Cihazların avtomatlaşdırılmış layihələndirmə sistemləriSillabus

Fənn kodu

İF-3332m

Kredit

6

Tələbənin iş yükü

180

Semestr

Yaz semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Məcburi

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

Mühazirə:30 Seminar:15 Laboratoriya:15

Auditoriyadan kənar saatlar

TSİ:72 MRTSİ:48

“Cihazların avtomatlaşdırılmış layihələndirmə sistemləri” fənni 050604 – “Cihaz mühəndisliyi” ixtisası üzrə bakalavriat səviyyəsində təhsil alan tələbələrin gələcək fəaliyyəti üçün zəruri olan peşəkar və akademik kompetensiyaları formalaşdırmaq məqsədi daşıyır. Fənnin tədrisi bakalavrları avtomatlaşdırılmış layihələndirmə sistemlərinin funksional təyinatları, quruluşları və iş prinsipləri barəsində sistemli nəzəri biliklərlə təmin edir. Kurs çərçivəsində tələbələrə sadə və mürəkkəb sistemlərin konseptual layihələndirilməsi metodikası, həndəsi modelləşdirmə və kompüter qrafikası sahəsində mürəkkəb tapşırıqları həll etmək bacarıqları aşılanır. Proqram sayəsində tələbələr müasir sənaye təyinatlı layihələndirmə komplekslərindən istifadə vərdişlərinə yiyələnərək istehsalatda səmərəli fəaliyyət göstərmək imkanı qazanırlar. Tədris planına layihələndirmənin sistem analizi, avtomatlaşdırılmış sistemlərin texniki, riyazi və digər təminat növləri, həmçinin istehsal təyinatlı xüsusi sistemlər və modern CALS texnologiyaları mövzuları daxildir.

• mühazirə
• seminar
• laboratoriya işi
• komanda işi
• layihə əsaslı öyrənmə
• təqdimatlar
• problem-based learning

1. 1

   CLO 1: FTN 1 (ALS-in funksiyaları və təminat növlərinin mənimsənilməsi): Avtomatlaşdırılmış layihələndirmə sistemlərinin (ALS/CAD) funksional təyinatını, quruluşunu, iş prinsiplərini və təminat növlərini (proqram, aparat, informasiya və s.) təhlil etmək.

2. 2

   CLO 2: FTN 2 (Həndəsi modelləşdirmə və kompüter qrafikası): Həndəsi modelləşdirmə və kompüter qrafikası alətlərindən istifadə edərək cihaz və maşın detallarının 2D/3D rəqəmsal modellarını qurmaq.

3. 3

   CLO 3: FTN 3 (Konseptual və kompleks layihələndirmə): Sadə və mürəkkəb cihaz sistemlərinin konseptual layihələndirilməsi metodikasını tətbiq etməklə mühəndislik layihələrini işləyib hazırlamaq.

4. 4

   CLO 4: FTN 4 (Sənaye təyinatlı ALS komplekslərinin tətbiqi): Cihazqayırma sahəsində mürəkkəb mühəndislik tapşırıqlarını həll etmək üçün sənaye təyinatlı layihələndirmə proqram komplekslərindən (CAD/CAM/CAE) peşəkar səviyyədə istifadə etmək.

5. 5

   CLO 5: FTN 5 (Rəqəmsal mühəndislik həllərinin inteqrasiyası): Müasir avtomatlaşdırılmış layihələndirmə sistemlərindən əldə olunan bilik və bacarıqları istehsalat proseslərinin səmərəliliyini artırmaq üçün kompleks cihazqayırma məsələlərinə inteqrasiya etmək.

