qənaətlə istifadə və ekoloji idarəetmə vacib hesab edilir.

4. 4.
   Şəhər mühiti və əhalinin sağlamlığı. Mühazirə

   Şəhər mühiti əhalinin fiziki və psixoloji sağlamlığına birbaşa təsir göstərən mühüm amildir. Havanın, suyun və torpağın çirklənməsi, səs-küy, nəqliyyatın sıxlığı və sənaye tullantıları müxtəlif sağlamlıq problemlərinin yaranmasına səbəb ola bilər. Yaşıllıq sahələrinin azlığı və ekoloji tarazlığın pozulması insanların həyat keyfiyyətini aşağı salır. Təmiz ətraf mühit, keyfiyyətli içməli su və təhlükəsiz yaşayış şəraiti isə sağlam həyatın əsas şərtləridir. Şəhər mühitinin düzgün planlaşdırılması xəstəliklərin qarşısının alınmasına və insanların rifahının yüksəldilməsinə kömək edir. Buna görə ekoloji təhlükəsizliyin təmin olunması şəhər inkişafının vacib istiqamətlərindən biridir.

5. 5.
   Şəhər mühitinin əhaliyə neqativ təsirləri. Məşğələ

   Şəhər mühitində yaranan ekoloji problemlər əhalinin sağlamlığına və həyat keyfiyyətinə mənfi təsir göstərir. Hava çirklənməsi, səs-küy, su və torpaq çirklənməsi, nəqliyyat sıxlığı və sənaye tullantıları əsas neqativ amillər hesab olunur. Bu amillər tənəffüs, ürək-damar və sinir sistemi xəstəliklərinin artmasına səbəb ola bilər. Yaşıllıq sahələrinin azalması və urbanizasiyanın sürətlənməsi insanların psixoloji vəziyyətinə də mənfi təsir göstərir. Ətraf mühitin çirklənməsi ekoloji tarazlığı pozur və yaşayış şəraitini pisləşdirir. Buna görə şəhər mühitinin ekoloji vəziyyətinin daim nəzarətdə saxlanılması vacibdir.

6. 6.
   Şəhər və sənaye müəssisələri. Məşğələ

   Sənaye müəssisələri şəhərlərin iqtisadi inkişafında mühüm rol oynasa da, ətraf mühitə əhəmiyyətli təsirlər göstərir. İstehsal prosesləri zamanı atmosferə zərərli qazlar və toz hissəcikləri buraxılır, su hövzələri və torpaq müxtəlif tullantılarla çirklənə bilər. Sənaye fəaliyyətinin nəticəsində yaranan səs-küy və istehsalat tullantıları da şəhər mühitinin keyfiyyətini aşağı salır. Bu təsirlər ekoloji tarazlığın pozulmasına və əhalinin sağlamlığı üçün risklərin artmasına səbəb olur. Müasir texnologiyaların tətbiqi və ekoloji standartlara əməl edilməsi bu mənfi təsirlərin azaldılmasında mühüm əhəmiyyət daşıyır. Sənaye müəssisələrinin ekoloji məsuliyyəti şəhər mühitinin qorunmasının əsas şərtlərindən biridir.

7. 7.
   Şəhərlərin ətraf mühitinə energetika və nəqliyyatın təsiri. Şəhərlərin hava mühiti Mühazirə

   Energetika və nəqliyyat şəhərlərin inkişafını təmin edən əsas sahələr olsa da, ətraf mühitə ciddi təsir göstərir. Elektrik və istilik enerjisinin istehsalı zamanı atmosferə karbon qazı, kükürd və azot oksidləri kimi zərərli maddələr buraxılır. Avtomobil nəqliyyatı isə havanın çirklənməsinin və səs-küyün əsas mənbələrindən biridir. Yanacaq sərfiyyatının artması istixana qazlarının miqdarını yüksəldərək iqlim dəyişikliyinə təsir edir. Enerji səmərəliliyinin artırılması və ekoloji cəhətdən təmiz nəqliyyat vasitələrinin istifadəsi bu təsirləri azaltmağa imkan verir. Davamlı şəhər inkişafı üçün alternativ enerji mənbələrinin tətbiqi mühüm əhəmiyyət daşıyır.

