Açıq mədən işləriSillabus

Fənn kodu

İF-36113y

Kredit

6

Tələbənin iş yükü

180

Semestr

Payız semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Məcburi

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) 45 saat - mühazirə b) 15 saat – məşğələ

Auditoriyadan kənar saatlar

a) 72 saat – sərbəst iş b) 48 saat - hazırlıq

Bu kurs yer səthinə yaxın yerləşən faydalı qazıntı yataqlarının açıq üsulla işlənməsi texnologiyalarını və iqtisadi əsaslarını öyrədir. Karyerlərin layihələndirilməsi, dağ kütləsinin qazılması, yüklənməsi və nəqli sistemlərinin kəmiyyət və keyfiyyətcə optimallaşdırılması məsələləri dərindən araşdırılır. Nəhəng texnoloji avadanlıqların (ekskavatorlar, damperlər) düzgün seçimi, istehsalat tsiklinin ardıcıllığı və idarə olunması təhlil edilir. Açıq mədən işlərinin ətraf mühitə təsiri, qazıntıdan sonra torpaqların rekultivasiyası və ekoloji dayanıqlılığın təmin edilməsi metodları ön plana çıxarılır.

• mühazirə
• seminar
• təqdimatlar

1. 1

   CLO 1: Fənnin sonunda tələbə karyerlərdə faydalı qazıntıların çıxarılması, nəqletmə və anbarlaşdırılması üçün tətbiq olunan texnologiyaları ətraflı şəkildə bilir. Tələbə açıq işlərdə istifadə olunan ağır mədən texnikalarının (ekskavatorlar, damperlər və s.) seçimi və səmərəli istismarı üçün zəruri biliklərə yiyələnir. Kurs çərçivəsində karyerin həndəsi parametrləri, lay-lay işlənmə ardıcıllığı və yanaqların dayanıqlılığının təmin edilməsi qaydaları mənimsədilir. Fənn, həmçinin açıq mədən işlərində ətraf mühitin qorunması və rekultivasiya tədbirlərini də əhatə edir. Tələbə yekunda açıq mədən istehsalatının layihələndirilməsi və gündəlik idarəetməsi üçün tam mühəndislik hazırlığına sahib olur.

1. 1.
   Faydalı qazıntı yataqları və onların işlənmə üsullarıMühazirə

   Faydalı qazıntı yataqlarının təsnifatı, xarakteristikası və onların sənaye əhəmiyyətli işlənməsi üçün mövcud olan yeraltı və açıq üsulların müqayisəli təhlili.

2. 2.
   Dağ süxurları işlənmə obyekti kimiMühazirə

   Dağ süxurlarının qazılma, yüklənmə və partladılma proseslərinə təsir edən fiziki-mexaniki və texnoloji xassələri tədqiq edilir.

3. 3.
   Açıq dağ-mədən işləri haqqında ümumi məlumatMühazirə

   Karyerlərin elementləri, açıq mədən işlərinin mərhələləri, əsas və köməkçi istehsalat prosesləri barədə təməl anlayışlar verilir.

4. 4.
   Süxurların çıxarılmaya hazırlanma prosesləriMühazirə

   Dağ kütləsinin qazılmasına hazırlıq mərhələləri, yumşaq süxurların birbaşa çıxarılması və bərk süxurların xırdalanmaya hazırlanması üsulları izah edilir.

5. 5.
   Dağ süxurlarının mexaniki xırdalanması. Qaya süxurların partlayışla hazırlanmasının əsas müddəalarıMühazirə

   Bərk qaya süxurlarının partlayış enerjisi ilə parçalanması nəzəriyyəsi və yarımqaya süxurlarının mexaniki yolla xırdalanması prinsipləri öyrənilir.

6. 6.
   Karyerlərdə qazıma-partlayış işləriMühazirə

   Açıq mədənlərdə partlayış quyularının qazılması maşınları, qazıma texnologiyaları və kütləvi partlayış işlərinin mərhələləri öyrənilir.

7. 7.
   Partlayıcı maddələr və partlayış vasitələriMühazirə

   Açıq işlərdə tətbiq olunan sənaye partlayıcı maddələrinin (iqdanit, qranulit və s.) xassələri və detonasiya vasitələri təhlil edilir.

8. 8.
   Partlayış quyularının parametrləri və atımların konstruksiyalarıMühazirə

   Karyer pillələrində quyu torunun yerləşmə sxemləri, quyu diametri, dərinliyi, atım yükünün növləri (bütöv, aralıqlı) və onların hesablanması izah olunur.

