Ümumi kimya -1Sillabus

Fənn kodu

İF-3037y

Kredit

4

Tələbənin iş yükü

120

Semestr

Payız semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Məcburi

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) 30 saat mühazirə b) 15 saat laboratoriya

Auditoriyadan kənar saatlar

a) 30 saat MRTSİ b) 45 saat TSİ

Bu fənn tələbələrə kimyanın əsas nəzəri prinsiplərini, stexiometrik qanunları, kimyəvi proseslərin termodinamik və kinetik əsaslarını, məhlulların və dispers sistemlərin xassələrini, oksidləşmə-reduksiya reaksiyalarını, elektroliz və korroziya proseslərini, həmçinin mühüm qeyri-üzvi birləşmələrin quruluşu, alınması, xassələri və tətbiq sahələri haqqında fundamental biliklər qazandırır.

• mühazirə
• laboratoriya işi
• təqdimatlar
• komanda işi

1. 1

   CLO 1: Kimyanın əsas anlayışlarını, qanunlarını və nəzəri prinsiplərini izah edir.

2. 2

   CLO 2: Kimyəvi hesablamalarda stexiometrik qanunları tətbiq edir.

3. 3

   CLO 3: Kimyəvi proseslərin termodinamik və kinetik qanunauyğunluqlarını təhlil edir.

4. 4

   CLO 4: Məhlulların, dispers sistemlərin, oksidləşmə-reduksiya reaksiyalarının, elektroliz və korroziya proseslərinin xüsusiyyətlərini qiymətləndirir.

5. 5

   CLO 5: Qeyri-üzvi birləşmələrin quruluşunu, alınma üsullarını və fiziki-kimyəvi xassələrini müəyyən edir.

6. 6

   CLO 6: Kimyəvi bilikləri laboratoriya təcrübələrində və mühəndislik məsələlərinin həllində tətbiq edir.

1. 1.
   1.Kimyanın ilkin qanunları. Stexiometrik qanunlarMühazirə

   Bu mövzuda kimyanın əsasını təşkil edən ilkin qanunlar və stexiometrik hesablamaların nəzəri əsasları öyrənilir. Kimyəvi reaksiyalar zamanı maddələrin kütləsinin qorunması, birləşmələrin sabit tərkibə malik olması, elementlərin müxtəlif birləşmələrdə müəyyən kütlə və həcm nisbətlərində birləşməsi izah edilir. Eyni zamanda ekvivalent anlayışı, ekvivalent kütlə və onun hesablanması, qazların reaksiyalarda həcm nisbətləri və eyni şəraitdə qaz molekullarının sayı haqqında məlumat verilir.

   • Kimyanın əsas qanunlarını izah edir. Maddə kütləsinin saxlanması qanununu tətbiq edir. Tərkibin sabitliyi və kütlə nisbətləri qanunlarını müqayisə edir. Ekvivalent və Avoqadro qanunlarından istifadə etməklə hesablamalar aparır. Stexiometrik məsələləri həll edir.
2. 2.
   3.Dövri qanun və dövri sistem. Atomun electron quruluşu.Mühazirə

   Dövri qanun kimyəvi elementlərin xassələrinin onların atom nüvəsinin yükündən (atom nömrəsindən) dövri şəkildə asılı olduğunu ifadə edən əsas kimyəvi qanundur. Müasir dövri qanuna əsasən: “Elementlərin və onların əmələ gətirdiyi maddələrin xassələri atom nüvəsinin yükünün artması ilə dövri olaraq dəyişir.” Dövri qanun 1869-cu ildə Dmitri İvanoviç Mendeleyev tərəfindən irəli sürülmüşdür. Mendeleyev elementləri atom kütlələrinin artma sırasına görə yerləşdirərək onların xassələrinin müəyyən fasilələrlə təkrarlandığını göstərmişdir. Müasir dövrdə isə elementlər atom nömrəsinin (protonların sayının) artması əsasında düzülür. Dövri qanunun əsas müddəaları Elementlərin xassələri atom quruluşundan asılıdır. Atom nömrəsi artdıqca elektron quruluşu müəyyən ardıcıllıqla dəyişir. Eyni qrupda yerləşən elementlər oxşar kimyəvi xassələr göstərir. Dövrlərdə soldan sağa getdikcə metal xassələri azalır, qeyri-metal xassələri artır. Qruplarda yuxarıdan aşağıya metal xassələri və atom radiusu artır. Dövri qanunun əhəmiyyəti

