Hidroelektrik,geotermal enerji mənbələriSillabus

Fənn kodu

İF-2466Y

Kredit

6

Tələbənin iş yükü

180

Semestr

Yaz semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Seçmə

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) 45 saat mühazirə, b) 15 saat seminar, c) 15 saat laboratoriya

Auditoriyadan kənar saatlar

a) 105 saat TSİ, b) 52,5 saat MRTSİ

Mühəndis fizikası ixtisası üzrə bakalavr pilləsində təhsil alan tələbələr üçün tədris olunan ixtisaslaşmanın seçmə fənnlərinə aid edilir.Məqsəd: alternativ regenerativ enerji növləri və mənbələri, o cümlədən, hidroelektrik geotremal enerji mənbələri, onlardan istifadə edilmə yolları, bu məqsədlə tətbiq edilən texnologiyalar və avadanlıqlar, onların hesablanması üsulları, regenerativ enerji növlərinin istifadəçiləri və dünyada mövcud olan müasir regenerativ enerji sistemləri haqqında geniş məlumat almaq və tələbələrin bu sahədə əldə etdikləri elmi biliklər vasitəsilə gələcək ixtiisasçının peşə səriştəliyinin formalaşmasına yardim etməkdir

• mühazirə
• laboratoriya işi
• seminar
• təqdimatlar
• interaktiv müzakirə

Təlim nəticəsi əlavə edilməyib.

1. 1.
   Alternatıv regeneratıv enerjı növlərındən ıstıfadənın mühümlüyü və əhəmıyyətı. Enerjiyə qənaət tədbirləriMühazirə

   1. Alternativ enerji mənbələrinin əhəmiyyəti İqlim dəyişikliyi ilə mübarizə: Enerji istehsalı qlobal istixana qazlarının ~75%-ni təşkil edir. Günəş, külək, hidro və geotermal enerji karbon emissiyalarını minimuma endirir. Enerji təhlükəsizliyi: 80% dünya əhalisi idxal olunan fosil yanacaqlardan asılıdır. Bərpa olunan enerji isə yerli resurslara əsaslanır və geosiyasi riskləri azaldır. İqtisadi fayda: 2025-ci ildə təmiz enerji sahəsində 16.6 milyon iş yeri mövcud idi. Hər 1 dollar investisiya bərpa olunan enerjiyə fosil yanacaqdan 3 dəfə çox iş yeri yaradır. Maliyyə üstünlüyü: Günəş və külək enerjisi artıq fosil yanacaqdan 40–50% daha ucuzdur.

2. 2.
   Günəşın, küləyın, geotermal suların, dənız dalğalarının, qabarma-çəkılmənın, planetın, hıdroresursların, bıoqazların, bıokütlələrın və dıgər regeneratıv enerjı mənbələrının ıstıfadə edılməsıMühazirə

   Mövzu deskripsiyası və Mövzu nəticəsi

3. 3.
   Regeneratıv enerjı növlərındən üzvı və qeyrı-üzvı yanacaq növlərı ılə müqayısədə ıstıfadənın ıqtısadı və ekolojı üstünlüklərıMühazirə

   İqtisadi üstünlüklər Uzunmüddətli qənaət: Günəş və külək stansiyalarının ilkin quruluş xərcləri yüksək olsa da, istismar xərcləri minimaldır. Fosil yanacaqlarda isə daimi yanacaq xərci mövcuddur. Qiymət sabitliyi: Neft və qaz bazarlarında qiymət dalğalanmaları risk yaradır, bərpa olunan enerji isə yerli resurslara əsaslandığı üçün sabitdir. Yeni iş yerləri: Günəş panelləri, külək turbinləri və bioenerji sahələrində milyonlarla iş yeri yaradılır. Enerji müstəqilliyi: İdxaldan asılılıq azalır, milli iqtisadiyyat güclənir. 2. Ekoloji üstünlüklər Karbon emissiyalarının azalması: Günəş, külək, hidro və bioenerji CO₂ emissiyalarını minimuma endirir. Təmiz hava və su: Fosil yanacaq yandırılması nəticəsində yaranan SO₂, NOₓ və hissəciklər azalır. Tullantıların idarə olunması: Bioqaz və biokütlə kənd təsərrüfatı və məişət tullantılarının enerji istehsalına çevrilməsini təmin edir. Ekosistemlərin qorunması: İqlim dəyişikliyi ilə mübarizə, torpaq və su resurslarının daha az zədələnməsi.

