KimyaMövzu planı

Kütlənin saxlanması qanunu – Kimyəvi reaksiya zamanı ümumi kütlə dəyişmir; reaktivlərin ümumi kütləsi məhsulların ümumi kütləsinə bərabər olur. Tərkibin sabitliyi qanunu – Hər bir təmiz kimyəvi birləşmə onu təşkil edən elementləri həmişə sabit kütlə nisbətində saxlayır. Qat-qat nisbətlər qanunu – İki element bir-biri ilə bir neçə birləşmə əmələ gətirdikdə, elementlərdən birinin sabit kütləsinə düşən digər elementin kütlələri sadə tam ədədlər nisbətində olur. Həcmi nisbətlər qanunu – Eyni temperatur və təzyiqdə reaksiyaya daxil olan və əmələ gələn qazların həcmləri sadə tam ədədlər nisbətində olur. Avogadro qanunu – Eyni temperatur və təzyiqdə bərabər həcmli müxtəlif qazlarda molekulların sayı eynidir.

Atom kimyəvi elementin bütün xassələrini özündə saxlayan ən kiçik hissəcikdir. Atom nüvə və onun ətrafında hərəkət edən elektronlardan ibarətdir. Nüvədə müsbət yüklü protonlar və yüksüz neytronlar yerləşir. Elektronlar isə nüvənin ətrafında müəyyən enerji səviyyələrində və orbital adlanan fəza sahələrində yerləşirlər. Elektronların atomdakı vəziyyəti dörd kvant ədədi ilə xarakterizə olunur: Baş kvant ədədi (n) – elektronun enerji səviyyəsini və nüvədən orta məsafəsini göstərir. Orbital kvant ədədi (l) – orbitalın formasını müəyyən edir (s, p, d, f). Maqnit kvant ədədi (m) – orbitalın fəzadakı istiqamətini göstərir. Spin kvant ədədi (ms) – elektronun öz oxu ətrafında fırlanma istiqamətini ifadə edir (+½ və ya −½).

Dövri qanun elementlərin fiziki və kimyəvi xassələrinin onların atom nömrəsinin artması ilə dövri olaraq dəyişdiyini ifadə edir. Bu qanun elementlərin dövri sistemdə yerləşməsinin əsasını təşkil edir. Dövri sistem elementlərin atom nömrələrinə görə düzülmüş cədvəlidir. Sistem dövrlərdən (üfüqi sıralar) və qruplardan (şaquli sütunlar) ibarətdir. Eyni qrupda yerləşən elementlər oxşar elektron quruluşuna malik olduqları üçün kimyəvi xassələri də bir-birinə bənzəyir. Atomun kimyəvi xassələri onun elektron quruluşu, xüsusilə də xarici enerji səviyyəsində yerləşən valent elektronları ilə müəyyən olunur. Elektronlar enerji səviyyələri və orbitalar üzrə Aufbau prinsipi, Pauli qadağanetmə prinsipi və Hund qaydasına uyğun şəkildə yerləşirlər. n = 1 n = 2 n = 3 n = 4 1s 2s 2p

Kimyəvi rabitənin əsas növləri bunlardır: İon rabitəsi – elektronun bir atomdan digərinə tam keçməsi nəticəsində əks yüklü ionlar arasında yaranır. Kovalent rabitə – atomların ümumi elektron cütü yaratması nəticəsində əmələ gəlir. Qütbsüz və qütblü kovalent rabitə növləri vardır. Metal rabitəsi – metal atomları ilə sərbəst hərəkət edən elektronlar arasında yaranır və metalların xarakterik xassələrini təmin edir. Hidrogen rabitəsi – hidrogen atomu ilə yüksək elektronmənfiliyə malik atomlar (F, O, N) arasında yaranan nisbətən zəif molekullararası qarşılıqlı təsirdir.