   • Dövri qanunun mahiyyətini izah edir. Dövri sistemin quruluşunu xarakterizə edir. Elektron quruluşu ilə elementlərin mövqeyi arasında əlaqə yaradır. Dövr və qruplar üzrə xassələrin dəyişməsini izah edir. Elektromənfilik və atom radiusunun dəyişməsini müqayisə edir.
3. 3.
   2.Atomun quruluşu haqqında ümumi məlumat. Kvant ədədləri. Elektron orbitalları.Mühazirə

   Bu mövzuda atomun quruluşu, atomu təşkil edən elementar hissəciklər (proton, neytron və elektron), onların xüsusiyyətləri və atomdakı yerləşməsi haqqında ümumi məlumat verilir. Atom nüvəsinin quruluşu, izotop anlayışı və atomun elektron örtüyünün təşkili izah olunur.

   • Atomun quruluşunu izah edir. Proton, neytron və elektronun xüsusiyyətlərini fərqləndirir. Kvant ədədlərinin fiziki mənasını izah edir. Elektronların orbital və enerji səviyyələrində paylanmasını göstərir. Pauli prinsipini tətbiq edərək elektron konfiqurasiyasını yazır.
4. 4.
   4.Kimyəvi rabitə və onun növləriMühazirə

   İon rabitəsi. Rabitə əmələ gətirən ionlar. İon rabitəli birləşmələr. Metal rabitəsi. Metal rabitəsinin istiqamətliliyi və doymuşluğu.imyəvi rabitə atomları və ionları bir-birinə bağlayan, maddələrin yaranmasını təmin edən qarşılıqlı təsirdir. Kimyəvi rabitə əsasən atomların xarici elektron təbəqələrindəki elektronların iştirakı ilə yaranır. Atomlar daha sabit elektron quruluşuna (adətən nəcib qazların quruluşuna) çatmaq üçün elektron verir, qəbul edir və ya ümumiləşdirir. Kimyəvi rabitənin əsas növləri İon rabitəsi Elektronların bir atomdan digərinə keçməsi nəticəsində yaranır. Əsasən metal və qeyri-metal atomları arasında əmələ gəlir. Müsbət və mənfi yüklü ionlar arasındakı elektrostatik cazibə qüvvəsinə əsaslanır.

   • Kimyəvi rabitələrin növlərini fərqləndirir. İon rabitəsinin əmələ gəlməsini izah edir. Metal rabitəsinin xüsusiyyətlərini şərh edir. Maddələrin rabitə növünə görə xassələrini müqayisə edir. 5. Kimyəvi kinetika
5. 5.
   7.Məhlullar, onların xassələri. Osmos təzyiqi. Raul qanunları.Mühazirə

   Məhlulların buxar təzyiqi və faza çevrilmələri. Raulun birinci qanunu. Məhlulun donma və qaynama temperaturu. Raulun ikinci qanunu. Osmos hadisəsi.Osmos təzyiqi və Vant-Hoff qanunuMəhlul iki və ya daha çox maddədən ibarət olan homogen (bircinsli) sistemdir. Məhlulda bir maddə digər maddədə bərabər paylanır və vahid tərkib əmələ gətirir. Məhlulun əsas komponentləri həlledici və həll olan maddədir. Məhlulun əsas anlayışları Həlledici – daha çox miqdarda olan və digər maddəni həll edən komponentdir. Həll olan maddə – həlledicidə həll olan komponentdir. Məhlul – həlledici və həll olan maddənin qarşılıqlı təsirindən yaranan sistemdir. Məhlulların növləri Agreqat halına görə: Qaz məhlulları (məsələn, hava) Maye məhlullar (məsələn, duzun suda məhlulu) Bərk məhlullar (məsələn, ərintilər) Konsentrasiyasına görə: Doymamış məhlul – əlavə maddəni hələ də həll edə bilən məhlul. Doymuş məhlul – müəyyən temperaturda maksimum miqdarda maddə həll etmiş məhlul. Doymuş məhluldan artıq maddə saxlayan sistem – ifrat doymuş məhlul. Məhlulların əsas xüsusiyyətləri Bircinsli quruluşa malikdir. Hissəcikləri çox kiçik ölçüdə olduğundan süzülmə ilə ayrılmır. Məhlulun xassələri onun tərkibindən və konsentrasiyasından asılıdır. Temperatur, təzyiq və maddələrin təbiəti həllolmaya təsir edir. Məhlulların əhəmiyyəti Məhlullar kimyada, biologiyada, tibbdə, sənayedə və gündəlik həyatda geniş istifadə olunur. Kimyəvi reaksiyaların böyük hissəsi məhlul mühitində baş verir.

