Rəqəmsal kriminalistikanın əsaslarıSillabus

Fənn kodu

MS-1401

Kredit

6

Tələbənin iş yükü

135

Semestr

Yaz semestri

Akademik il

1

Fənnin tipi

Məcburi

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

Mühazirə: 30 Seminar: 15

Auditoriyadan kənar saatlar

TSİ: 70 MRTSİ:65

Rəqəmsal kriminalistikanın əsasları fənni tələbələrdə rəqəmsal cinayətlərin araşdırılması, elektron sübutların aşkarlanması, toplanması, qorunması və təhlili üzrə nəzəri bilik və praktiki bacarıqların formalaşdırılmasını nəzərdə tutur. Fənn çərçivəsində rəqəmsal kriminalistikanın əsas prinsipləri, kriminalistik prosesin mərhələləri, kompüter və mobil qurğulardan, şəbəkələrdən və bulud mühitlərindən rəqəmsal sübutların əldə edilməsi, sübutların bütövlüyünün və etibarlılığının təmin olunması, fayl sistemləri və metadatanın təhlili, silinmiş məlumatların bərpası, jurnal və sistem izlərinin araşdırılması, zərərli proqram təminatının kriminalistik analizi, eləcə də insidentlərin araşdırılması metodları öyrənilir. Həmçinin rəqəmsal sübutların sənədləşdirilməsi, məhkəmə ekspertizası tələbləri, sübutların saxlanma zənciri (chain of custody) və kriminalistik alətlərdən istifadə prinsipləri nəzərdən keçirilir.

• mühazirə
• interaktiv müzakirə
• seminar
• təqdimatlar
• problem-based learning

1. 1

   CLO 1: Rəqəmsal kriminalistik üçün zəruri məlumatların qorunması üçün kriptoqrafik şifrləmə üsullarının tətbiqi, təhlükəsiz məlumat mübadiləsi üçün elektron imza, açarların idarə edilməsi sistemlərinitətbiq edir.

2. 2

   CLO 2: Laboratoriya işlərinin nəticələrini texniki hesabat formasında təqdim edir və əldə olunan nəticələri kimya texnologiyası baxımından əsaslandırır.

3. 3

   CLO 3: Kiberhücumlar zamanı ilkin cavab tədbirlərinin həyata keçirir, zərərverici proqramların (malware analysis) davranışını analiz edir, hücum zəncirinin (kill chain) qurulması və həyata keçirilməsini təhlil edir.

4. 4

   CLO 4: FTK, EnCase, Autopsy, Cellebrite, X-Ways Forensics kimi proqramlarla, SIEM (Splunk, Qradar və s.) sistemləri ilə işləyir, forensik analiz, loq faylların və şəbəkə trafikinin, metadata və zaman məlumatlarını analiz edir.

5. 5

   CLO 5: Kompüterlər, mobil cihazlar, serverlər və digər rəqəmsal daşıyıcılardan sübutları toplayır və qoruyur, itmiş məlumatları, şifrələnmiş və silinmiş faylları analiz və bərpa edir, sübutlar zəncirinin qoruyur, rəqəmsal sübutları məhkəmədə qəbul edilə biləcək səviyyədə sənədləşdirir, əldə edilən sübutları hüquqi və etik əsaslara uyğun emal edir.

6. 6

   CLO 6: Təhqiqat düşüncəsi və sübutlara əsaslanan qərar verir, cinayət hadisələrinin rəqəmsal izlərini bərpa edir və analiz edilərək məntiqi nəticələr çıxarır, məhkəmə ekspertizası üçün texniki hesabatlar yazır, etik davranış və şəxsi məlumatların qorunması prinsiplərinə riayət edir, rəqəmsal sübutların qanuni statusu, məxfi və şəxsi məlumatların qorunması qanunvericiliyini bilir, milli və beynəlxalq hüquq normalarına uyğun təhqiqat aparır, cinayət və kibercinayət kontekstində sübutları istifadə edir.

1. 1.
   Rəqəmsal kriminalistikanın əsaslarıMühazirə

   Bu mövzu rəqəmsal kriminalistikanın mahiyyətini, məqsədlərini, əsas prinsiplərini və informasiya təhlükəsizliyində rolunu əhatə edir. Rəqəmsal sübutların aşkarlanması, toplanması, qorunması, təhlili və təqdim edilməsi mərhələləri öyrənilir. Həmçinin rəqəmsal kriminalistikanın kompüter insidentlərinin araşdırılmasında, kibercinayətlərin təhqiqatında və hüquqi proseslərdə tətbiqi, sübutların bütövlüyünün qorunması və təhqiqat zamanı metodoloji prinsiplərə riayət edilməsi məsələləri nəzərdən keçirilir.