Kimyəvi kinetika kimyəvi reaksiyaların hansı sürətlə getdiyini, bu sürətə təsir edən amilləri və reaksiyanın mexanizmini öyrənən kimya bölməsidir. Reaksiyanın sürəti müəyyən vaxt ərzində reaktivlərin və ya məhsulların qatılığının dəyişməsi ilə xarakterizə olunur. Kimyəvi reaksiyanın sürəti müxtəlif amillərdən asılıdır: reaktivlərin təbiəti, qatılığı, temperatur, təzyiq (qaz reaksiyalarında), səth sahəsi və katalizatorun iştirakı. Temperaturun yüksəlməsi hissəciklərin kinetik enerjisini artırır və effektiv toqquşmaların sayını çoxaldaraq reaksiyanı sürətləndirir. Katalizator isə aktivləşmə enerjisini azaldaraq reaksiyanın daha sürətli getməsini təmin edir. Kimyəvi tarazlıq dönən reaksiyalarda düz və əks reaksiyaların sürətləri bərabərləşdikdə yaranan dinamik vəziyyətdir. Bu zaman maddələrin qatılığı sabit qalsa da, hər iki istiqamətdə reaksiyalar davam edir.

imyəvi reaksiyalar getmə istiqamətinə görə dönən və dönməyən olmaqla iki qrupa ayrılır. Dönməyən reaksiyalar yalnız bir istiqamətdə gedir və reaksiya məhsullarının yenidən ilkin maddələrə çevrilməsi mümkün olmur və ya çox zəif gedir. Bu reaksiyalarda reaktivlər tam və ya demək olar ki, tam məhsullara çevrilir. Dönən reaksiyalar isə həm düz, həm də əks istiqamətdə gedə bilən reaksiyalardır. Bu reaksiyalar adətən ⇌ işarəsi ilə göstərilir. Müəyyən vaxtdan sonra düz və əks reaksiyaların sürətləri bərabərləşir və kimyəvi tarazlıq yaranır. Kimyəvi tarazlıq dönən reaksiyalarda sistemin elə vəziyyətidir ki, düz reaksiyanın sürəti əks reaksiyanın sürətinə bərabər olur. Bu zaman maddələrin qatılığı sabit qalır, lakin reaksiyalar mikrosəviyyədə davam edir.

Elektrokimyəvi proseslər kimyəvi reaksiyalar zamanı elektronların verilməsi və qəbul edilməsi ilə əlaqədar baş verən proseslərdir. Bu proseslər oksidləşmə-reduksiya reaksiyaları əsasında gedir. Elektron verən maddə oksidləşir, elektron qəbul edən maddə isə reduksiya olunur. Elektrod potensialı metal elektrodla onun duz məhlulu arasında yaranan potensial fərqidir. Bu potensial metal atomlarının elektron vermə və ya ionlarının elektron qəbul etmə qabiliyyətindən asılıdır. Standart elektrod potensialı müəyyən şəraitdə (25°C temperatur, ionların 1 mol/L qatılığı və 1 atm təzyiq) ölçülən elektrod potensialıdır. Bu qiymətlər metalların aktivliyini müqayisə etmək üçün istifadə olunur. Hidrogen elektrodu standart elektrod potensiallarının ölçülməsində qəbul edilmiş əsas etalon elektroddur. Standart hidrogen elektrodunun potensialı 0 V qəbul edilir. Digər metalların potensialları onunla müqayisə edilərək müəyyən edilir. Metalların gərginlik sırası (elektrokimyəvi sıra) metalların standart elektrod potensiallarına əsasən düzülüşüdür. Bu sırada: Daha mənfi potensiala malik metallar elektron verməyə daha meyllidir və daha aktivdir. Daha müsbət potensiala malik metallar elektron qəbul etməyə meyllidir və az aktivdir.

lektroliz elektrik cərəyanının təsiri ilə elektrolit məhlulunda və ya ərintisində gedən oksidləşmə-reduksiya prosesidir. Elektroliz zamanı elektrik enerjisi kimyəvi enerjiyə çevrilir. Prosesdə iki elektrod iştirak edir: Katod (−) – kationların elektron qəbul etdiyi və reduksiya olunduğu elektroddur. Anod (+) – anionların elektron verdiyi və oksidləşdiyi elektroddur. Elektroliz qanunları (Faradey qanunları): Faradeyin I qanunu – elektroliz zamanı elektrodda ayrılan maddənin kütləsi məhluldan keçən elektrik yükünün miqdarı ilə düz mütənasibdir. Faradeyin II qanunu – eyni miqdarda elektrik yükü müxtəlif elektrolitlərdən keçirildikdə ayrılan maddələrin kütlələri onların kimyəvi ekvivalentlərinə mütənasib olur. Qalvanik elementlər kimyəvi enerjini elektrik enerjisinə çevirən elektrokimyəvi qurğulardır. Bu elementlərdə özbaşına gedən oksidləşmə-reduksiya reaksiyası nəticəsində elektrik cərəyanı yaranır. Qalvanik elementdə: Anodda oksidləşmə prosesi gedir. Katodda reduksiya prosesi baş verir.