   • Məhlul anlayışını izah edir. Raul qanunlarını tətbiq edir. Donma və qaynama temperaturunun dəyişməsini izah edir. Osmos və osmos təzyiqini şərh edir. Vant-Hoff qanunundan istifadə edir.
6. 6.
   5.Kimyəvi reaksiyanın surətiMühazirə

   Kimyəvi reaksiyaların sürəti. Homogen reaksiyaların sürəti. Heterogen reaksiyaların sürəti. Reaksiya sürətinə təsir edən amillər.myəvi rabitə atomları və ionları bir-birinə bağlayan, maddələrin yaranmasını təmin edən qarşılıqlı təsirdir. Kimyəvi rabitə əsasən atomların xarici elektron təbəqələrindəki elektronların iştirakı ilə yaranır. Atomlar daha sabit elektron quruluşuna (adətən nəcib qazların quruluşuna) çatmaq üçün elektron verir, qəbul edir və ya ümumiləşdirir.

   • Kimyəvi reaksiya sürətini izah edir. Homogen və heterogen reaksiyaları fərqləndirir. Reaksiya sürətinə təsir edən amilləri təhlil edir. Kinetik qanunauyğunluqları məsələlərdə tətbiq edir
7. 7.
   8. Elektrokimyəvi proseslər, elektrod potensialı. Hidroqen elektrodu. Metalların qərqinlik sırasıMühazirə

   Elektrod potensialı. Qalvanik elementlər. Yakobi-Daniel qalvanik elementi. Standart elektrod potensialı və gərginlik sırası. Hidrogen elektrodu. Qalvanik elementin elektrik hərəkət qüvvəsiElektrokimyəvi proseslər kimyəvi enerji ilə elektrik enerjisi arasında qarşılıqlı çevrilməni təmin edən proseslərdir. Bu proseslər oksidləşmə-reduksiya (redoks) reaksiyaları əsasında baş verir və elektronların bir maddədən digərinə keçməsi ilə müşayiət olunur. Elektrokimyəvi proseslərdə iki əsas proses gedir: Oksidləşmə – maddənin elektron verməsi prosesidir və anodda baş verir. Reduksiya – maddənin elektron qəbul etməsi prosesidir və katodda baş verir.

   • Elektrod potensialını izah edir. Hidrogen elektrodunun əhəmiyyətini izah edir. Qalvanik elementin iş prinsipini şərh edir. Elektromotor qüvvəsini (EHQ) hesablayır. 9. Elektroliz
8. 8.
   2.Karbon qazının molekul çəkisinin təyiniLaboratoriya

   Bu laboratoriya işində karbon qazının (CO₂) molekul kütləsi qazın həcmi, kütləsi, temperaturu və təzyiqi ölçülməklə müəyyən edilir. Təcrübə ideal qaz qanunlarına əsaslanır.Əsas anlayışlar:Qazların molyar həcmi; Nisbi molekul kütləsi; İdeal qaz qanunu

9. 9.
   5.Cr,Mn, Fe - birləşmələri və xassələriLaboratoriya

   Bu laboratoriya işində xrom, manqan və dəmir elementlərinin mühüm birləşmələri, oksidləşmə-reduksiya xüsusiyyətləri və kimyəvi reaksiyaları araşdırılır.Öyrənilən mövzular:Cr(III), Cr(VI) birləşmələri; Mn-un müxtəlif oksidləşmə dərəcələri; Fe(II) və Fe(III) ionlarının reaksiyaları; Oksidləşmə-reduksiya prosesləri