1. 1.
   Layihələndirmənin sistem analizi.Mühazirə

   Giriş. Ümumi anlayış. Layihələndirmə elminin formalaşması. Layihələndirmə metodologiyası sahəsində tədqiqatların xülasəsi.Sistemli yanaşmanın prinsipləri

2. 2.
   Layihələndirmənin məqsədi. Layihələn-dirmə obyektləri. Layihələndirmə prosesiMühazirə
3. 3.
   Laboratoriya işi №1. ALS-nin təsnifatı, təyini, şərtləri və əsas anlayışlarıLaboratoriya

   Layihələndirmənin məqsədi verilmş texniki tələblərə, keyfiyyət və təhlükəsizlik standartlarına cavab verən yeni obyektin, cihazın və ya sistemin yaradılması üçün lazımi sənədlər toplusunun (çertyojlar, hesablamalar, spesifikasiyalar) hazırlanmasından ibarətdir. Layihələndirmə obyektlərinə ayrı-ayrı elektrik və mexaniki detallardan tutmuş mürəkkəb texnoloji avadanlıqlar, metroloji sistemlər və avtomatlaşdırılmış idarəetmə kompleksləri daxildir; layihələndirmə prosesi isə texniki tapşırığın tərtibindən başlayaraq eskiz, texniki və işçi layihələrin mərhələli şəkildə işlənilməsini əhatə edir.

4. 4.
   Avtomatlaşdırılmış layihələndirmənin ümumi səciyyəsi:Mühazirə

   ALS-nin əsas prinsipləri. ALS-nin təsnifatı. ALS-nin strukturu. ALS-nin layihələndirmə səviyyələri. ALS-nin layihələndirmə mər-hələləri. ALS-də layihə proseduraları.

5. 5.
   ALS-də modellər və onların parametrləri. Avtomatlaşdırılmış layihələndirmənin ümumiləşdirilmiş alqoritmi. Məmulun həyat tsikli. CALS texnologiyalarına giriş.Mühazirə

   Avtomatlaşdırılmış Layihələndirmə Sistemlərində (ALS) modellər obyektin fiziki, struktur və funksional xassələrini rəqəmsal formada ifadə edir, ümumiləşdirilmiş alqoritm isə məsələnin qoyuluşundan yekun sənədləşdirməyə qədər olan iterativ mərhələləri əhatə edir. Məmulun həyat tsikli ideyadan utilizasiyaya qədərki bütün mərhələləri birleşdirir, CALS texnologiyaları isə bu proses boyunca vahid informasiya mühitində fasiləsiz rəqəmsal dəstək və inteqrasiya təmin edir.

6. 6.
   Məmulun həyat tsikli. CALS texno-logiyalarına girişMəşğələ

   Məmulun həyat tsikli ideniyanın formalaşmasından başlayaraq layihələndirmə, istehsal, istismar və utilizasiyaya qədər olan bütün mərhələlərin ardıcıl məcmuəsini ifadə edir. CALS texnologiyaları isə bu həyat tsiklinin hər bir mərhələsində məmulat haqqında rəqəmsal məlumatların vahid informasiya mühitində inteqrasiyasını və fasiləsiz idarə olunmasını təmin edir.

7. 7.
   Avtomatlaşdırılmış layihələndirmə sistemlərinin texniki təminatı:Mühazirə

   Texniki təminatın ümumi səciyyəsi. ALS-nin texniki təminatına qarşı tələblər. Kompüterin arxitekturası və strukturu.

8. 8.
   Kompüterlərin və hesablama sis-tem-lərinin növləri. Fərdi kompüterlər İşçi stansiyalar. Server və superkompüter arxitekturalarıMəşğələ

   Kompüterlər və hesablama sistemləri hesablama gücünə, ölçüsünə və arxitekturasına görə fərdi kompüterlərdən tutmuş superkompüterlərə qədər müxtəlif siniflərə bölünür. Fərdi kompüterlər və işçi stansiyalar lokalistifadəçi tapşırıqları və mühəndis layihələndirməsi üçün nəzərdə tutulduğu halda, server və superkompüter arxitekturaları böyük həcmli məlumatların paralel emalı və yüksək etibarlıq tələb edən şəbəkə xidmətlərini təmin edir.