Metalların təbii birləşmələri təbiətdə əsasən filizlər şəklində mövcuddur. Metallar sərbəst halda və ya müxtəlif kimyəvi birləşmələr – oksidlər, sulfidlər, karbonatlar, halogenidlər şəklində rast gəlinir. Məsələn, dəmir oksid filizlərində, alüminium isə boksit tərkibində olur. Metalların alınması filizlərin emalı və saflaşdırılması yolu ilə həyata keçirilir. Əsas üsullar: Pirometallurgiya – yüksək temperaturda qızdırma və reduksiya yolu ilə metalın alınması. Hidrometallurgiya – metalların məhlullardan ayrılması üsulu. Elektrometallurgiya – elektroliz vasitəsilə metalların alınması və təmizlənməsi. Metalların ümumi xassələri: Elektrik və istiliyi yaxşı keçirirlər. Parlaq səthə malikdirlər. Döyülmə və dartılma qabiliyyətinə malikdirlər. Əksəriyyəti bərk halda olur (civə istisnadır). Kimyəvi xassələri metalın aktivliyindən asılıdır. Metalların tətbiqi: Dəmir və polad tikinti, maşınqayırma və nəqliyyatda istifadə olunur. Alüminium yüngül və korroziyaya davamlı olduğuna görə aviasiya və qablaşdırmada tətbiq edilir. Mis elektrik naqillərinin hazırlanmasında geniş istifadə olunur. Qızıl, gümüş və platin zərgərlikdə və texnologiyada tətbiq edilir. Metalların korroziyadan mühafizəsi metalların xarici mühitin təsiri ilə dağılmasının qarşısını almaq məqsədi daşıyır. Əsas üsullar: Qoruyucu örtüklər (boya, lak, metal örtüklər). Elektrokimyəvi mühafizə (qurban anodlardan istifadə). Legirləmə (metala davamlı elementlər əlavə etmək). Korroziya inhibitorlarından istifadə. Nəticə Metallar təbiətdə əsasən filizlər şəklində olur və müxtəlif metallurgiya üsulları ilə əldə edilir. Metalların fiziki və kimyəvi xassələri onların sənaye və texnikada geniş tətbiqinə imkan verir. Müxtəlif metallar tikinti, energetika, nəqliyyat, elektronika və digər sahələrdə mühüm rol oynayır. Korroziya metalların istismar müddətini azaldır, buna görə qoruyucu üsulların tətbiqi vacibdir. Metalların alınması, xassələri və mühafizə üsullarının öyrənilməsi müasir sənayenin inkişafı üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Get smarter responses, upload files an