2. 2.
   Rəqəmsal sübut və onun növləriMühazirə

   Bu mövzu rəqəmsal sübut anlayışını, onun əsas xüsusiyyətlərini və təsnifatını əhatə edir. Fayl və sənədlər, sistem və hadisə jurnalları, şəbəkə məlumatları, elektron poçt yazışmaları, mobil cihaz məlumatları, yaddaş izləri və digər rəqəmsal artefaktlar araşdırılır. Sübutların aşkarlanması, toplanması, autentikliyinin və bütövlüyünün yoxlanılması, heş funksiyalarından istifadə etməklə dəyişikliklərin müəyyənləşdirilməsi, sübutların mənşəyinin sənədləşdirilməsi və saxlanması qaydaları öyrənilir. Həmçinin sübutların hüquqi qəbulolunma tələbləri və sübutların saxlanma zəncirinin (Chain of Custody) təmin edilməsi izah olunur.

3. 3.
   Kompüter insidentlərinin təhqiqatı prosesiMühazirə

   Bu mövzu kompüter və kibertəhlükəsizlik insidentlərinin araşdırılması prosesini, onun əsas mərhələlərini və metodlarını əhatə edir. İnsidentin ilkin qiymətləndirilməsi, təhqiqatın əhatə dairəsinin müəyyənləşdirilməsi, sübutların qorunması, məlumatların toplanması, təhlili və nəticələrin sənədləşdirilməsi öyrənilir. Hadisələrin zaman xəttinin qurulması, insidentin səbəblərinin müəyyənləşdirilməsi, hücum vektorlarının təhlili və mümkün təsirlərin qiymətləndirilməsi məsələləri araşdırılır. Həmçinin təhqiqat qrupu ilə digər mütəxəssislər arasında koordinasiya, prosedurlara riayət edilməsi və yekun hesabatın hazırlanması üzrə bacarıqlar formalaşdırılır.

4. 4.
   Fayl sistemi və yaddaş kriminalistikasıMühazirə

   Bu mövzu fayl sistemlərinin quruluşunu, məlumatların saxlanma prinsiplərini və yaddaş daşıyıcılarının kriminalistik təhlilini əhatə edir. NTFS, FAT32, exFAT və ext4 kimi fayl sistemlərinin xüsusiyyətləri, fayl metadatası, vaxt nişanları, bölmələr, silinmiş fayllar və fayl fraqmentləri araşdırılır. Disk obrazlarının yaradılması, məlumatların bütövlüyünün yoxlanılması və silinmiş məlumatların bərpasının əsas prinsipləri öyrənilir. Həmçinin operativ yaddaşın (RAM) təhlili, aktiv proseslər, şəbəkə bağlantıları, yüklənmiş modullar və yaddaşda qalan digər rəqəmsal izlərin araşdırılması nəzərdən keçirilir.

5. 5.
   Rəqəmsal mobil cihaz kriminalistikasıMühazirə

   Bu mövzu mobil cihazlarda saxlanılan məlumatların əldə edilməsi, qorunması və kriminalistik təhlilini əhatə edir. Android və iOS əməliyyat sistemlərinin xüsusiyyətləri, mobil cihazların daxili yaddaşı, tətbiq məlumatları, zəng tarixçəsi, mesajlar, kontaktlar, geolokasiya məlumatları və multimedia faylları araşdırılır. Mobil məlumatların məntiqi və fiziki əldə edilməsi yanaşmaları, ehtiyat nüsxələrin təhlili, şifrələmə və ekran kilidləri ilə bağlı məhdudiyyətlər öyrənilir. Həmçinin mobil cihazların şəbəkədən təcrid edilməsi, məlumatların dəyişdirilmədən qorunması və şəxsi məlumatların məxfiliyinə riayət edilməsi məsələləri nəzərdən keçirilir

6. 6.
   Windows əməliyyat sistemi kriminalistikasıMühazirə

   Bu mövzu Windows əməliyyat sistemində yaranan rəqəmsal izlərin aşkarlanması və təhlilini əhatə edir. Windows Event Logs, Registry, Prefetch, LNK faylları, Jump Lists, Recycle Bin, brauzer tarixçəsi və digər sistem artefaktlarının təhqiqat baxımından əhəmiyyəti öyrənilir. İstifadəçi fəaliyyətinin, proqramların icrasının, sistemə giriş hadisələrinin və fayl əməliyyatlarının təhlili araşdırılır. Həmçinin zaman xəttinin qurulması, hadisələr arasında əlaqələrin müəyyənləşdirilməsi və Windows mühitində baş vermiş insidentlərin texniki sübutlar əsasında yenidən qurulması üsulları nəzərdən keçirilir.