10. 10.
    1.Sinkin ekvivalentinin təyini.Laboratoriya

    Bu laboratoriya işində sink metalının ekvivalent kütləsi təcrübi olaraq müəyyən edilir. Sinkin turşu ilə reaksiyası zamanı ayrılan hidrogen qazının həcmi ölçülür və alınan nəticələr əsasında sinkin ekvivalenti hesablanır

11. 11.
    3.Kimyəvi kinetika. Reaksiya sürətinin C və T-dən asılılığıLaboratoriya

    Bu laboratoriya işində kimyəvi reaksiyanın sürətinə təsir edən əsas amillər öyrənilir. Reaksiya sürətinin maddələrin qatılığından və temperaturdan asılılığı təcrübi olaraq araşdırılır.Öyrənilən amillər:Reaksiya maddələrinin konsentrasiyası; Temperaturun təsiri; Aktivləşmə enerjisi; Reaksiya sürəti.

12. 12.
    6.Dönən və dönməyən reaksiyalarMühazirə

    Homogen reaksiyaların tarazlığı. Heterogen reaksiyaların tarazlığı. Tarazlığın yerdəyişməsi. Le-Şatelye prinsipiKimyəvi tarazlıq dönən kimyəvi reaksiyalarda düzünə və əksinə gedən reaksiyaların sürətlərinin bərabərləşdiyi və maddələrin qatılıqlarının zamanla dəyişmədiyi vəziyyətdir. Bu halda reaksiya dayanmış olmur, sadəcə hər iki istiqamətdə eyni sürətlə davam edir və dinamik tarazlıq yaranır. Kimyəvi tarazlığın əsas xüsusiyyətləri Düzünə və əksinə gedən reaksiyaların sürəti bərabər olur. Reagentlərin və məhsulların qatılığı sabit qalır. Tarazlıq vəziyyəti temperatur, təzyiq və qatılığın dəyişməsi ilə dəyişə bilər. Tarazlıq sabiti (K) reaksiyada iştirak edən maddələrin qatılıqları arasındakı əlaqəni göstərir

    • Dönən və dönməyən reaksiyaları fərqləndirir. Kimyəvi tarazlığın yaranma şərtlərini izah edir. Le-Şatelye prinsipini tətbiq edir. Tarazlığın yerdəyişməsini müxtəlif amillərə görə proqnozlaşdırır.
13. 13.
    9.Elektroliz. Elektroliz qanunları. Qalvanik elementlər. Mühazirə

    Elektroliz prosesi. Elektrolizin sxemi. Anod və katod elektrodları. Duzların sulu məhlullarının elektrolizi. Elektroliz qanunları: Faradeyin I qanunu. Faradeyin II qanunu.

    • Elektroliz prosesini izah edir. Anod və katod reaksiyalarını yazır. Duz məhlullarının elektrolizini izah edir. Faradey qanunlarını tətbiq edərək hesablamalar aparır.
14. 14.
    10. Metallar. Be,Mg-Təbiətdə tapılmasıMühazirə

    Təbii birləşmələri. Alınması, fiziki və kimyəvi xassələri. Amfoterlik xassəsi. Tətbiqi.

    • Be və Mg-nin təbiətdə yayılmasını izah edir. Alınma üsullarını təsvir edir. Fiziki və kimyəvi xassələrini müqayisə edir. Berilliumun amfoter xassəsini izah edir. Tətbiq sahələrini sadalayır
15. 15.
    11.Al, Ti-yüngül konstruksiya materiallarıMühazirə

    Təbiətdə tapılması, təbii birləşmələri. Alınması fiziki-kimyəvi xassələri və tətbiqi

    • Al və Ti-nin təbii birləşmələrini tanıyır. Alınma üsullarını izah edir. Fiziki-kimyəvi xassələrini müqayisə edir. Yüngül konstruksiya materialı kimi tətbiqini əsaslandırır.
16. 16.
    12.Cu, Zn-Təbiətdə tapılması, təbii birləşmələri.Mühazirə