Berillium (Be) və maqnezium (Mg) yüngül konstruksiya materialları qrupuna daxil olan metallardır. Onlar kiçik sıxlığa, yüksək möhkəmliyə və xüsusi fiziki-kimyəvi xassələrə malik olduqları üçün müasir texnikada geniş istifadə olunur. Berillium (Be) Təbii birləşmələri: Berillium əsasən berill (Be₃Al₂Si₆O₁₈) və fenakit (Be₂SiO₄) minerallarının tərkibində olur. Alınması: Berillium filizləri emal edilərək əvvəlcə berillium oksid (BeO) alınır. Sonra BeO maqneziumla reduksiya edilir və ya ərimiş duzlarının elektrolizi yolu ilə metal berillium əldə olunur. Xassələri: Çox yüngül və möhkəm metaldır. Yüksək temperaturda davamlıdır. Korroziyaya qarşı davamlıdır. Neytronları yaxşı keçirdiyi üçün xüsusi nüvə materialı kimi əhəmiyyətlidir. Sərt və elastik metaldır. Tətbiqi: Aviasiya və kosmik sənayedə. Nüvə texnikasında. Xüsusi ərintilərin hazırlanmasında. Elektron cihazların bəzi hissələrində. Maqnezium (Mg) Təbii birləşmələri: Maqnezium təbiətdə əsasən: Maqnezit (MgCO₃) Dolomit (CaCO₃·MgCO₃) Karnallit (KCl·MgCl₂·6H₂O) mineralları şəklində rast gəlinir. Alınması: Maqnezium əsasən ərimiş maqnezium xloridin (MgCl₂) elektrolizi ilə alınır. Həmçinin maqnezium birləşmələrinin termiki emalı yolu ilə əldə edilə bilər. Xassələri: Gümüşü-ağ rəngli, çox yüngül metaldır. Sıxlığı azdır. Asan emal olunur. Aktiv metaldır, oksidləşməyə meyllidir. Müxtəlif metallarla yüngül və möhkəm ərintilər əmələ gətirir. Tətbiqi: Təyyarə və avtomobil hissələrinin hazırlanmasında. Yüngül konstruksiya ərintilərində. Metallurgiyada reduksiyaedici kimi. Pirotexnikada parlaq işıq mənbəyi kimi istifadə olunur. Nəticə Berillium və maqnezium yüngül, möhkəm və xüsusi xassələrə malik konstruksiya materiallarıdır. Bu metallar əsasən təbii minerallardan metallurgiya və elektroliz üsulları ilə alınır. Kiçik sıxlıqları və yüksək möhkəmlikləri onları aviasiya, kosmik sənaye və texnikada qiymətli materiallara çevirir. Be və Mg ərintilərinin istifadəsi müasir yüngül və davamlı konstruksiyaların hazırlanmasına imkan verir.

Alüminium (Al) və Titan (Ti) müasir sənayedə geniş istifadə olunan yüngül və möhkəm metallardır. Onlar yüksək möhkəmlik, korroziyaya davamlılıq və xüsusi fiziki xassələrinə görə konstruksiya materialları kimi böyük əhəmiyyət daşıyır. Alüminium (Al) Təbii birləşmələri: Alüminium təbiətdə sərbəst halda olmur, əsasən filizlər şəklində rast gəlinir: Boksit – Al₂O₃·nH₂O Kriolit – Na₃AlF₆ Korund – Al₂O₃ Alınması: Alüminium əsasən boksitdən alınır. Əvvəlcə alüminium oksid (Al₂O₃) əldə edilir. Sonra Al₂O₃-ün ərimiş kriolitdə elektrolizi nəticəsində təmiz alüminium alınır. Xassələri: Gümüşü-ağ rəngli, yüngül metaldır. Elektrik və istiliyi yaxşı keçirir. Korroziyaya davamlıdır, çünki səthində qoruyucu Al₂O₃ təbəqəsi yaranır. Asan emal olunur və ərintilər əmələ gətirir. Tətbiqi: Aviasiya və kosmik sənayedə. Elektrik naqillərində. Tikinti materiallarında. Məişət əşyalarının və müxtəlif ərintilərin hazırlanmasında. Titan (Ti) Təbii birləşmələri: Titan əsasən aşağıdakı minerallarda olur: Rutil – TiO₂ İlmenit – FeTiO₃ Alınması: Titan oksidlərdən əvvəlcə titan(IV) xlorid (TiCl₄) alınır. TiCl₄ maqneziumla reduksiya edilərək metal titan əldə edilir (Kroll üsulu). Xassələri: Yüngül, lakin çox möhkəm metaldır. Korroziyaya və yüksək temperatura davamlıdır. Bioloji uyğunluğu yüksəkdir. Mexaniki möhkəmliyi alüminiumdan yüksəkdir. Tətbiqi: Təyyarə və kosmik aparatların hazırlanmasında. Kimya sənayesində korroziyaya davamlı avadanlıqlarda. Tibbdə implant materialı kimi. Möhkəm və yüngül ərintilərin istehsalında. Nəticə Alüminium və titan yüngül konstruksiya materialları arasında mühüm yer tutur. Bu metallar əsasən oksid və minerallarından metallurgiya üsulları ilə alınır. Alüminium yüngüllüyü və korroziyaya davamlılığı, titan isə yüksək möhkəmliyi və davamlılığı ilə seçilir. Hər iki metal aviasiya, kosmik texnika, tikinti, maşınqayırma və digər müasir sənaye sahələrində geniş tətbiq olunur.