9. 9.
   Süxurların partlayışla təkrar xırdalanmasıMühazirə

   Kütləvi partlayışdan sonra yaranan iri qabaritli (standartdan kənar) süxur parçalarının (neqabaritlərin) təkrar xırdalanması metodları öyrənilir.

10. 10.
    Selektiv çıxartmada qazıma-partlayış işləri. Partlayış işlərinin təhlükəsiz aparılma qaydası. Qazıma-partlayış işlərinin markşeyder təminatıMühazirə

    Mürəkkəb tərkibli filizlərin çeşidlənərək (selektiv) qoparılması, partlayış zamanı təhlükəsizlik normaları və partlayış blokunun markşeyder ölçmələri tədris olunur.

11. 11.
    Tullantıxana təsərrüfatıMühazirə

    Mədən işləri zamanı çıxarılan boş süxurların (tullantıların) anbarlanması, tullantıxanaların layihələndirilməsi və parametrlərinin təyini öyrənilir.

12. 12.
    Ekskavator tullantıxanaları. Draqlayn tullantıxanalarıMühazirə

    Mexaniki kürəkli ekskavatorlar və draqlaynlar vasitəsilə boş süxurların tullantıxanaya yığılması sxemləri və onların məhsuldarlığı təhlil edilir.

13. 13.
    Müxtəlif sahələrdə tullantıxana yaratma. Tullantıxana yaratmada və rekultivasiyada təhlükəsizlik qaydalarının əsas müddəalarıMühazirə

    Relyefə uyğun (düzənlik, dağlıq) tullantıxanaların təşkili, torpaqların qorunması, rekultivasiya (bərpa) prosesləri və bu zaman tətbiq olunan ekoloji təhlükəsizlik tədbirləri izah olunur.

14. 14.
    Faydalı qazıntıların xüsusi üsullarla çıxarılmasıMühazirə

    Ənənəvi ekskavator üsulundan fərqli olaraq qeyri-ənənəvi, xüsusi açıq çıxarılma texnologiyalarının (məsələn, fiziki-kimyəvi yuyulma, termiki üsullar) prinsipləri öyrənilir.

15. 15.
    Hidravlik nəqliyyatMühazirə

    Dağ kütləsinin su axını (pulp) vasitəsilə borularla və ya açıq kanallarla nəqliyyatı, hidromexanizasiyanın əsasları və avadanlıqları öyrənilir.

16. 16.
    Faydalı qazıntı yataqlarının açılmasıMühazirə

    Açıq yataqların istismara hazırlanması üçün kapital xəndəklərin (tranşeylərin) qazılması, nəqliyyat yollarının çəkilməsi və yatağa girişin təmin edilməsi metodları izah edilir.

17. 17.
    Açıq işlənmə sistemləriMühazirə

    Açıq mədən işlərinin (işləmə sistemlərinin) təsnifatı, qazıntı, nəqliyyat və tullantıxana əməliyyatlarının qarşılıqlı fəzavi və zaman əlaqələri öyrənilir.

18. 18.
    Açıq işlənmə sistemlərinin elementləri və onların parametrləriMühazirə

    Karyerin işçi zonası, pillə hündürlüyü, işçi meydançanın eni, cəbhənin irəliləmə sürəti və bu parametrlərin istehsalata təsiri araşdırılır.

19. 19.
    Yataqların kombinəedilmiş üsulla işlənməsi. Mədən işlərində ətraf mühitin mühafizəsiMühazirə

    Yatağın eyni vaxtda və ya ardıcıl olaraq açıq və yeraltı üsulla işlənməsi, həmçinin açıq mədən işlərinin təbiətə vurduğu zərərlərin minimuma endirilməsi yolları öyrənilir.

20. 20.
    Açıq dağ-mədən işlərinin iqtisadiyyatı, təşkili və planlaşdırılmasıMühazirə

    Karyer istehsalatının təşkili, dağ-mədən müəssisəsinin idarə edilməsi, illik/aylıq planların tərtibi və iş qüvvəsinin effektiv bölünməsi öyrənilir.

21. 21.
    Açıq dağ-mədən işlərinin təxmini texniki iqtisadi göstəriciləriMühazirə

    1 ton (və ya m³) faydalı qazıntının maya dəyərinin, əsas fondların istifadə əmsalının, əmək məhsuldarlığının və layihənin ümumi rentabelliyinin hesablanması metodikası təqdim edilir.

1. R.T.İsmayılov., Açıq mədən işlərinin prosesləri., Bakı, 2019