Kimya laboratoriyaMövzu planı

Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin yaranması, idarəçilik sistemi, xarici və daxili siyasəti nəzərdən keçirilir. Bu dövlətlərin Azərbaycan dövlətçilik ənənələrinin inkişafına təsiri və regional siyasi proseslərdə mövqeyi işıqlandırılır.

Bu konuda maddelerin fiziksel ve kimyasal özellikleri incelenir. Öğrenciler maddeleri renk, koku, görünüş, hâl (katı, sıvı, gaz), yoğunluk, erime ve kaynama noktası gibi fiziksel özelliklerine göre tanımayı öğrenirler. Ayrıca maddelerin başka maddelere dönüşmesi sırasında meydana gelen değişimler; yanma, paslanma (oksitlenme), asitlerle tepkime, gaz çıkışı ve çökelti oluşumu gibi kimyasal özellikler ele alınır. Bu konu, maddelerin özelliklerinin deney ve gözlemler yoluyla belirlenmesini ve birbirinden ayırt edilmesini amaçlar.

Bu konuda kimyada kullanılan saflaştırma yöntemleri ve kristallendirme işlemi ele alınır. Öğrenciler, karışımları oluşturan maddelerin fiziksel özelliklerinden yararlanarak saf maddelerin nasıl elde edildiğini öğrenirler. Süzme, buharlaştırma, damıtma, ayırma ve kristallendirme gibi yöntemlerin kullanım alanları incelenir. Kristallendirme yöntemi ile çözeltilerde bulunan katı maddelerin saf kristaller hâlinde elde edilmesi, kristal oluşumunu etkileyen faktörler ve bu işlemin laboratuvar ortamındaki uygulamaları açıklanır.

Bu konuda elementlerin ve bileşiklerin kimyasal tepkimelerdeki tesir değeri (değerlik) ve eşdeğer kütle kavramları incelenir. Öğrenciler, bir elementin veya bileşiğin tepkimelerde kaç elektron alıp verdiğini ya da kaç hidrojen iyonu (H⁺) veya hidroksit iyonu (OH⁻) ile etkileşime girdiğini öğrenirler. Eşdeğer kütlenin, bir maddenin kimyasal tepkimelerdeki etkisini gösteren önemli bir büyüklük olduğu açıklanır. Elementler, asitler, bazlar ve tuzlar için eşdeğer kütlenin hesaplanma yöntemleri ele alınır ve kimyasal hesaplamalarda kullanımı üzerinde durulur.

Bu konuda Avogadro Yasası incelenir. Öğrenciler, aynı sıcaklık ve basınç koşullarında gazların hacimleri ile molekül (tanecik) sayıları arasındaki ilişkiyi öğrenirler. Avogadro Yasası’na göre, eşit sıcaklık ve basınçta bulunan eşit hacimdeki gazlar eşit sayıda molekül içerir. Bu yasa kullanılarak gazların mol sayısı, hacmi ve molekül sayısı arasındaki hesaplamalar yapılır. Gazların özelliklerinden yararlanılarak moleküler ağırlık hesaplama yöntemleri ele alınır. Karbondioksit (CO₂) gazının moleküler ağırlığının deneysel olarak belirlenmesi açıklanır. Gazın kütlesi, hacmi, sıcaklığı ve basıncı kullanılarak mol kütlesinin hesaplanması üzerinde durulur.

Bu konuda kimyasal reaksiyon hızını etkileyen faktörler incelenir. Öğrenciler, sıcaklık ve konsantrasyon değişikliklerinin kimyasal reaksiyonların hızına nasıl etki ettiğini öğrenirler. Sıcaklığın artmasıyla taneciklerin kinetik enerjisinin yükseldiği, daha sık ve daha etkili çarpışmalar gerçekleştiği için reaksiyon hızının arttığı açıklanır. Konsantrasyonun reaksiyon hızına etkisi ele alınarak, çözeltilerde reaktif madde miktarının artmasının taneciklerin çarpışma sayısını artırdığı ve reaksiyon hızını yükselttiği belirtilir. Bu faktörlerin deneysel olarak incelenmesi ve sonuçların değerlendirilmesi üzerinde durulur.

