Dağ-mədən işlərində analitik nəzarətSillabus

Fənn kodu

İFS-36117y

Kredit

6

Tələbənin iş yükü

180

Semestr

Payız semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Seçmə

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) 45 saat - mühazirə b) 15 saat – məşğələ c) 15 saat – laboratoriya

Auditoriyadan kənar saatlar

a) 63 saat – sərbəst iş b) 42 saat - hazırlıq

Fənn dağ-mədən istehsalatı proseslərində çıxarılan filizin keyfiyyətinə və tətbiq olunan texnoloji rejimlərə mütəmadi analitik nəzarətin təşkili üsullarını tədris edir. Xammalın kimyəvi tərkibi, fiziki-mexaniki xassələri və mikrostukturunun laborator, eləcə də sənaye şəraitində operativ analizi metodları araşdırılır. İstehsalat itkilərinin azaldılması və səmərəliliyin artırılması məqsədilə nümunələrin düzgün götürülməsi, hazırlanması və nəticələrin statistik emalı prosesləri dərindən öyrənilir. Zənginləşdirmə və sonrakı emal mərhələlərinə ötürüləcək məhsulun tələb olunan texniki standartlara uyğunluğunun davamlı yoxlanılması alqoritmləri aşılanır.

• mühazirə
• laboratoriya işi
• interaktiv müzakirə
• seminar
• təqdimatlar

1. 1

   CLO 1: Tələbə bu fənn vasitəsilə hasil olunan faydalı qazıntıların keyfiyyətinə laboratoriya və istehsalat şəraitində nəzarət üsullarını öyrənir. Kursun sonunda tələbə nümunələrin götürülməsi, hazırlanması və müxtəlif analitik metodlarla (kimyəvi, instrumental) onların tərkibinin təyin edilməsi qaydalarını bacarıqla tətbiq edir. Fənn, ölçmə xətalarının statistik təhlili, nəticələrin etibarlılığının qiymətləndirilməsi və standartlara uyğun hesabatların aparılmasını əhatə edir. Tələbə keyfiyyətə nəzarət sistemlərinin (təcrübəli laboratoriyalar, ISO standartları) mədən müəssisəsində rolunu dərk edir. Nəticədə, tələbə istehsalat prosesində məhsulun keyfiyyətinin davamlı monitorinqi üçün analitik idarəetmə bacarıqlarına yiyələnir.

1. 1.
   Giriş. Vəsfi, miqdari, texniki, təcili və s. analizlər. Standartlar, texniki şərtlər.Mühazirə

   Analitik kimyanın obyekti və vəzifələri. Analiz növlərinin (vəsfi, miqdari, texniki və s.) fərqləri. Dövlət standartları və texniki şərtlərin maddələrin analizindəki tənzimləyici rolu.

2. 2.
   Antenanın əsas paramertlərinin təcrübi təyini metodlarıMühazirə

   Antenanın istiqamətlənmə diaqramı, güclənmə əmsalı, faydalı iş əmsalı və digər əsas parametrlərin eksperimental ölçülmə üsulları araşdırılır.

3. 3.
   Titrimetrik analiz: Neytrallaşdırma, oksidləşmə-reduksiya və kompleksəmələgətirmə.Mühazirə

   Neytrallaşdırma, oksidləşmə-reduksiya, kompleksəmələgətirmə və s. analiz üsulları. Titrləmə prosesinin aparılması, ekvivalent nöqtənin tapılması və analizin nəticələrinin hesablanması

4. 4.
   Analitik hesablamalar: Konsentrasiyanın təyini və məhlullar.Mühazirə

   Etalonsuz üsul, etalonla müqayisə üsulu, qrafiki üsul və s. ilə konsentrasiyanın təyini. Etalonsuz üsul ilə çəki analizinin nəticələrinin hesablanması. Normal, faizli, molyar, titrli qatılıqlı məhlulların hazırlanması.

5. 5.
   Elektrokimyəvi və radiometrik analiz üsulları.Mühazirə

   Elektrokimyəvi, optik və radiometrik analiz üsullarının təsnifatı. Potensiometrik, polyaroqrafik, elektroqravimetrik, konduktometrik və s. analiz üsullarının iş prinsipləri və sənayedə tətbiqi.

6. 6.
   Optik analizlər və atomun spektral xüsusiyyətləri.Mühazirə

   Refraktometrik, atom-absorbsiya, nefelometrik analiz üsulları. Xarakterik, polixromatik, monoxromatik və rezonanslı şüaların mahiyyəti. Atomun quruluşu, energetik səviyyələr, şüanın enerjisi və s.

7. 7.
   Nümunələrin idarə edilməsi: İlkin və orta nümunələrin hazırlanması.Mühazirə

   İlkin nümunənin götürülməsi qaydaları, orta nümunənin hazırlanması. İlkin nümunə üçün əlverişli həlledicinin seçilməsi və nümunənin həmin seçilmiş həlledicidə həllolması prosesi.

8. 8.
   İstehsalat materiallarının analizi.Mühazirə

   Xammallar, köməkçi materiallar, tullantılar və hazır məhsulların xarakteristikaları və onların sənaye şəraitində analizinin aparılması qaydaları.

9. 9.
   Elementlərin ayrılması və kompleks birləşmələr.Mühazirə

   Fraksiyalar şəklində çökdürmə, selektiv çökdürmə, xromatoqrafiya, ekstraksiya və s. üsullarla elementlərin ayrılması. Təyin ediləcək ionu kompleks birləşmə formasına keçirmə və kompleks ionun parçalanması.

10. 10.
    Metrologiya elminə giriş.Mühazirə

    Metrologiya elminin əsasları. Ölçmə, ölçmə vasitələri, etalonların təyinatı və ölçü vahidlərinin vahid sistemi.

11. 11.
    Analizin aparılmasının metroloji əsasları.Mühazirə

    Analizin metroloji əsasları. Mütləq və nisbi analiz üsullarının ölçmə fərqləri. Bölgülənmiş qrafik. Kalibrləmə prosesində xarici standartlar üsulunun tətbiqi.

12. 12.
    Ölçmə xətaları və ölçmə dəqiqliyi.Mühazirə

    Təsadüfi, kobud və sistematik xətalar və onların dispersiyası. Ölçmələrdəki qeyri-müəyyənliklər, ölçmə dəqiqliyi. Etibarlı intervalın seçilməsi. Analizin nəticələrinin düzgün olma ehtimalının təhlili.

13. 13.
    Sistematik xətaların araşdırılması.Mühazirə

    Sistematik xətaların bölüşdürülməsi mexanizmləri. Analizin ayrı-ayrı mərhələləri (nümunə alma, hazırlıq, aparat xətası) üzrə yaranan xətaların aşkarlanması və araşdırılması.

14. 14.
    Ölçmənin həqiqi və orta qiyməti, nəticələrin dispersiyası.Mühazirə

    Ölçmənin həqiqi və yaxud orta qiymətinin hesablanması qaydaları. Ayrı-ayrı ölçmə nəticələrinin həqiqi qiymətdən uzaqlaşması tendensiyaları. Ölçmə nəticələrinin mütləq dispersiyasının çıxarılması.

15. 15.
    Analizin nəticələrinin riyazi-statistik emalı.Mühazirə

    Analizin nəticələrinin riyazi və statistik üsullarla araşdırılmasında ehtimal. Qaus funksiyası (normal paylanma) üzrə nəticələrin araşdırılması və xətaların qanunauyğunluqlarının qrafik təsviri.

1. В.И.Пасыпайко и др, .”Аналитическая химия и технический анализ, Москва 1979.