is (Cu) və Sink (Zn) sənayedə geniş istifadə olunan əlvan metallardır. Onlar yaxşı elektrik keçiriciliyi, korroziyaya davamlılığı və müxtəlif ərintilər əmələ gətirmə qabiliyyətinə görə mühüm konstruksiya və texniki materiallar hesab olunur. Mis (Cu) Təbii birləşmələri: Mis təbiətdə həm sərbəst halda, həm də minerallar şəklində rast gəlinir: Xalkopirit – CuFeS₂ Xalkozin – Cu₂S Malaxit – Cu₂CO₃(OH)₂ Kuprit – Cu₂O Alınması: Mis əsasən sulfid filizlərindən alınır. Filiz zənginləşdirildikdən sonra qovurma və əridilmə proseslərindən keçirilir. Daha təmiz mis əldə etmək üçün elektrolitik saflaşdırmadan istifadə olunur. Xassələri: Qırmızımtıl rəngli, yumşaq və döyülə bilən metaldır. Elektrik və istiliyi çox yaxşı keçirir. Korroziyaya nisbətən davamlıdır. Müxtəlif metallarla ərintilər əmələ gətirir. Tətbiqi: Elektrik naqillərinin və kabellərin hazırlanmasında. Elektronika sənayesində. Boru və istilik dəyişdirici qurğularda. Bürünc (Cu + Sn) və latun (Cu + Zn) ərintilərinin istehsalında. Sink (Zn) Təbii birləşmələri: Sink təbiətdə əsasən filizlər şəklində olur: Sfalerit (sink sulfidi) – ZnS Smitsonit – ZnCO₃ Sinkit – ZnO Alınması: Sink filizləri zənginləşdirilir və qovurma yolu ilə sink oksid alınır. Sink oksid karbonla reduksiya edilir və ya sink duzlarının elektrolizi ilə metal sink əldə olunur. Xassələri: Göyümtül-ağ rəngli metaldır. Orta dərəcədə möhkəmliyə malikdir. Səthində qoruyucu oksid təbəqəsi yaratdığı üçün korroziyaya davamlıdır. Asan ərintilər əmələ gətirir. Tətbiqi: Dəmirin sinklə örtülməsi (sinkləmə) və korroziyadan qorunmasında. Latun ərintisinin hazırlanmasında. Batareyalarda. Kimya və metallurgiya sənayesində.

Xrom (Cr) və Manqan (Mn) keçid metalları qrupuna aid olan, sənayedə mühüm əhəmiyyət daşıyan metallardır. Onlar əsasən möhkəm və davamlı ərintilərin hazırlanmasında, metallurgiyada və müxtəlif texniki sahələrdə istifadə olunur. Xrom (Cr) Təbii birləşmələri: Xrom təbiətdə əsasən filizlər şəklində olur: Xromit – FeCr₂O₄ Krokoit – PbCrO₄ Alınması: Xromit filizindən əvvəlcə xrom(III)-oksid (Cr₂O₃) alınır. Cr₂O₃ alüminiumla reduksiya edilərək metal xrom əldə edilir (alüminotermiya üsulu). Yüksək təmizlikli xrom elektroliz yolu ilə də alına bilər. Xassələri: Gümüşü-ağ rəngli, bərk və parlaq metaldır. Yüksək temperaturda davamlıdır. Korroziyaya qarşı yüksək davamlılığa malikdir. Səthində qoruyucu oksid təbəqəsi əmələ gətirir

Dəmir (Fe) təbiətdə geniş yayılan və sənayedə ən çox istifadə olunan metallardan biridir. O, keçid metalları qrupuna aiddir və əsasən müxtəlif filizlərin tərkibində olur. Dəmir və onun ərintiləri maşınqayırma, tikinti və digər sənaye sahələri üçün mühüm material hesab edilir. Dəmirin təbii birləşmələri: Dəmir təbiətdə əsasən oksid, karbonat və sulfid filizləri şəklində rast gəlinir: Maqnetit – Fe₃O₄ Hematit – Fe₂O₃ Limonit – Fe₂O₃·nH₂O Siderit – FeCO₃ Pirit – FeS₂

Maddə kütləsinin saxlanması qanunu. Tərkibin sabitliyi qanunu. Ekvivalentlər qanunu. Kütlə nisbətləri qanunu. Həcmi nisbətlər qanunu. Avoqadro qanunu.