    Alınması fiziki-kimyəvi xassələri və tətbiqi

17. 17.
    14.Mn-Təbiətdə tapılması təbii birləşmələriMühazirə

    Manqan (Mn) atom nömrəsi 25 olan, dövri sistemin 4-cü dövrünün 7-ci qrupunda yerləşən d-blok keçid metalıdır. Gümüşü-boz rəngli, sərt və kövrək metaldır. Təbiətdə sərbəst halda rast gəlinmir, əsasən filizlər şəklində mövcuddur. Manqanın elektron konfiqurasiyası [Ar] 3d⁵4s²-dir. Yarımdolu 3d⁵ altqatı elementə yüksək sabitlik verir. Manqan müxtəlif oksidləşmə dərəcələri göstərə bilir və bu, onu keçid metalları arasında kimyəvi cəhətdən çox yönlü edir.

    • Manqanın dövri sistemdə mövqeyini (4-cü dövr, 7-ci qrup, d-blok elementi) izah edə biləcək. Manqanın elektron quruluşunu ([Ar] 3d⁵4s²) yaza və d-metalların xüsusiyyətləri ilə əlaqələndirə biləcək. Manqanın fiziki və kimyəvi xassələrini (sərtlik, oksidləşmə qabiliyyəti, turşularla reaksiyası və s.) izah edə biləcək. Manqanın əsas oksidləşmə dərəcələrini (+2, +3, +4, +6, +7) və onların xüsusiyyətlərini fərqləndirə biləcək. Manqanın mühüm birləşmələrini: MnO₂ (manqan(IV)-oksid) MnO MnSO₄ KMnO₄ (kalium permanqanat) tanıya və onların kimyəvi xassələrini izah edə biləcək. Kalium permanqanatın (KMnO₄) güclü oksidləşdirici xüsusiyyətini və tətbiq sahələrini açıqlaya biləcək. Manqanın əsas təbii mənbələrini (xüsusilə pirolüzit – MnO₂) və alınma üsullarını öyrənə biləcək. Manqanın polad istehsalında, batareyalarda, katalizatorlarda və digər sənaye sahələrində tətbiqini izah edə biləcək. Manqan birləşmələrinin praktiki və bioloji əhəmiyyətini qiymətləndirə biləcək. Kimyəvi reaksiyalar əsasında manqan birləşmələrinin oksidləşmə-reduksiya proseslərində rolunu müəyyən edə biləcək. Get smarter responses, upload files and images, a
18. 18.
    15.Fe-Təbiətdə tapılması . Mühazirə

    Təbiətdə tapılması, təbii birləşmələri. Alınması fiziki-kimyəvi xassələri və tətbiqi

    • Dəmir filizlərini fərqləndirir. Çuqun və poladın alınmasını izah edir. Dəmirin kimyəvi xassələrini şərh edir. Tətbiq sahələrini sadalayı
19. 19.
    13.Cr təbiətdə tapılması və birləşmələriMühazirə

    om (Cr) atom nömrəsi 24 olan, dövri sistemin 4-cü dövrünün 6-cı qrupunda yerləşən d-blok keçid metalıdır. Gümüşü-boz rəngli, sərt, möhkəm və korroziyaya davamlı metaldır. Elektron konfiqurasiyası [Ar] 3d⁵4s¹ olub, bu quruluş yarımdolu 3d altqatının sabitliyi ilə izah edilir. Xrom əsasən +2, +3 və +6 oksidləşmə dərəcələrini göstərir. Onun +3 oksidləşmə dərəcəsi ən sabitdir, +6 oksidləşmə dərəcəsində olan birləşmələri isə güclü oksidləşdirici xassəyə malikdir. Xrom təbiətdə sərbəst halda deyil, əsasən xromit (FeCr₂O₄) filizi şəklində rast gəlinir. O, paslanmayan polad istehsalında, metal örtüklərinin hazırlanmasında, piqmentlərdə, dəri emalı sənayesində və katalizator kimi geniş istifadə olunur.

Ədəbiyyat əlavə edilməyib.