Bu konuda çözelti hazırlama yöntemleri, indikatörlerin özellikleri ve pKa tayini incelenir. Öğrenciler, belirli derişimde çözelti hazırlamak için gerekli hesaplamaları, çözünen madde ve çözücü miktarlarının belirlenmesini öğrenirler. Asit-baz tepkimelerinde kullanılan indikatörlerin, ortamın pH değerine bağlı olarak renk değiştiren maddeler olduğu açıklanır. Farklı indikatörlerin renk değişim aralıkları ve kullanım alanları ele alınır. pKa kavramı üzerinde durularak, zayıf asitlerin iyonlaşma dengesi, asit kuvveti ve pH ile pKa arasındaki ilişki incelenir. Deneysel yöntemlerle indikatör kullanılarak pKa değerinin belirlenmesi açıklanır.

Bu konuda, ders süresince işlenen konuların öğrenme düzeyini değerlendirmek amacıyla ara sınav uygulanır. Sınav kapsamında öğrencilerin maddelerin fiziksel ve kimyasal özellikleri, saflaştırma yöntemleri, kristallendirme, tesir değeri, eşdeğer kütle, gaz yasaları, Avogadro Yasası, reaksiyon hızı, çözelti hazırlama, indikatörler ve pKa tayini gibi temel kimya konularındaki bilgileri ölçülür. Ara sınav, öğrencilerin teorik bilgilerini, hesaplama becerilerini ve kimyasal kavramları uygulama yeteneklerini değerlendirmeye yönelik hazırlanır.

Bu konuda magnezyum elementinin fiziksel ve kimyasal özellikleri incelenir. Öğrenciler, magnezyumun periyodik tablodaki yeri, atom yapısı, metalik özellikleri ve kullanım alanları hakkında bilgi edinirler. Magnezyumun hafif, parlak ve kolay işlenebilir bir metal olduğu; oksijenle yanma, asitlerle tepkime verme ve bileşik oluşturma gibi kimyasal özellikleri deneylerle gözlemlenir. Laboratuvar çalışmaları sırasında magnezyumun yanması sonucu oluşan magnezyum oksit (MgO) ve diğer tepkimeler incelenerek gözlem sonuçları değerlendirilir.

Bu konuda alüminyum elementinin fiziksel ve kimyasal özellikleri incelenir. Öğrenciler, alüminyumun periyodik tablodaki yeri, atom yapısı, metalik özellikleri ve kullanım alanları hakkında bilgi edinirler. Alüminyumun hafif, parlak, dayanıklı, iyi ısı ve elektrik iletkeni bir metal olduğu açıklanır. Kimyasal özellikleri kapsamında alüminyumun oksijenle tepkimesi, yüzeyinde oluşan koruyucu oksit tabakası (Al₂O₃), asit ve bazlarla verdiği tepkimeler ele alınır. Deneyler yoluyla alüminyumun farklı maddelerle etkileşimi gözlemlenir, elde edilen sonuçlar değerlendirilerek elementin kimyasal davranışları açıklanır.

Bu konuda bakır (Cu) ve çinko (Zn) elementlerinin fiziksel ve kimyasal özellikleri incelenir. Öğrenciler, bu metallerin periyodik tablodaki yerleri, atom yapıları, metalik özellikleri ve kullanım alanları hakkında bilgi edinirler. Bakırın kırmızımsı renkli, iyi elektrik ve ısı iletkeni olan, kolay şekil verilebilen bir metal olduğu; çinkonun ise mavimsi beyaz renkte, dayanıklı ve korozyona karşı özelliklere sahip bir metal olduğu açıklanır. Kimyasal özellikleri kapsamında bakır ve çinkonun oksijen, asitler ve diğer maddelerle tepkimeleri incelenir. Çinkonun asitlerle reaksiyonu sonucu hidrojen gazı oluşturması, bakırın oksidasyon davranışı ve bileşik oluşumu deneylerle gözlemlenir. Laboratuvar çalışmalarında elde edilen sonuçlar değerlendirilerek metallerin kimyasal aktiviteleri karşılaştırılır.

