Mədən işləri və ətraf mühitin mühafizəsiSillabus

Fənn kodu

İF-41109y

Kredit

4

Tələbənin iş yükü

120

Semestr

Yaz semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Məcburi

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) 30 saat mühazirə b) 15 saat seminar

Auditoriyadan kənar saatlar

a) 30 saat MRTSİ b) 45 saat TSİ

Bu fənn mədən işlərinin ətraf mühitə təsirini qiymətləndirmək, təbii ehtiyatlardan səmərəli istifadə prinsiplərini və ekoloji təhlükəsizlik tədbirlərini öyrənməyə xidmət edir. Fənn çərçivəsində atmosferin, su və torpaq ehtiyatlarının mühafizəsi, mədən tullantılarının idarə edilməsi, rekultivasiya tədbirləri, ekoloji monitorinq və ətraf mühitin mühafizəsi üzrə normativ tələblər öyrədilir. Nəticədə tələbələr mədən sənayesində ekoloji risklərin azaldılması və dayanıqlı istehsal prinsiplərinin tətbiqi üzrə zəruri bilik və bacarıqlar əldə edirlər.

• mühazirə
• seminar
• təqdimatlar
• problem-based learning

Təlim nəticəsi əlavə edilməyib.

1. 1.
   Xüsusi radiorabitə sistem və vasitələri. -İfrat yüksək tezlikli rabitə vasitələrində istifadə olunan cihazlar(M) Mühazirə
2. 2.
   Faydalı qazıntı yataqları və onların işlənmə üsulları

   Faydalı qazıntı yataqları yer qabığında təbii şəkildə toplanmış mineral və süxurlardır. Bu yataqlar sənaye, energetika və tikinti sahələri üçün mühüm xammal mənbəyidir. Yataqların işlənmə üsulu onların yerləşmə dərinliyindən və geoloji quruluşundan asılı olaraq seçilir. Düzgün işlənmə üsulu iqtisadi səmərəliliyi artırır və ətraf mühitə təsiri azaltmağa kömək edir.

3. 3.
   Açıq mədən işləri haqqında ümumi məlumatMühazirə

   Açıq mədən işləri faydalı qazıntıların yer səthinə yaxın yerləşdiyi yataqlarda tətbiq olunan hasilat üsuludur. Bu üsulda qazıntılar açıq karxanalar vasitəsilə çıxarılır. Açıq mədən üsulu yüksək məhsuldarlığı və nisbətən aşağı maya dəyəri ilə seçilir. Müasir texnika və avadanlıqların tətbiqi hasilat prosesini daha təhlükəsiz və səmərəli edir.

4. 4.
   Çıxarılan faydalı qazıntınin keyfiyyəti, itki və kasıblaşmaMühazirə

   Çıxarılan faydalı qazıntının keyfiyyəti onun tərkibindəki faydalı komponentlərin miqdarı ilə müəyyən edilir. Mədən işləri zamanı qazıntının bir hissəsi itkiyə məruz qala bilər. Kasıblaşma isə faydalı qazıntının boş süxurlarla qarışması nəticəsində keyfiyyətinin azalmasıdır. Keyfiyyətin qorunması üçün hasilat prosesində düzgün texnologiyaların tətbiqi vacibdir.

5. 5.
   Qazıma-partlayış işləriMühazirə

   Qazıma-partlayış işləri mədən sənayesində süxurların parçalanması üçün tətbiq olunan əsas texnoloji proseslərdən biridir. Bu proses əvvəlcə süxurun qazılması, sonra isə qazılmış quyulara partlayıcı maddələrin yerləşdirilməsi ilə həyata keçirilir. Partlayış nəticəsində süxurlar xırdalanaraq daşınma və emal üçün hazır vəziyyətə gətirilir. Qazıma-partlayış işləri təhlükəsizlik qaydalarına ciddi riayət olunmaqla yerinə yetirilir.

6. 6.
   Tullantıxana işləriMühazirə

   Tullantıxana işləri mədən hasilatı zamanı yaranan yararsız süxurların və tullantıların xüsusi ayrılmış sahələrdə yerləşdirilməsi prosesidir. Bu işlər mədənlərin təhlükəsiz və səmərəli fəaliyyətini təmin etmək üçün həyata keçirilir. Tullantıxanalar layihəyə uyğun şəkildə qurulur və istismar olunur. Onların idarə edilməsində ətraf mühitin mühafizəsi tələblərinə ciddi əməl edilir.

7. 7.
   Səpinti yataqlarının işlənmə xüsusiyyətləri Mühazirə

   Səpinti yataqları süxurların aşınması nəticəsində əmələ gələn və çay, dərə və düzənliklərdə toplanan faydalı qazıntı yataqlarıdır. Bu yataqlarda əsasən qızıl, almaz və digər qiymətli minerallara rast gəlinir. Səpinti yataqlarının işlənməsi açıq üsulla və xüsusi yuyucu avadanlıqlarla həyata keçirilir. İşlənmə zamanı faydalı mineralın maksimum dərəcədə ayrılmasına diqqət yetirilir.

8. 8.
   Yeraltı mədən qazmalarıMühazirə

   Yeraltı mədən qazmaları faydalı qazıntı yataqlarına çatmaq və onların istismarını təmin etmək üçün yerin altında yaradılan qazmalardır. Bu qazmalar şaxtalar, tunellər, штreklər və digər yeraltı keçidlərdən ibarətdir. Onlar insanların, avadanlıqların və faydalı qazıntının təhlükəsiz hərəkətini təmin edir. Yeraltı qazmaların layihələndirilməsi və tikintisi geoloji şərait nəzərə alınmaqla aparılır.