8. 8.
   Şəhər əhalisinin sağlamlığı. Məşğələ

   Şəhərlərin hava mühiti insanların sağlamlığı və ekoloji tarazlıq üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Atmosfer havasının keyfiyyəti əsasən nəqliyyat, sənaye müəssisələri, energetika obyektləri və məişət fəaliyyəti nəticəsində formalaşır. Bu mənbələrdən ayrılan toz, tüstü və zərərli qazlar havanın çirklənməsinə səbəb olur. Havanın çirklənməsi tənəffüs və ürək-damar xəstəliklərinin artmasına, həmçinin ekosistemlərə mənfi təsir göstərir. Yaşıllıq sahələrinin artırılması və emissiyaların azaldılması hava keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasında mühüm rol oynayır. Hava mühitinin müntəzəm monitorinqi ekoloji təhlükəsizliyin təmin edilməsinə kömək edir.

9. 9.
   Atmosferi çirkləndirən maddələrin xarak-teristikası və çirklənmə mənbələrinin təsnifatı Mühazirə

   Atmosferi çirkləndirən maddələr havanın təbii tərkibini dəyişdirən və ətraf mühitə mənfi təsir göstərən kimyəvi, fiziki və bioloji komponentlərdir. Əsas çirkləndiricilərə karbonmonoksid, kükürd dioksid, azot oksidləri, toz hissəcikləri, uçucu üzvi birləşmələr və ağır metallar daxildir. Çirklənmə mənbələri mənşəyinə görə təbii və antropogen olmaqla iki qrupa ayrılır. Təbii mənbələrə vulkan püskürmələri, meşə yanğınları və toz fırtınaları, antropogen mənbələrə isə sənaye müəssisələri, nəqliyyat, energetika və məişət fəaliyyəti daxildir. Bundan əlavə, çirklənmə mənbələri yerləşməsinə görə stasionar və səyyar mənbələr kimi də təsnif edilir. Atmosferə buraxılan bu maddələr havanın keyfiyyətini pisləşdirərək insan sağlamlığına və ekosistemlərə ciddi zərər vurur.

10. 10.
    Çirklənmə mənbələrinin təsnifatı.Məşğələ

    Çirklənmə mənbələrinin təsnifatı atmosferə zərərli maddələrin hansı mənbələrdən və hansı xüsusiyyətlərlə daxil olduğunu müəyyən etmək üçün aparılır. Mənşəyinə görə çirklənmə mənbələri təbii və antropogen olmaqla iki qrupa ayrılır. Təbii mənbələrə vulkan püskürmələri, meşə yanğınları, toz fırtınaları və bitkilərin ifraz etdiyi maddələr daxildir. Antropogen mənbələr isə sənaye müəssisələri, istilik elektrik stansiyaları, nəqliyyat vasitələri, kənd təsərrüfatı və məişət fəaliyyətindən yaranır. Yerləşməsinə görə mənbələr stasionar və səyyar, yayılma xarakterinə görə isə nöqtəvi, xətti və sahəvi mənbələr kimi təsnif edilir. Bu təsnifat atmosfer çirklənməsinin qiymətləndirilməsi, monitorinqi və effektiv ekoloji tədbirlərin hazırlanması üçün əsas rol oynayır.

11. 11.
    Hava hövzəsinin mü-hafizə tədbirləri. Şəhər mühitinin mikroiqlimi Mühazirə

    Hava hövzəsinin mühafizəsi atmosferin çirklənməsinin qarşısının alınmasına və havanın keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasına yönəlmiş tədbirlər kompleksidir. Bu tədbirlərə sənaye müəssisələrində qaztəmizləyici qurğuların tətbiqi, zərərli emissiyaların azaldılması, ekoloji cəhətdən təmiz yanacaq və bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadə daxildir. Nəqliyyat vasitələrinin texniki vəziyyətinə nəzarət, ictimai nəqliyyatın inkişafı və elektrik nəqliyyatının genişləndirilməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Şəhərlərdə yaşıllıq sahələrinin artırılması, meşələrin qorunması və yeni yaşıllıq zolaqlarının salınması havanın təmizlənməsinə kömək edir. Atmosfer havasının müntəzəm monitorinqi və ekoloji qanunvericiliyin tələblərinə riayət olunması hava hövzəsinin effektiv mühafizəsini təmin edir.