4. 4.
   Günəş və onun enerjısı haqqında ümumı məlumat və günəş radıasıyası ılə yerə düşən enerjının mıqdarının hesablanmasıMühazirə

   Günəş, Yer kürəsinin əsas enerji mənbəyidir. Onun nüvəsində termonüvə reaksiyaları nəticəsində hidrogen heliuma çevrilir və bu zaman nəhəng miqdarda enerji açığa çıxır. Günəş radiasiyası elektromaqnit dalğaları şəklində Yerə çatır: ultrabənövşəyi, görünən işıq və infraqırmızı şüalar. Günəş enerjisi fotosintez, iqlim dövrləri, külək və su dövranı kimi təbii proseslərin əsas hərəkətverici qüvvəsidir.

5. 5.
   Günəş enerjısını çevırən qurğuların yerləşdıyı ərazı və orada yerləşən maneələrın nəzərə alınmasıMühazirə

   Ərazidə günəş radiasiyasının miqdarını ölçmək və orta illik göstəriciləri təhlil etmək. Günəş radiasiyası xəritələrindən istifadə et İllik günəş saatlarını qeyd et Ən çox günəşli günlərin olduğu mövsümü müəyyənləşdir

6. 6.
   Günəş kollektorları. 1. Hamar Günəş kollektorları.2. Vakuumlu boru kollektorları. 3. Günəş kollektorunun faydalı gücü və faydalı iş əmsalı.Mühazirə

   Kollektorun günəş radiasiyasını maksimum qəbul etməsi üçün düzgün ərazi seçilir. Günəş radiasiyası yüksək olan bölgə seç Kölgə yaradan maneələrdən uzaq ol Panellərin istiqamətini cənuba yönəlt

7. 7.
   Konsentratorlu günəş kollektorları və onların isti su istehsalında istifadəsiMühazirə

   Konsentratorlu günəş kollektorları günəş şüalarını güzgü və linzalar vasitəsilə kiçik sahəyə toplayaraq yüksək temperatur əldə etməyə imkan verir. Bu texnologiya adi günəş kollektorlarından fərqli olaraq daha yüksək istilik və səmərəlilik təmin edir. İsti su istehsalı üçün bu qurğuların düzgün quraşdırılması və istifadəsi vacibdir.

8. 8.
   Günəş enerjısındən ıqlım sıstemlərındə ıstıfadə olunması. Günəş enerjısındən ıstıfadə etməklə duzlu suların şırınləşdırılməsıMühazirə

   Günəş enerjisi yalnız elektrik istehsalında deyil, həm də istilik və iqlim sistemlərində, eləcə də suyun duzsuzlaşdırılmasında geniş tətbiq olunur. Bu proseslər həm ekoloji təmiz, həm də iqtisadi baxımdan qənaətlidir.

9. 9.
   Günəş enerjisindən iqlim sistemlərində, duzlu suların şirinləşdirilməsində, elektrik enerjisi istehsalında və uzaq məsafələrə ötürülməsində istifadəMühazirə

   Günəş enerjisi ilə istilik və soyutma sistemləri işlədilir. Günəş kollektorları vasitəsilə binaların isitmə və kondisioner sistemlərinə dəstək verilir. 2. Duzlu suların şirinləşdirilməsi

10. 10.
    Günəş enerjisinin bilavasitə elektrik enerjisinə çevrilməsiMühazirə

    Günəş enerjisi fotovoltaik (PV) texnologiyalar vasitəsilə birbaşa elektrik enerjisinə çevrilir. Bu proses günəş işığının yarımkeçirici materiallarda elektronları həyəcanlandırması nəticəsində elektrik cərəyanı yaranması ilə baş verir.