9. 9.
   Laboratoriya işi №2. .ALS-nin texniki təminatının strukturuLaboratoriya

   ALS-nin texniki təminatı layihələndirmə prosesinin avtomatlaşdırılmasını təmin edən hesablama komplekslərindən, daxil-xaricetmə qurğularından, məlumat saxlanlama sistemlərindən və şəbəkə avadanlıqlarından ibarət aparat vasitələrinin məcmuəsidir. Bu laboratoriya işində mühəndis məsələlərinin həlli üçün istifadə olunan işçi stansiyaların, serverlərin və periferiya qurğularının struktur təşkili, qarşılıqlı əlaqə prinsipləri və məhsuldarlıq xarakteristikaları tədqiq edilir.

10. 10.
    Avtomatlaşdırılmış layihələndirmə sistemlərinin riyazi təminatı:Mühazirə

    Riyazi təminatın ümumi səciyyəsi. Layihələndirmə obyektinin morfoloji təsviri. Layihələndirmə obyektinin funksional təsviri.

11. 11.
    Qraf nəzəriyyəsinin əsas anlayışlarıMəşğələ

    Qraf nəzəriyyəsi obyektlər (təpələr) və onlar arasındakı əlaqələri (qabırğalar və ya qövslər) öyrənən riyaziyyatın və disret informatisiyanın mühüm bölməsidir. Bu anlayışlar ALS-də mürəkkəb zəncirlərin, mühəndis şəbəkələrinin və alqoritmlərin topoloji modelləşdirilməsi üçün əsas konseptual baza rolunu oynayır.

12. 12.
    Laboratoriya işi №3 Layihələndirməyə sistemli yanaşmaLaboratoriya

    Layihələndirməyə sistemli yanaşma mürəkkəb mühəndis obyekti və ya ALS-ni bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olan elementlər toplusu və vahid bütöv sistem kimi tədqiq edən metodologiyadır. Bu laboratoriya işində sistemin struktur analizi, alt sistemlərin qarşılıqlı təsiri və layihə qərarlarının optimallaşdırılması prinsipləri praktiki olaraq mənimsənilir.

13. 13.
    Həndəsi modellər və maşın qrafikası:Mühazirə

    Həndəsi modellərin növləri. Kompüter qrafikasının metodları və alqoritmləri. Həndəsi modellərin qurulması. Səthi modellər.

14. 14.
    Layihə qərarlarının sintezinin riyazi təminatı:Mühazirə

    Optimallaşma meyarları. Müsaidələri nəzərə alan optimallaşma məsələləri. Riyazi proqramlaşdırma üsullarının təsnifatı.

15. 15.
    Avtomatlaşdırılmış layihələndirmə sisteminin təminatları:Mühazirə

    ümumi proqram təminatları:Metodiki, linqvistik (İdarəedici linqvistik), informasiya, təşkilatı( CASE Computer Aided Software Engineering- (Proqram təminatının avtomatlaşdırılmış layihələndirilməsi sistemlərinin növləri.) təminatlar Dil prosessorları

16. 16.
    Petri şəbəkələri. Petri şəbəkələrinin analiziMəşğələ

    Petri şəbəkələri asinxron, paralel və paylanmış sistemlərin dinamik davranışını modelləşdirmək üçün mövqelərdən, keçidlərdən və nişanlardan ibarət riyazi-qrafik aparatdır. Petri şəbəkələrinin analizi isə sistemin çatımlılıq, məhdudluq, canlılıq və dalana dirənmə kimi mühüm mühəndislik xassələrini təyin etməyə imkan verir.

17. 17.
    İstehsal təyinatlı avtomatlaşdırılmış sistemlər :Mühazirə

    ERP sistemləri. Logistik sis-temlər. Texnoloji proseslərin avtomatlaş-dırılmış idarə sistemləri.

18. 18.
    Cihaz təyinatlı ALS-lər. CAD sistemlərinin əsas funksiyaları. CAE sis-temlərinin əsas funksiyaları. CAM sistemlərinin əsas funksiyaları. Prototipləşdirmə. Qrafiki özək. CAD/CAM sistemlərinin strukturasıMühazirə

    Cihaz təyinatlı ALS-lər (CAD/CAE/CAM) cihazqayırma sahəsində elektron və mexaniki blokların, mikrosxemlərin və dəqiq sistemlərin vahid rəqəmsal mühitdə layihələndirilməsini və istehsalını təmin edir. Bu sistemlər qrafiki özək üzərində 3D geometric modelləşdirmə (CAD), mühəndis analizi və simulyasiya (CAE), ədədi idarəetmə proqramlarının hazırlanması (CAM) və sürətli prototipləşdirmə funksiyalarını birləşdirərək məmulun yaradılma tsiklini tam avtomatlaşdırır.