12. 12.
    Müəssisə tullantılarının tərkibində olan zərərli maddələrin atmosfer havasındakı miqdarının hesablanma metodikasıMəşğələ

    Müəssisə tullantılarının tərkibində olan zərərli maddələrin atmosfer havasındakı miqdarının hesablanma metodikası emissiyaların ətraf mühitə təsirinin qiymətləndirilməsi üçün istifadə olunan mühüm üsuldur. Hesablamalar zamanı tullantının tərkibi, çirkləndirici maddələrin kütləvi sərfi, baca hündürlüyü, qazın çıxış sürəti və temperaturu, həmçinin meteoroloji göstəricilər nəzərə alınır. Bu məlumatlar əsasında çirkləndiricilərin atmosferdə yayılması və yer səthində yarada biləcəyi konsentrasiyalar müəyyən edilir. Alınan nəticələr normativ yol verilən hədd konsentrasiyaları ilə müqayisə olunur və ekoloji risk qiymətləndirilir. Hesablama metodikası atmosfer havasının mühafizəsi tədbirlərinin planlaşdırılmasına, emissiyaların azaldılması yollarının seçilməsinə və ekoloji qanunvericiliyin tələblərinə əməl olunmasına xidmət edir. Müntəzəm hesablamalar müəssisələrin ətraf mühitə təsirinin monitorinqini aparmağa və hava keyfiyyətini nəzarətdə saxlamağa imkan verir.

13. 13.
    Şəhərlərin su mühiti. Çirkab suların təmiz-lənməsinin əsas yol-ları və metodları. Mühazirə

    Şəhərlərin su mühiti şəhər ərazisində yerləşən çaylar, göllər, su anbarları, yeraltı sular və su təchizatı sistemlərini əhatə edir. Bu su mənbələri əhalinin içməli su ilə təmin edilməsində, məişət və sənaye ehtiyaclarının ödənilməsində mühüm rol oynayır. Sənaye tullantıları, məişət çirkab suları və yağış suları su hövzələrinin çirklənməsinin əsas səbəblərindəndir. Su mühitinin çirklənməsi suyun keyfiyyətini aşağı salır, ekosistemlərə zərər vurur və insan sağlamlığı üçün təhlükə yaradır. Buna görə də su ehtiyatlarının səmərəli idarə olunması, mühafizəsi və müntəzəm monitorinqi şəhərlərin ekoloji təhlükəsizliyi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

14. 14.
    Tullantı sularının biokimyəvi təmizlənməsiMəşğələ

    Tullantı sularının biokimyəvi təmizlənməsi suda olan üzvi çirkləndiricilərin mikroorqanizmlərin fəaliyyəti nəticəsində parçalanmasına əsaslanan təmizləmə üsuludur. Bu proses zamanı bakteriyalar və digər mikroorqanizmlər üzvi maddələri oksidləşdirərək onları karbon qazına, suya və sadə mineral birləşmələrə çevirirlər. Biokimyəvi təmizlənmə aerob və anaerob üsullarla həyata keçirilir. Aerob proseslərdə mikroorqanizmlərin fəaliyyəti üçün oksigen təmin edilir və aktiv lil, biofiltr kimi qurğulardan istifadə olunur. Anaerob proseslərdə isə oksigensiz mühitdə üzvi maddələr parçalanır və bioloji qaz (biqaz) əmələ gəlir. Bu üsul tullantı sularında bioloji oksigen tələbatını (BOT) və kimyəvi oksigen tələbatını (KOT) azaltmaqla suyun keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırır.

15. 15.
    Şəhər ərazilərinin torpaqları. Şəhər ərazisində təhlükəli geoloji proseslərMühazirə

    Şəhər ərazilərinin torpaqları yaşayış, sənaye, nəqliyyat və yaşıllıq zonalarının yerləşdiyi əsas təbii resurslardan biridir. Bu torpaqlar tikinti işləri, sənaye tullantıları, məişət fəaliyyəti və nəqliyyatın təsiri nəticəsində fiziki və kimyəvi cəhətdən dəyişikliklərə məruz qalır. Torpaqda ağır metallar, neft məhsulları və digər çirkləndiricilərin toplanması onun münbitliyini azaldır və ekoloji vəziyyətini pisləşdirir. Şəhər torpaqlarının mühafizəsi üçün tullantıların düzgün idarə olunması, yaşıllıq sahələrinin artırılması və çirklənmiş torpaqların rekultivasiyası mühüm əhəmiyyət daşıyır. Torpaqların müntəzəm monitorinqi onların keyfiyyətinin qorunmasına və şəhər mühitinin ekoloji təhlükəsizliyinin təmin edilməsinə kömək edir.