7. 7.
   Linux əməliyyat sistemi kriminalistikasıMühazirə

   Bu mövzu Linux əməliyyat sistemində rəqəmsal artefaktların toplanması və təhlili prinsiplərini əhatə edir. Sistem və autentifikasiya jurnalları, istifadəçi hesabları, fayl icazələri, proseslər, xidmətlər, planlaşdırılmış tapşırıqlar, komanda tarixçəsi və sistem konfiqurasiya faylları araşdırılır. ext4 fayl sisteminin xüsusiyyətləri, fayl metadatası və sistemdə baş verən fəaliyyətlərin izlərinin müəyyənləşdirilməsi öyrənilir. Həmçinin Linux serverlərində şübhəli fəaliyyətlərin aşkarlanması, hadisələrin zaman xəttinin hazırlanması və mümkün komprometasiya əlamətlərinin təhlili məsələləri nəzərdən keçirilir.

8. 8.
   Şəbəkə trafikinin tədqiqatıMühazirə

   Bu mövzu şəbəkə trafikinin kriminalistik təhlilini, məlumat paketlərinin araşdırılmasını və şəbəkə insidentlərinin müəyyənləşdirilməsi üsullarını əhatə edir. TCP/IP protokolları, DNS sorğuları, HTTP/HTTPS əlaqələri, e-poçt trafikləri və digər şəbəkə protokollarının xüsusiyyətləri öyrənilir. Paketlərin tutulması və təhlili, şəbəkə bağlantılarının izlənməsi, şübhəli kommunikasiya nümunələrinin müəyyənləşdirilməsi və insidentlərin zaman xəttinin qurulması araşdırılır. Həmçinin Wireshark və digər trafik təhlili vasitələrinin istifadəsi, zərərli əlaqələrin aşkarlanması və şifrələnmiş trafikin təhlilində mövcud imkanlar və məhdudiyyətlər nəzərdən keçirilir.

9. 9.
   Rəqəmsal kriminalistika alətləriMühazirə

   Bu mövzu rəqəmsal sübutların əldə edilməsi, qorunması, təhlili və hesabatlaşdırılması üçün istifadə olunan proqram və texniki vasitələri əhatə edir. Autopsy, The Sleuth Kit, FTK Imager, Volatility, Wireshark və digər müvafiq alətlərin təyinatı və tətbiq sahələri öyrənilir. Disk obrazlarının yaradılması, fayl sistemlərinin təhlili, operativ yaddaşın araşdırılması, şəbəkə paketlərinin yoxlanılması və rəqəmsal artefaktların aşkarlanması üsulları nəzərdən keçirilir. Həmçinin alətlərin düzgün seçilməsi, nəticələrin təkrarlana bilməsi, alətlərin məhdudiyyətləri və əldə edilmiş nəticələrin müstəqil yoxlanılması prinsipləri izah olunur.

10. 10.
    Rəqəmsal şəkil kriminalistikasıMühazirə

    Bu mövzu rəqəmsal şəkillərin autentikliyinin, mənşəyinin və dəyişdirilmə əlamətlərinin araşdırılmasını əhatə edir. Şəkil fayllarının metadatası, EXIF məlumatları, fayl formatları, sıxılma xüsusiyyətləri və təsvirlərin texniki parametrləri öyrənilir. Şəkillərdə mümkün montaj, manipulyasiya, kəsilmə və digər dəyişikliklərin müəyyənləşdirilməsi üsulları araşdırılır. Həmçinin mənbə faylın qorunması, təhlil zamanı orijinal təsvirin dəyişdirilməməsi, nəticələrin sənədləşdirilməsi və rəqəmsal təsvirlərin sübut kimi qiymətləndirilməsinin məhdudiyyətləri nəzərdən keçirilir.

11. 11.
    Zərərli proqram təminatlarının təhqiqatıMühazirə

    Bu mövzu zərərli proqram təminatlarının aşkarlanması, davranışının araşdırılması və insidentlə əlaqəsinin müəyyənləşdirilməsi metodlarını əhatə edir. Viruslar, troyanlar, ransomware, casus proqramlar, rootkit-lər və digər zərərli proqram növləri öyrənilir. Statik və dinamik təhlil, fayl heşlərinin müqayisəsi, proqram davranışının müşahidəsi, proseslərin və şəbəkə əlaqələrinin araşdırılması üsulları nəzərdən keçirilir. Həmçinin zərərli proqramların təhlili üçün izolyasiya olunmuş laboratoriya mühitinin təşkili, indikatorların müəyyənləşdirilməsi, təhlil nəticələrinin sənədləşdirilməsi və zərərli fəaliyyətin insidentin ümumi mənzərəsi ilə əlaqələndirilməsi məsələləri araşdırılır.