Elektron orbitalları. Baş kvant ədədi. Orbital kvant ədədi. Maqnit kvant ədədi. Spin kvant ədədi.Kvant səviyyələrində elektronların paylanması. Pauli prinsipi.

Dövri qanun və dövri sistem. Mozli qanunu. Elementlərin sıra nömrəsi. Dövri sistemin quruluşu. Atomun elektron quruluşu ilə dövri qanun arasında əlaqə. Elementlərin xassələrinin dövri dəyişməsi.

imyəvi reaksiyanın sürəti — reaksiya zamanı maddələrin miqdarının və ya qatılığının müəyyən zaman ərzində dəyişmə sürətidir. Reaksiya sürəti müxtəlif amillərdən asılı olaraq arta və ya azala bilər. Homogen reaksiyalar eyni aqreqat halında olan maddələr arasında baş verir (məsələn, qaz–qaz və ya məhlul–məhlul reaksiyaları). Bu reaksiyalarda sürət bütün həcmdə eyni şəkildə müşahidə olunur. Heterogen reaksiyalar isə müxtəlif aqreqat halında olan maddələr arasında gedir (məsələn, bərk–maye, bərk–qaz). Belə reaksiyalarda sürət əsasən maddələrin təmas səthində baş verən proseslərdən asılıdır. Reaksiya sürətinə təsir edən əsas amillər: Reaksiyaya girən maddələrin təbiəti; Maddələrin qatılığı (konsentrasiyası); Temperatur; Təmas səthinin sahəsi (xüsusilə heterogen reaksiyalarda)

Dönən və dönməyən reaksiyalar. Tarazlığın yerdəyişməsi. Tarazlıq sabiti. Kimyəvi tarazlığa təsir edən amillər. Le-Şatelye prinsipi. Temperaturun ,. qatılığın, təzyiqin tarazlığa təsiri.

Məhlulların buxar təzyiqi və faza çevrilmələri. Raulun birinci qanunu. Məhlulun donma və qaynama temperaturu. Raulun ikinci qanunu. Osmos hadisəsi.Osmos təzyiqi və Vant-Hoff qanunu.

Elektrod potensialı. . Standart elektrod potensialı və ya gərginlik sırası. Hidrogen elektrodu. Metalların normal elektrod potensialları haqqında məlumat.

Elektroliz prosesi. Elektrolizin sxemi. Anod və katod elektrodları. Duzların sulu məhlullarının elektrolizi. Elektroliz qanunları:Faradeyin I və ll qanunları.

Pirometallurgiya. Hidrometallurgiya, Elektrometallurgiya. Üsulları .Metalların təmiz və yüksək təmiz halda alınması. Elektroliz, vakuumda qovma (distillə), uçucu birləşmələrin termiki parçalanması.

. Elektromənfilik. İon rabitəsi. Rabitə əmələ gətirən ionlar. İon rabitəli birləşmələr. Metal rabitəsi. Metal rabitəsinin istiqamətliliyi və

Sinkin ekvivalenti sinkin kimyəvi reaksiyada 1 qram-hidrogeni əvəz edən miqdarıdır. Ekvivalent kütlə metalın atom kütləsinin onun valentliyinə bölünməsi ilə hesablanır. Sink iki valentli metal olduğuna görə: E(Zn)= V(Zn) A(Zn) ​ Burada: A(Zn) — sinkin nisbi atom kütləsi (≈65,38) V(Zn) — sinkin valentliyi (2) E(Zn)= 2 65,38 ​ =32,69 Sinkin ekvivalentini təyin etmək üçün adətən sinkin turşu ilə reaksiyasından ayrılan hidrogen qazının həcmi ölçülür: Zn+2HCl→ZnCl 2 ​ +H 2 ​ ↑ Reaksiya zamanı ayrılan hidrogenin miqdarına əsasən sinkin ekvivalent kütləsi hesablanır. Nəticə