11. 11.
    Külək enerjisindən istifadənin inkişaf mərhələləri, mexaniki enerjinin alınması və külək mühərrikləriMühazirə

    arixi başlanğıc: Min illər əvvəl külək dəyirmanları taxıl üyütmək və su çəkmək üçün istifadə olunurdu. Mexaniki dövr: XIX əsrdə kənd təsərrüfatında su nasosları və mexaniki qurğular üçün külək turbinləri geniş yayıldı. Elektrik dövrü: XX əsrdən etibarən külək turbinləri elektrik enerjisi istehsalına yönəldi. Müasir mərhələ: XXI əsrdə sahil və dənizüstü külək parkları qlobal enerji qarışığında mühüm rol oynayır.

12. 12.
    Külək enerjisindən istifadənin inkişaf mərhələləri, mexaniki enerjinin alınması və külək mühərrikləriMühazirə

    arixi başlanğıc: Min illər əvvəl külək dəyirmanları taxıl üyütmək və su çəkmək üçün istifadə olunurdu. Mexaniki dövr: XIX əsrdə kənd təsərrüfatında su nasosları və mexaniki qurğular üçün külək turbinləri geniş yayıldı. Elektrik dövrü: XX əsrdən etibarən külək turbinləri elektrik enerjisi istehsalına yönəldi. Müasir mərhələ: XXI əsrdə sahil və dənizüstü külək parkları qlobal enerji qarışığında mühüm rol oynayır.

13. 13.
    Külək mühərrıklərının hesablanması. Külək enerjısındən ıstıfadənın ekolojı aspektlərı.Külək enerjısındən ıstılık enerjısının alınması.Mühazirə

    Ekoloji aspektlər Külək enerjisi karbon emissiyalarını azaldır, havanın və suyun çirklənməsini minimuma endirir. Torpaq və su resurslarına təsiri azdır, lakin turbinlərin yerləşdirilməsi zamanı quşların miqrasiyası və landşaft estetikası nəzərə alınmalıdır. İqlim dəyişikliyi ilə mübarizədə mühüm rol oynayır.

14. 14.
    Külək mühərrıklərının hesablanması. Külək enerjısındən ıstıfadənın ekolojı aspektlərı.Külək enerjısındən ıstılık enerjısının alınması.Mühazirə

    Ekoloji aspektlər Külək enerjisi karbon emissiyalarını azaldır, havanın və suyun çirklənməsini minimuma endirir. Torpaq və su resurslarına təsiri azdır, lakin turbinlərin yerləşdirilməsi zamanı quşların miqrasiyası və landşaft estetikası nəzərə alınmalıdır. İqlim dəyişikliyi ilə mübarizədə mühüm rol oynayır.

15. 15.
    Külək enerjısının elektrık enerjısınə çevrılməsıMühazirə

    Külək enerjisinin çevrilmə prinsipi Küləyin kinetik enerjisi turbin qanadlarını fırladır. Fırlanma mexaniki enerjiyə çevrilir və generator vasitəsilə elektrik enerjisi alınır. Əsas komponentlər: turbin qanadları, şaft, generator, idarəetmə sistemi və ötürücü şəbəkə.

16. 16.
    Geotermal enerji mənbələri və onların istifadəsiMühazirə

    Yer qabığının dərinliklərindəki maqma və isti su layları istilik mənbəyidir. İsti su və buxar quyular vasitəsilə səthə çıxarılır. Davamlı və sabit enerji mənbəyidir, iqlimdən asılı deyil.

17. 17.
    Geotermal enerjidən elektrik enerjisinin alinmasi.İstilik nasoslarinin köməyi ilə geotermal enerjidən istifadə edilməsiMühazirə

    sti su və buxar quyular vasitəsilə səthə çıxarılır. Turbinlər buxarın mexaniki enerjisini elektrik enerjisinə çevirir. İstifadə olunan texnologiyalar: quru buxar stansiyaları, flaş buxar stansiyaları, binar dövr stansiyaları.

