Qlobal ekologiyaSillabus

Fənn kodu

İFS-4191y

Kredit

5

Tələbənin iş yükü

150

Semestr

Payız semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Seçmə

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) 45 saat mühazirə b) 15 saat seminar

Auditoriyadan kənar saatlar

a) 36 saat MRTS b) 54 saat TSİ

Bu fənn qlobal ekoloji problemlərin yaranma səbəblərini, onların təbii ekosistemlərə və cəmiyyətə təsirini, həmçinin qlobal ekoloji proseslərin qanunauyğunluqlarını öyrədir. Fənn çərçivəsində iqlim dəyişmələri, biomüxtəlifliyin azalması, təbii ehtiyatlardan səmərəli istifadə, qlobal ekoloji təhlükələr, dayanıqlı inkişaf prinsipləri və bu problemlərin həllinə yönəlmiş beynəlxalq yanaşmalar təhlil edilir.

• mühazirə
• interaktiv müzakirə
• seminar
• təqdimatlar
• problem-based learning
• komanda işi

1. 1

   CLO 1: Qlobal ekologiyanın əsas anlayışlarını, prinsiplərini və qlobal ekoloji problemlərin yaranma səbəblərini izah edir.

2. 2

   CLO 2: Qlobal ekoloji problemlərin ekosistemlərə, biomüxtəlifliyə və cəmiyyətə təsirlərini təhlil edir.

3. 3

   CLO 3: İqlim dəyişmələri, biomüxtəlifliyin azalması və təbii ehtiyatların tükənməsi ilə bağlı ekoloji riskləri qiymətləndirir.

4. 4

   CLO 4: Qlobal ekoloji problemlərin həllinə yönəlmiş beynəlxalq konvensiya və sazişlərin rolunu şərh edir.

5. 5

   CLO 5: Dayanıqlı inkişaf prinsiplərinin qlobal ekoloji problemlərin həllində tətbiqini əsaslandırır.

6. 6

   CLO 6: Qlobal ekoloji problemlərin azaldılmasına yönəlmiş tədbirləri və idarəetmə yanaşmalarını təklif edir.

1. 1.
   Qlobal ekologiya, onun predmeti və tədqiqat metodları. Endogen və ekzogen proseslərin -insanların təsərrüfat fəaliyyətlərinin yaratdığı müasir ekoloji problemlərın öyrənilməsi. Təbii resurs potensialından səmərəli istifadə.Mühazirə

   Qlobal ekologiya biosferdə baş verən təbii və antropogen dəyişiklikləri, onların ətraf mühitə təsirini öyrənən elmdir. Bu mövzuda qlobal ekologiyanın predmeti, əsas tədqiqat metodları və ekoloji sistemlərin qarşılıqlı əlaqələri izah edilir. Endogen və ekzogen proseslərin, eləcə də insanların təsərrüfat fəaliyyətinin yaratdığı müasir ekoloji problemlər təhlil olunur. İqlim dəyişmələri, ətraf mühitin çirklənməsi və təbii resursların tükənməsi kimi problemlərin yaranma səbəbləri və nəticələri araşdırılır. Həmçinin təbii resurs potensialından səmərəli və davamlı istifadə prinsipləri, ekoloji tarazlığın qorunmasının əhəmiyyəti öyrənilir.

2. 2.
   Ətraf mühitə vurulan zərərlərin azaldılması yollarının tapılmasıMəşğələ

   Qlobal ekologiya biosferdə baş verən təbii və antropogen dəyişiklikləri, onların ətraf mühitə təsirini öyrənən elmdir. Bu mövzuda qlobal ekologiyanın predmeti, əsas tədqiqat metodları və ekoloji sistemlərin qarşılıqlı əlaqələri izah edilir. Endogen və ekzogen proseslərin, eləcə də insanların təsərrüfat fəaliyyətinin yaratdığı müasir ekoloji problemlər təhlil olunur. İqlim dəyişmələri, ətraf mühitin çirklənməsi və təbii resursların tükənməsi kimi problemlərin yaranma səbəbləri və nəticələri araşdırılır. Həmçinin təbii resurs potensialından səmərəli və davamlı istifadə prinsipləri, ekoloji tarazlığın qorunmasının əhəmiyyəti öyrənilir.

3. 3.
   Müasir dövrün qlobal problemləri. Ətraf mühitlə cəmiyyət arasında yaranmış münaqişəli münasibətlər: Yer kürəsi iqliminin dəyişməsi; hava hövzəsinin çirkləndirilməsi; ozon qatının pozulması, şirin su ehtiyatının azalması (tükənməsi) və Dünya Okeanı sularının çirkləndirilməsi; torpaqların çirkləndirilməsi, onların strukturunun, eləcə də örtüyünün (üst qatının) pozulması; bioloji müxtəlifliyin azalması, kasıblaması və s.Mühazirə

   Bu mövzu qlobal ekologiyanın predmeti, məqsədi və əsas tədqiqat metodlarının öyrənilməsinə həsr olunmuşdur. Mövzuda endogen və ekzogen proseslərin, eləcə də insanların təsərrüfat fəaliyyətinin ətraf mühitə təsiri və yaratdığı müasir ekoloji problemlər təhlil edilir. İqlim dəyişmələri, ətraf mühitin çirklənməsi, biomüxtəlifliyin azalması və təbii resursların tükənməsi kimi qlobal problemlərin səbəbləri və nəticələri araşdırılır. Təbii resurs potensialından səmərəli və davamlı istifadə prinsipləri, ekoloji monitorinq və resursların rasional idarə olunması haqqında biliklər təqdim edilir. Mövzu tələbələrdə qlobal ekoloji problemlərin qiymətləndirilməsi və onların həlli istiqamətində elmi yanaşmaların tətbiqi bacarıqlarının formalaşdırılmasına xidmət edir.