Bu konuda krom (Cr) elementinin fiziksel ve kimyasal özellikleri incelenir. Öğrenciler, kromun periyodik tablodaki yeri, atom yapısı, metalik özellikleri ve kullanım alanları hakkında bilgi edinirler. Kromun parlak, sert, dayanıklı ve korozyona karşı dirençli bir geçiş metali olduğu açıklanır. Kromun yüksek erime noktasına sahip olması, yüzeyinde koruyucu oksit tabakası oluşturması ve paslanmaya karşı dayanıklılığı nedeniyle metal kaplama, alaşım üretimi ve endüstride yaygın olarak kullanıldığı belirtilir. Kimyasal özellikleri kapsamında kromun oksijen, asitler ve bazlarla olan tepkimeleri; farklı yükseltgenme basamakları (+2, +3, +6) ve oluşturduğu bileşikler incelenir. Deneyler yoluyla krom bileşiklerinin özellikleri, renk değişimleri ve kimyasal tepkimeleri gözlemlenir.

Bu konuda manganez (Mn) elementinin fiziksel ve kimyasal özellikleri incelenir. Öğrenciler, manganezin periyodik tablodaki yeri, atom yapısı, geçiş metali özellikleri ve kullanım alanları hakkında bilgi edinirler. Manganezin gri-beyaz renkli, sert, kırılgan ve metalik parlaklığa sahip bir element olduğu açıklanır. Manganezin yüksek sıcaklıklara dayanıklı olması, çeşitli alaşımların üretiminde kullanılması ve özellikle çelik üretimindeki önemi ele alınır. Kimyasal özellikleri kapsamında manganezin oksijen, asitler ve diğer elementlerle yaptığı tepkimeler incelenir. Manganezin farklı yükseltgenme basamakları (+2, +3, +4, +6, +7) ve oluşturduğu bileşiklerin özellikleri üzerinde durulur. Deneyler yoluyla manganez bileşiklerinin renkleri, tepkimeleri ve kimyasal davranışları gözlemlenir.

Bu konuda demir (Fe) elementinin fiziksel ve kimyasal özellikleri incelenir. Öğrenciler, demirin periyodik tablodaki yeri, atom yapısı, geçiş metali özellikleri ve günlük hayattaki kullanım alanları hakkında bilgi edinirler. Demirin gri renkli, sert, dayanıklı, manyetik özellik gösterebilen ve iyi mekanik özelliklere sahip bir metal olduğu açıklanır. Demirin çelik ve diğer alaşımların üretimindeki önemi, sanayi ve teknolojideki kullanım alanları ele alınır. Kimyasal özellikleri kapsamında demirin oksijen ve nem ile tepkimeye girerek demir oksit (pas) oluşturması, asitlerle reaksiyonları ve farklı yükseltgenme basamakları (+2 ve +3) incelenir. Deneyler yoluyla demirin oksidasyonu, bileşik oluşumu ve kimyasal tepkimeleri gözlemlenir.

Bu konuda, daha önce öğrenilen kimya bilgilerinin laboratuvar uygulamaları ve pratik çalışmalar yoluyla pekiştirilmesi amaçlanır. Öğrenciler; maddelerin özelliklerinin belirlenmesi, kimyasal tepkimelerin gözlemlenmesi, çözelti hazırlama, deney düzeneklerinin kullanılması ve elde edilen sonuçların değerlendirilmesi gibi uygulamalar gerçekleştirirler. Uygulama sürecinde öğrenciler teorik bilgilerini deneysel çalışmalarla ilişkilendirerek laboratuvar araçlarını doğru kullanmayı, gözlem yapmayı, veri toplamayı ve sonuçları yorumlamayı öğrenirler.

Bu konuda alüminyum (Al) ve magnezyum (Mg) elementlerinin su, asit ve bazlarla gerçekleştirdiği kimyasal tepkimeler incelenir. Öğrenciler, bu metallerin aktiflik özelliklerini, kimyasal davranışlarını ve tepkime koşullarını öğrenirler. Magnezyumun su ile özellikle sıcak su veya buharla tepkimeye girerek magnezyum oksit (MgO) veya magnezyum hidroksit (Mg(OH)₂) ve hidrojen gazı oluşturması incelenir. Alüminyumun yüzeyinde oluşan koruyucu Al₂O₃ oksit tabakası nedeniyle su ile tepkimesinin zor gerçekleştiği, ancak asit ve kuvvetli bazlarla reaksiyon verebildiği açıklanır. Alüminyum ve magnezyumun asitlerle tepkimelerinde hidrojen gazı oluşumu, bazlarla olan tepkimelerinde ise özellikle alüminyumun amfoter özellik göstermesi üzerinde durulur. Deneyler yoluyla bu metallerin farklı ortamlardaki davranışları gözlemlenir ve karşılaştırılır.