19. 19.
    Cihaz təyinatlı yüksək səviyyəli ALS-lər. Maşınqayırma və cihazqayırma təyinatlı CAD/CAM/ CAE/PDM sistemlərindən nümunələrMühazirə
20. 20.
    Əməliyyаt sistеmləriMəşğələ
21. 21.
    Laboratoriya işi №5. CAD/CAM/CAE sistemlərinin fuksiyalarıLaboratoriya
22. 22.
    CALS texnologiyaları :Mühazirə
23. 23.
    CALS texnologiyaları :Mühazirə

    əmulun həyat tsiklinin avtomatlaşdırılmış idarə sistemləri.

24. 24.
    CALS texnologiyalarının təşəkkül mərhələləri. CALS konsepsiyasının strategiyası və məsələləri. CALS tex-nologiyasının baza prinsipləri.Mühazirə
25. 25.
    CALS sistemləri, texnologiyaları və standartlarıMühazirə

    CALS sistemləri və texnologiyaları məmulun bütün həyat tsikli boyunca rəqəmsal məlumatların vahid informasiya mühitində inteqrasiyasını və effektiv idarə olunmasını təmin edən konseptual çərçivədir. CALS standartları (STEP, IDEF, EXPRESS və s.) isə müxtəlif ALS (CAD/CAM/CAE) proqramları və müəssisələr arasında məlumat mübadiləsini unifikasiya edərək fasiləsiz rəqəmsal dəstək yaradır.

26. 26.
    Əməliyyаt sistеmləriMəşğələ

    Əməliyyat sistemləri kompüterin aparat resurslarını idarə edən və istifadəçi tətbiqlərinin icrası üçün rahat mühit yaradan əsas proqram təminatıdır. Avtomatlaşdırılmış idarəetmə və layihələndirmə sistemlərində onlar proseslərin paralel icrasını, yaddaşın paylanmasını və şəbəkə qarşılıqlı təsirini təmin edən baza platforması rolunu oynayır.

1. Əhmədov M.A., Hüseynov A.H., Məmmədyarov C. F. Avtomatlaşdırılmış layihələndirmə sistemlərinin əsasları, ”Sumqayıt” nəşriyyatı, Dərslik, Bakı, 2003, 242 s.
2. Hüseynov H.Ə., Şükürov A.R. «Metalkəsən dəzgahların avtomatlaşdırılmış layihələndirilməsi», АzТU, 2001,120s.
3. Гусейнов Г.А. «Программные управление точностью механической отработки», Баку, Чашыоглу, 2000, 282с.
4. Гусейнов Г.А., Багиров С.А. «Программные управление точностью внутренного шлифования», Баку, Чашыоглу, 2001, 137с.
5. Гаврилов Д.А. Управление производством на базе стандарта MRP II. — СПб, Питер, 2003.
6. Колчин А.Ф., Овсянников М.В., Стрекалов А.Ф., Сумароков С.В. Управление жизненным циклом продукции. — М.: Анахарсис, 2002.
7. Норенков И.П. Основы автоматизированного проектирования. — М.: МГТУ им. Н.Э.Баумана, 2002.
8. Норенков И.П., Кузьмик П.К. Информационная поддержка наукоемких изделий. — М.: МГТУ им. Н.Э.Баумана, 2002.
9. Норенков И.П., Трудоношин В.А. Телекоммуникационные технологии и сети. — М.: Изд-во МГТУ им. Н.Э. Баумана, 2000.
10. Роджерс Д., Адамс Дж. Математические основы машинной графики. Пер. с англ. — М.: Мир, 2001. 32. Ханзен Ф.Основы обшей методики конструирования. Л.: Машиностроение. 1969.164с.