16. 16.
    Şəhərin mikroiqlimi. Məşğələ

    Şəhərin mikroiqlimi şəhər ərazisində formalaşan və ətraf kənd və təbii ərazilərin iqlimindən fərqlənən yerli iqlim şəraitidir. Mikroiqlimin yaranmasına binaların sıx yerləşməsi, asfalt və beton örtüklərin geniş yayılması, nəqliyyatın intensivliyi, sənaye fəaliyyəti və yaşıllıq sahələrinin miqdarı təsir göstərir. Bu amillər şəhərdə temperaturun yüksəlməsinə, hava dövranının zəifləməsinə və rütubət rejiminin dəyişməsinə səbəb olur. Nəticədə “şəhər istilik adası” effekti yaranır, havanın keyfiyyəti pisləşir və enerji sərfiyyatı artır. Yaşıllıq zolaqlarının salınması, parkların və su hövzələrinin qorunması, həmçinin düzgün şəhərsalma tədbirlərinin həyata keçirilməsi mikroiqlimin yaxşılaşdırılmasına kömək edir. Mikroiqlimin öyrənilməsi şəhərlərdə ekoloji təhlükəsizliyin təmin edilməsi və insanların yaşayış şəraitinin yaxşılaşdırılması üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

1. 1. .Ю. А Игнатова Мониторинг и охрана городской среды. Кемерова. 2020, 228 с. 2. В.В.Денисов и др. Экология города. Москва, 2018, 832 3. Sultanov R.L., Sadıqova N.A., Ataşova Ü.E. Ümumi ekologiya. Bakı: «Bakı Universiteti» nəşriyyatı, 2018, 384 səh. 4. Məmmədov T.S. - Ekologiya, 2014. 5. Məmmədov Q.S., Xəlilov M. - Ekologiya və ətraf mühit, Bakı, 2004. 6. Касымов А.Г., Аскеров Ф.С. Биоразнообразие: Нефть и биологические ресурсы Каспийского моря. Баку, 2021. 326 с. 7. Дроздов В.В. Общая экология. Учебное пособие. - СПб.: РГГМУ, 2019. - 412 с. 8. Панин В.Ф., Сечин А.И., Федосова В.Д. Экология: Томский политехнический университет. – Томск: Изд-во Томского политехнического университета, 2018. – 327 с 9. Дерябин, В.А. Экология : учебное пособие / В.А. Дерябин, Е.П. Фарафонтова.— Екатеринбург : Изд-во Урал. ун-та, 2016.— 136 с 10. Николайкин Н. И. Н63 Экология: Учеб. для вузов / Н. И. Николайкин, Н. Е. 2018 11. Николайкина, О. П. Мелехова. — 3-е изд., стереотип. — М.: Дрофа, 2020. — 624 с: ил 12. Андерсон Дж. М. Экология и науки об окружающей среде: биосфера, экосистемы, человек: Пер. с англ. — Л.: Гидрометеоиздат, 2020. — 166 с. 13. 9.2. Əlаvə ədəbiyyat 14. В.А. Хомич Экология городской среды.Омск, 2021, 267 с. 15. Богданкевич О. В. Лекции по экологии. — М.: ФИЗМАТ ЛИТ, 2022. — 208 с. Бринчук М. М. Экологическое право (право окружающей среды). — М.: Изд-во Юристъ,2018. — 685 с. 16. Киселев В. Н. Основы экологии. — Минск: Ушверсггэцкае, 2018. — 367 с 17. Одум Ю. Экология: Пер. с англ. / Под ред. В. Е. Соколова: В 2-х т. — М.: Мир, 2016 18. Николайкин Н.И. Экология / Н.И. Николайкин, Н.Е. Николайкина, О.П. Мелехова.М. : Дрофа, 2019. 624 с. 19. Маринченко А.В. Экология / А.В. Маринченко.М. : Дашков и Ко , 2018. 328 с. 5. Экология : уч. пос. / М.Н. Корсак [и др.]; под ред. С.В. Белова. 2-е изд. М. : МГТУ им. Н.Э. Баумана, 2017. 240 с. 20. Колесников С.И. Экология / С.И. Колесников.М. : Дашков и Ко : Наука-Пресс, 2017. 384 с. 21. Коробкин В.И. Экология : учебник для вузов / В.И. Коробкин, Л.В. Передельский. Ростов н/Д : Феникс, 2019. 576 с.