18. 18.
    Okeanların enerjı ehtıyatları. Dalğaların enerjısındən ıstıfadə edılməsı.Mühazirə

    Okeanlar böyük enerji potensialına malikdir: dalğalar, qabarma–çəkilmə, axınlar və temperatur fərqləri. Bu resurslar bərpa olunan və davamlı enerji mənbələri hesab olunur. Enerji istehsalı üçün əsasən mexaniki qurğular (turbinlər, dalğa generatorları) istifadə olunur.

19. 19.
    Dənizlərdə temperatur qradiyentindən, okean axınlarının və qabarma–çəkilmələrin enerjisindən istifadəMühazirə

    Okeanlarda səth və dərinlik suları arasında temperatur fərqi mövcuddur. Bu fərqdən istifadə edərək “Okean Termal Enerji Çevrilməsi” (OTEC) sistemləri elektrik enerjisi istehsal edir. İsti səth suyu buxarlandırılır, soyuq dərinlik suyu ilə kondensasiya edilərək turbinlər işlədilir.

20. 20.
    Mövzu: Hidroenergetika və hidroakkumulyasiya elektrik stansiyalarMühazirə

    Su axınlarının potensial və kinetik enerjisindən istifadə edilərək elektrik enerjisi istehsal olunur. Hidroelektrik stansiyalar çaylar və su anbarları üzərində qurulur. Ənənəvi hidroenergetika bərpa olunan və ekoloji təmiz enerji mənbəyidir.

21. 21.
    Mövzu: Maye və qaz şəklindəki bioyanacaqların istifadəsiMühazirə

    Maye bioyanacaqlar Əsas növlər: bioetanol (şəkərli bitkilərdən), biodizel (bitki yağları və heyvan piylərindən). Nəqliyyatda benzin və dizel yanacaqlarına alternativ kimi istifadə olunur. Karbon emissiyalarını azaldır, enerji müstəqilliyini gücləndirir.

22. 22.
    Mövzu: Yanacaq elementləri və onların iş prinsipiMühazirə

    Yanacaq elementləri haqqında ümumi məlumat Yanacaq elementləri kimyəvi enerjini birbaşa elektrik enerjisinə çevirən elektrokimyəvi qurğulardır. Əsasən hidrogen, metanol və digər yanacaqlardan istifadə olunur. Onlar batareyalardan fərqli olaraq yanacaq və oksidləşdirici maddə davamlı verildikcə işləyirlər.

23. 23.
    Mövzu: Yanacaq elementlərindən istifadə, onların inkişaf mərhələləri və mövcud problemlərMühazirə

    Yanacaq elementlərindən istifadə Nəqliyyatda (hidrogenlə işləyən avtomobillər, avtobuslar, qatarlar). Elektrik enerjisi istehsalında (stasionar enerji mənbələri, ehtiyat güc sistemləri). Məişətdə və portativ cihazlarda (notbuklar, telefonlar üçün enerji mənbəyi).

24. 24.
    Mövzu: Hidrogenin alınması və saxlanılmasıMühazirə

    Hidrogenin alınması Su elektrolizi: Elektrik cərəyanı vasitəsilə suyun parçalanması nəticəsində hidrogen və oksigen alınır. Təbii qazın buxarla reforminqi: Ən geniş yayılmış üsul, lakin karbon emissiyası yaradır. Biokütlədən hidrogen istehsalı: Üzvi maddələrin parçalanması ilə ekoloji təmiz hidrogen əldə olunur. Fotokatalitik üsullar: Günəş işığı ilə suyun parçalanması, gələcək üçün perspektivli texnologiya.

1. Cəlilov M.F. Alternativ regenerativ enerjilər. «Enerji menecmenti (binalarda)» magistr iхtisaslaşması üçün dərs vəsaiti, Bakı: AzMIU, 2008.-141s
2. —
3. —