Bu konuda bakır (Cu) ve çinko (Zn) elementlerinin kimyasal özellikleri ve tepkimeleri incelenir. Öğrenciler, bu metallerin aktiflikleri arasındaki farkları ve farklı maddelerle gerçekleştirdikleri kimyasal değişimleri öğrenirler. Bakırın oksijen, asitler ve çeşitli bileşiklerle yaptığı tepkimeler ele alınır. Çinkonun aktif bir metal olduğu, su, asit ve bazlarla olan tepkimeleri incelenir. Çinkonun asitlerle reaksiyonunda hidrojen gazı (H₂) oluşturması, bazlarla tepkime vererek kompleks bileşikler oluşturabilmesi ve kimyasal davranışları deneylerle araştırılır.

Bu konuda demir (Fe) elementinin kimyasal özellikleri, demir tuzlarının tepkimeleri ve kompleks tuz oluşumları incelenir. Öğrenciler, demirin periyodik tablodaki yeri, geçiş metali özellikleri ve farklı yükseltgenme basamakları (+2 ve +3) hakkında bilgi edinirler. Demir(II) ve demir(III) tuzlarının suda çözünmesi, iyon tepkimeleri ve çeşitli reaktiflerle verdikleri karakteristik tepkimeler ele alınır. Demir iyonlarının belirlenmesinde kullanılan deneyler, renk değişimleri ve çökelek oluşumları incelenir. Kompleks tuzların yapısı, merkez metal iyonu, ligandlar ve koordinasyon bileşikleri kavramları açıklanır. Demirin kompleks bileşikler oluşturma özellikleri ve bu bileşiklerin kimyasal davranışları deneysel çalışmalarla değerlendirilir.

Bu konuda manganez (Mn) elementinin kimyasal özellikleri, manganez tuzlarının tepkimeleri ve bileşiklerinin özellikleri incelenir. Öğrenciler, manganezin periyodik tablodaki yeri, geçiş metali özellikleri ve farklı yükseltgenme basamakları (+2, +3, +4, +6, +7) hakkında bilgi edinirler. Manganez tuzlarının suda çözünmesi, iyonlarının özellikleri ve çeşitli kimyasal maddelerle verdikleri tepkimeler ele alınır. Özellikle Mn²⁺ iyonunun karakteristik tepkimeleri, çökelti oluşumu ve renk değişimleri deneylerle incelenir. Manganez bileşiklerinin oksidasyon özellikleri, asidik ve bazik ortamlardaki davranışları, ayrıca endüstrideki kullanım alanları açıklanır. Deneyler yoluyla manganez tuzlarının kimyasal özellikleri gözlemlenir ve sonuçlar değerlendirilir.

Bu konuda krom (Cr) elementinin tuzları, kromat (CrO₄²⁻) ve bikromat (Cr₂O₇²⁻) bileşiklerinin özellikleri ve kimyasal tepkimeleri incelenir. Öğrenciler, kromun geçiş metali olarak özelliklerini, farklı yükseltgenme basamaklarını (+2, +3, +6) ve oluşturduğu bileşiklerin kimyasal davranışlarını öğrenirler. Krom(III) ve krom(VI) bileşiklerinin özellikleri, renkleri ve tepkimeleri ele alınır. Kromat ve bikromat iyonlarının asidik ve bazik ortamlardaki dönüşümleri, yükseltgenme–indirgenme tepkimeleri ve karakteristik renk değişimleri deneylerle incelenir. Krom tuzlarının sulu çözeltilerdeki davranışları, çökelti oluşumları ve kimyasal analizlerde kullanımları açıklanır. Laboratuvar deneyleri ile krom bileşiklerinin özellikleri gözlemlenir ve sonuçlar değerlendirilir.