12. 12.
    Qanunvericilik və beynəlxalq standartlarMühazirə

    Bu mövzu rəqəmsal kriminalistika fəaliyyətini tənzimləyən hüquqi prinsipləri, qanunvericilik tələblərini və beynəlxalq standartları əhatə edir. Elektron sübutların toplanması və istifadəsi, şəxsi məlumatların qorunması, məxfilik, səlahiyyət və məlumatlara qanuni çıxış məsələləri öyrənilir. ISO/IEC 27037 standartı və rəqəmsal sübutların identifikasiyası, toplanması, əldə edilməsi və qorunması ilə bağlı digər müvafiq təlimatlar araşdırılır. Həmçinin sübutların hüquqi qəbulolunması, təhqiqat zamanı sənədləşdirmə tələbləri, beynəlxalq əməkdaşlıq və rəqəmsal sübutların ötürülməsi zamanı bütövlüyün qorunması məsələləri nəzərdən keçirilir.

13. 13.
    Hesabatların hazırlanmasıMühazirə

    Bu mövzu rəqəmsal kriminalistik təhqiqatın nəticələrinin strukturlaşdırılmış, aydın və obyektiv şəkildə sənədləşdirilməsini əhatə edir. Hesabatın məqsədi, strukturu, metodologiyanın təsviri, istifadə olunan alətlər, əldə edilmiş sübutlar, təhlil nəticələri və yekun qənaətlərin təqdim edilməsi qaydaları öyrənilir. Hadisələrin zaman xəttinin, texniki göstəricilərin, ekran görüntülərinin, heş dəyərlərinin və digər sübutların hesabatda düzgün əks etdirilməsi araşdırılır. Həmçinin faktlarla ehtimalların fərqləndirilməsi, nəticələrin təkrarlana bilməsi, texniki məlumatların qeyri-mütəxəssislər üçün anlaşıqlı təqdim edilməsi və hesabatın hüquqi və peşəkar tələblərə uyğun hazırlanması üzrə bacarıqlar formalaşdırılır.

14. 14.
    Təhqiqat prosesinin texniki çətinləşdirilməsiMühazirə

    Bu mövzu rəqəmsal təhqiqatın aparılmasını çətinləşdirən texniki mexanizmləri və onların sübutların aşkarlanmasına təsirini əhatə edir. Məlumatların şifrələnməsi, təhlükəsiz silinməsi, məlumatların parçalanması, steqanoqrafiya, anti-kriminalistik üsullar, anonimləşdirmə texnologiyaları və bulud mühitində paylanmış məlumatların araşdırılması ilə bağlı çətinliklər öyrənilir. Həmçinin vaxt nişanlarının dəyişdirilməsi, logların silinməsi, saxtalaşdırılmış artefaktlar və digər sübutların etibarlılığına təsir göstərə bilən hallar araşdırılır. Mövzu bu mexanizmlərin kriminalistik əlamətlərinin müəyyənləşdirilməsinə, alternativ sübut mənbələrinin axtarılmasına və nəticələrin etibarlılığının qiymətləndirilməsinə yönəlir.

15. 15.
    Rəqəmsal kriminalistikada müasir tendensiyalarMühazirə

    Bu mövzu rəqəmsal kriminalistikanın inkişaf istiqamətlərini, yeni texnologiyaların təhqiqat metodlarına təsirini və müasir problemləri əhatə edir. Bulud kriminalistikası, Əşyaların İnterneti (IoT) cihazlarının təhlili, süni intellekt və maşın öyrənməsinin rəqəmsal sübutların emalında tətbiqi, böyük həcmli məlumatların araşdırılması və avtomatlaşdırılmış təhlil üsulları öyrənilir. Həmçinin kriptovalyuta əməliyyatlarının araşdırılması, müasir mobil platformalar, uzaqdan işləyən infrastruktur və şifrələmənin yaratdığı çətinliklər nəzərdən keçirilir. Süni intellekt əsaslı vasitələrin nəticələrinin yoxlanılması, yanlış nəticə riskləri, məxfilik və etik prinsiplər də mövzunun əsas istiqamətlərinə daxildir.

1. İmamverdiyev Y.N. İnformasiya təhlükəsizliyi terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: “İnformasiya Texnologiyaları” nəşriyyatı, 2012, 160 səh.
2. Eoghan Casey, Digital Evidence and Computer Crime: Forensic Science, Computers and the Internet, 3rd Edition, Academic Press, 2011
3. Dr. Darren R. Hayes A practical Guide to Digital Forensics İnvestigations, Pearson Education, 2021
4. PhD Greg GogolinDigital Forensics Explained, Taylor and Fracis Group, 2021