9. 9.
   Faydalı qazıntıların yeni və xüsusi üsullarla çıxarılmasıMühazirə

   Faydalı qazıntıların yeni və xüsusi üsullarla çıxarılması müasir texnologiyalara əsaslanan hasilat metodlarını əhatə edir. Bu üsullar ənənəvi mədən üsullarının tətbiqinin çətin olduğu yataqlarda istifadə olunur. Onlara yeraltı həll etmə, quyudaxili hasilat və hidravlik üsullar daxildir. Bu texnologiyalar hasilatın səmərəliliyini artırmaqla yanaşı, ətraf mühitə təsiri də azaltmağa kömək edir.

10. 10.
    Faydalı qazıntıların geotexnoloji üsullarla işlənməsiMühazirə

    Faydalı qazıntıların geotexnoloji üsullarla işlənməsi yataqların ənənəvi mədən üsulları olmadan və ya az istifadə etməklə mənimsənilməsinə əsaslanır. Bu üsullarda faydalı komponentlər yerin təkində fiziki və kimyəvi təsirlər vasitəsilə çıxarılır. Geotexnoloji üsullara yeraltı həll etmə, qazma quyuları vasitəsilə hasilat və digər xüsusi texnologiyalar daxildir. Bu üsullar mürəkkəb şəraitdə yerləşən yataqların səmərəli və təhlükəsiz işlənməsinə imkan yaradır.

11. 11.
    Mədən işləri ilə ekoloji pozulmuş torpaqların rekultivasiyasıMühazirə

    Mədən işləri zamanı torpaq örtüyü, bitki örtüyü və təbii landşaft müəyyən dərəcədə pozula bilər. Ekoloji pozulmuş torpaqların rekultivasiyası həmin ərazilərin bərpası və yenidən istifadəyə hazırlanması prosesidir. Rekultivasiya zamanı mədən tullantıları idarə olunur, torpaq qatı bərpa edilir və bitkilərin inkişafı üçün şərait yaradılır. Bu tədbirlər ətraf mühitin qorunmasına və təbii tarazlığın bərpasına xidmət edir.

12. 12.
    Mədən istehsalının təhlükəsizliyiMəşğələ

    Mədən istehsalının təhlükəsizliyi işçilərin sağlamlığının qorunması və istehsalat qəzalarının qarşısının alınması üçün görülən tədbirlər sistemidir. Bu sahədə təhlükəsizlik qaydalarına riayət edilməsi, avadanlıqların düzgün istifadəsi və texniki nəzarət mühüm əhəmiyyət daşıyır. Mədənlərdə qaz partlayışları, uçqunlar, yanğınlar və digər təhlükəli hallar üçün xüsusi mühafizə tədbirləri həyata keçirilir. Təhlükəsiz iş şəraiti yaratmaq üçün müasir texnologiyalardan və qoruyucu vasitələrdən istifadə olunur.

13. 13.
    Mədən sənayesində əmək gigiyenasıMəşğələ

    Mədən sənayesində əmək gigiyenası işçilərin sağlamlığının qorunması və təhlükəsiz əmək şəraitinin yaradılması ilə bağlı tədbirlər sistemidir. Bu sahədə toz, səs-küy, vibrasiya, zərərli qazlar və digər istehsalat amillərinin təsirinin azaldılmasına diqqət yetirilir. İşçilərin fərdi mühafizə vasitələrindən istifadə etməsi və sanitar-gigiyenik qaydalara əməl etməsi vacibdir. Əmək gigiyenası mədənlərdə xəstəliklərin və peşə risklərinin qarşısının alınmasına kömək edir.

14. 14.
    Azərbaycanın təbii sərvətləri.İşğaldan azad olunmuş ərazilərin faydalı qazıntılarıMəşğələ

    Azərbaycan zəngin təbii sərvətlərə malik olan ölkələrdən biridir və onun ərazisində müxtəlif faydalı qazıntı yataqları yerləşir. Ölkədə neft, təbii qaz, dəmir filizi, qızıl, mis, mərmər, əhəngdaşı və digər mineral ehtiyatlar mövcuddur. İşğaldan azad olunmuş ərazilər də zəngin faydalı qazıntı ehtiyatları ilə seçilir. Bu ərazilərdə qızıl, mis, civə, qurğuşun, sink və tikinti materialları yataqları aşkar edilmişdir.

15. 15.
    Azərbaycanda dağ-mədən sənayesinin yeni perspektivləri Məşğələ

    Azərbaycanda dağ-mədən sənayesinin yeni perspektivləri zəngin faydalı qazıntı ehtiyatlarının səmərəli istifadəsi ilə bağlıdır. Ölkədə yeni yataqların araşdırılması, müasir texnologiyaların tətbiqi və hasilat proseslərinin təkmilləşdirilməsi bu sahənin inkişafına imkan yaradır. Xüsusilə qızıl, mis, dəmir filizi və digər mineral ehtiyatların mənimsənilməsi böyük iqtisadi əhəmiyyət daşıyır. Dağ-mədən sənayesinin inkişafı sənayenin müxtəlif sahələrinin xammalla təmin olunmasına və yeni iş yerlərinin yaradılmasına kömək edir.

Ədəbiyyat əlavə edilməyib.