Qazların əsas qanunları qazların təzyiqi, həcmi, temperaturu və maddə miqdarı arasındakı əlaqəni öyrənir. Əsas qaz qanunlarına Boyl–Mariott qanunu, Gey-Lüssak qanunu və Avogadro qanunu daxildir. Boyl–Mariott qanununa görə, temperatur sabit qaldıqda qazın təzyiqi ilə həcmi tərs mütənasibdir. Gey-Lüssak qanununa görə, təzyiq sabit olduqda qazın həcmi temperatur artdıqca artır. Avogadro qanununa görə, eyni temperatur və təzyiq şəraitində müxtəlif qazların bərabər həcmlərində eyni sayda molekul olur. Karbon qazının (CO₂) molekul kütləsinin təyini qazın molyar kütləsinin hesablanmasına əsaslanır. Bunun üçün qazın kütləsi, həcmi, temperaturu və təzyiqi müəyyən edilir və ideal qaz tənliyindən istifadə olunur: [ PV=nRT ] Burada: P — qazın təzyiqi, V — qazın həcmi, n — maddə miqdarı, R — universal qaz sabiti, T — mütləq temperaturdur. Karbon qazının molyar kütləsi aşağıdakı düsturla hesablanır: [ M=\frac{mRT}{PV} ] CO₂ molekulunun nisbi molekul kütləsi: [ M_r(CO_2)=12+2 \times 16=44 ] olur.

Kimyəvi kinetika kimyəvi reaksiyaların sürətini, sürətə təsir edən amilləri və reaksiyaların getmə mexanizmini öyrənən kimya bölməsidir. Kimyəvi reaksiyanın sürəti reaksiyada iştirak edən maddələrin qatılığının vahid zaman ərzində dəyişməsini göstərir. Reaksiya sürəti maddələrin təbiətindən və müxtəlif xarici amillərdən asılıdır. Kimyəvi reaksiyaların sürətinə təsir edən əsas amillər: Maddələrin təbiəti – müxtəlif maddələr müxtəlif sürətlə reaksiyaya daxil olur. Qatılıq – reaksiyaya girən maddələrin qatılığı artdıqca hissəciklərin toqquşma sayı artır və reaksiya sürəti yüksəlir. Temperatur – temperatur artdıqda hissəciklərin hərəkəti sürətlənir və ef

Maqnezium və alüminium aktiv metallar olduğuna görə onları adi kimyəvi reduksiya üsulları ilə almaq çətindir. Bu metallar əsasən elektrometallurgiya üsulu, yəni ərimiş duzların elektrolizi yolu ilə alınır. Maqneziumun alınması Maqnezium əsasən maqnezium xloridin (MgCl₂) ərintisinin elektrolizi ilə əldə edilir: [ MgCl_2 \rightarrow Mg^{2+}+2Cl^- ] Katodda: [ Mg^{2+}+2e^- \rightarrow Mg ] Anodda: [ 2Cl^- -2e^- \rightarrow Cl_2 ] Nəticədə katodda metal maqnezium, anodda isə xlor qazı ayrılır. Alüminiumun alınması Alüminium əsasən boksit filizindən alınan alüminium oksidin (Al₂O₃) ərimiş kriolitdə (Na₃AlF₆) elektrolizi ilə əldə edilir. Katodda: [ Al^{3+}+3e^- \rightarrow Al ] Anodda: [

Xrom (Cr) və mis (Cu) sənayedə geniş istifadə olunan metallardır. Onların alınması üsulları metalların aktivliyindən və filizlərinin tərkibindən asılıdır. Xromun alınması Xrom aktiv metal olduğuna görə əsasən metallotermik üsulla alınır. Xrom filizi olan xromitdən (FeCr₂O₄) xrom oksidi (Cr₂O₃) əldə edilir və sonra alüminiumla reduksiya olunur: [ Cr_2O_3+2Al \rightarrow 2Cr+Al_2O_3 ] Bu proses alüminotermiya adlanır. Nəticədə yüksək temperaturda təmiz xrom metali alınır.