4. 4.
   - Qlobal ekoloji böhranlar. Qlobal problemlər mənşəyi. Təbii qlobal problemlər, sosial qlobal problemlər, Aparıcı qlobal problemlər. Bunların mahiyyəti. Bəşəriyyətin qlobal problemlərini öyrənən elm-qlobalistika. Coqlobalistika. Coinformatika. Qloballaşma və onun mahiyyəti.Mühazirə

   Mövzuda qlobal ekologiyanın predmeti, məqsədi və əsas tədqiqat metodları öyrənilir. Endogen və ekzogen proseslərin, həmçinin insanların təsərrüfat fəaliyyətinin yaratdığı müasir ekoloji problemlər təhlil edilir. İqlim dəyişmələri, ətraf mühitin çirklənməsi, biomüxtəlifliyin azalması və təbii resursların tükənməsi kimi qlobal problemlərin səbəb və nəticələri araşdırılır. Təbii resurs potensialından səmərəli və davamlı istifadə prinsipləri izah edilir. Mövzu qlobal ekoloji problemlərin qiymətləndirilməsi və onların həlli istiqamətində elmi yanaşmaların formalaşdırılmasına yönəldilmişdir.

5. 5.
   Qloballaşma ideyasının əsası. Məşğələ

   Bu mövzuda qloballaşma ideyasının mahiyyəti, yaranma səbəbləri və inkişaf mərhələləri öyrənilir. Qloballaşmanın iqtisadi, siyasi, sosial, mədəni və ekoloji sahələrə təsiri təhlil edilir. Dövlətlər arasında qarşılıqlı asılılığın artması, beynəlxalq əməkdaşlıq və qlobal problemlərin həllində qloballaşmanın rolu izah olunur. Həmçinin qloballaşmanın üstünlükləri, yaratdığı çağırışlar və davamlı inkişafla əlaqəsi araşdırılır.

6. 6.
   Demoqrafik problemlərin ekoloji nəticələri. Qlobal demoqrafik proseslərin mahiyyəti. Demoqrafiya - əhalini öyrənən elm kimi. Əhalinin sayının kəskin artması- “demoqrafik partlayış”. Keçən əsrin ikinci yarısında müşahidə olunan “Demoqrafik partlayışlar”. Afrika, Asiya və Latın Amerikasının əksər dövlətlərində yer kürəsinin əhalisinin əsas və böyük əksəriyyətinin artımının qeydə alınmasıMühazirə

   Bu mövzuda demoqrafik proseslərin mahiyyəti və onların ətraf mühitə təsiri öyrənilir. Demoqrafiyanın əhalinin sayı, tərkibi, yerləşməsi və inkişaf qanunauyğunluqlarını öyrənən elm kimi rolu izah edilir. Əhalinin sayının sürətli artması nəticəsində yaranan “demoqrafik partlayış”, xüsusilə XX əsrin ikinci yarısında Afrika, Asiya və Latın Amerikası ölkələrində müşahidə olunan demoqrafik dəyişikliklər təhlil edilir. Demoqrafik artımın təbii resurslardan istifadə, urbanizasiya, ətraf mühitin çirklənməsi və ekoloji tarazlığa təsiri qiymətləndirilir. Mövzuda demoqrafik problemlərin davamlı inkişaf və ekoloji təhlükəsizlik baxımından əhəmiyyəti araşdırılır.

1. 1. T.A.Xəlilov, M.Ə.Zeynalova Qlobal ekoloji problemləri (Ali məktəblər üçün dərs vəsaiti). Bakı, “MBM”, 2017. 2. Əliyeva R., Mustafayev Q., Hacıyeva S. Ekologiyanın əsasları. Bakı, 2016. 3. Əyyubov F.D. Kosmosdan təbiətə nəzər. Bakı, Azərnəşr, 2019, 64 s. 4. Əzizov B.M., Abbaszadə A.A. Aekrokosmik tədqiqatların əsasları. Bakı, 2019. 5. Göyçaylı Ş.Y. Coğrafiya və coğrafi ekologiyanın problemləri. Bakı, 2018. 6. Göyçaylı Ş.Y., İsmayılov T. Təbiətdən istifadənin iqtisadi və ekoloji əsasları. Bakı, 2019. 7. Кошкина Е.А. Спектор Ш.И. и др. Медицинские, социальные и экономические последствия наркомании и алкоголизма. Per. Se Москва, 2018, 288 с. 8. Göyçaylı Ş.Y. Coğrafi ekologiyanın əsasları. Bakı,2019. 9. Göyçaylı Ş.Y. Əhali coğrafiyası. Bakı, 2017. 10. Xəlilov Ş.B. Azərbaycanın ekocoğrafi problemləri.Bakı, 2016, 160 s. 11. Комюнике и первый доклад IC GCGE GECHANGE – «Глобальные изменения окружающей среды: угроза для развития цивилизации. Лондон-Минск, 2020. 12. Azərbaycanda səhralaşma problemləri. Akad. B.Ə.Budaqovun anadan olmasının 75 illiyinə həsr olunmuş elmi-praktik konfransın materialları. Bakı, 2018. 13. Babayev M.P., Qurbanov E.A. Səhralaşma-torpaq deqradasiyanın tədqiqi (metodik tövsiyyə). Bakı: Elm, 2018, 47 s.