Termiki emal texnologiyasıSillabus

Fənn kodu

İFS-3690y

Kredit

7

Tələbənin iş yükü

210

Semestr

Payız semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Seçmə

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) 45 saat - mühazirə b) 15 saat - məşğələ c) 30 saat - laboratoriya

Auditoriyadan kənar saatlar

a) 72 saat - sərbəst iş b) 48 saat - hazırlıq

Fənnin məqsədi Fənnin tədrisi «050623 - “Materiallar mühəndisliyi”» ixtisası üzrə ixtisaslaşan tələbələrin:  Termiki emal proseslərinin əsasları;  Termiki emal prosesində qızdırma, saxlama və soyutma müddətləri;  Termiki emal prosesində maddə daşınması prosesi;  Termiki emal proseslərində yaranan gərginliklər;  Termiki emal zamanı yaranan qüsurlar və onların aradan qaldırılması üsulları;

• mühazirə
• laboratoriya işi
• interaktiv müzakirə
• komanda işi
• seminar
• təqdimatlar

1. 1

   CLO 1: Bu fənn tələbələrə istilik təsiri vasitəsilə metalların və ərintilərin daxili strukturunu dəyişərək onlara arzuolunan fiziki-mexaniki xassələri aşılamağın yollarını öyrədir. Tələbələr tablandırma, yumşaltma, tabəksiltmə və kimyəvi-termiki emal proseslərinin nəzəri əsaslarını dərindən dərk edəcəklər. Onlar konkret detalların iş şəraitini analiz edərək, tələb olunan struktur çevrilmələrini tam təmin edəcək optimal qızdırma və soyutma rejimlərini hesablamağı bacaracaqlar. Kursun yekununda istehsalatda rast gəlinən müxtəlif termiki emal qüsurlarının səbəblərinin diaqnostikası və aradan qaldırılması üsulları mənimsəniləcək.

1. 1.
   Giriş. Fənnin məqsədi və tədqiqat obyekti.Mühazirə

   Termiki emal fənninin maşınqayırma və metallurgiyada əhəmiyyəti, fənnin öyrəndiyi obyektlər və metalın xassələrinin istilik təsiri ilə idarə olunmasının ümumi prinsipləri.

2. 2.
   Termiki emal texnologiyasının əsas strukturuMühazirə

   Termiki emal prosesinin əsas mərhələləri (qızdırma, saxlama, soyutma) və bu əməliyyatların məqsədinə görə təsnifatı.

3. 3.
   Termiki emal texnologiyasının əsas strukturuMühazirə

   Əsas termiki emal növlərinin (yumşaltma, normalizasiya, tablandırma, tabəksiltmə) və kimyəvi-termiki emal proseslərinin sistemləşdirilmiş strukturu.

4. 4.
   İstiliyin ötürülməsinin qanunauyğunluqlarıMühazirə

   Termodinamikanın müvafiq qanunları və mühitlə detal arasında istilik mübadiləsinin (konveksiya, şüalanma, istilikkeçirmə) əsas mexanizmləri.

5. 5.
   İstilikkeçirmə prosesiMühazirə

   İstilikkeçirmənin fiziki mahiyyəti, Furye qanunu, istilik axını və materialların istilikkeçirmə qabiliyyətini təyin edən amillər.

6. 6.
   Bərk cisimlərdə istilikkeçirmə hadisəsiMühazirə

   Metallarda və ərintilərdə istiliyin elektron qazı və fononlar vasitəsilə yayılması mexanizmləri.

7. 7.
   Bərk cisimlərdə temperaturkeçirmə hadisəsiMühazirə

   Temperatur sahəsinin qeyri-stasionar dəyişməsi, temperaturkeçirmə əmsalının fiziki mənası və materialın istilik ətaləti.

8. 8.
   Poladlarda temperaturkeçirmə hadisəsiMühazirə

   Poladın faza tərkibinin, tərkibindəki karbon və legirləyici elementlərin miqdarının onun temperaturkeçirmə xassələrinə təsiri.

9. 9.
   Bərk cisimlərdə temperatur sahəsiMühazirə

   Qızdırma və ya soyutma zamanı bərk cismin həcmi üzrə temperaturun paylanması və temperatur qradiyentinin yaranması.

10. 10.
    Termiki emal zamanı istiliyin ötürülməsi və onun şəraitiMühazirə

    Qızdırıcı sobaların atmosferi, müxtəlif soyuducu mühitlərin (su, yağ, polimer məhlulları) soyutma qabiliyyətləri və istilik mübadiləsi şəraiti.

11. 11.
    Termiki emal prosesində qızdırma, saxlama və soyutma müddətləriMühazirə

    Detalın kəsiyinin ölçüsündən, formasından və materialından asılı olaraq termiki emal rejiminin vaxt parametrlərinin (empirik və analitik üsullarla) təyini.

12. 12.
    Maddə daşınması prosesi və onun qanunauyğunluqlarıMühazirə

    Bərk halda diffuziya mexanizmləri, Fik qanunları və kimyəvi-termiki emal zamanı (sementləmə, nitratlama) atomların miqrasiyası.

13. 13.
    Termiki emal proseslərində yaranan gərginliklər. I, II və III növ gərginliklərMühazirə

    Həcmi dəyişikliklər nəticəsində yaranan gərginliklərin təsnifatı: makrogərginliklər (I növ), mikrogərginliklər (II növ) və submikroskopik gərginliklər (III növ).

14. 14.
    Tablandırma qabiliyyətiMühazirə

    Poladın yüksək bərkliyə malik martensit strukturu ala bilmə potensialı və karbonun miqdarının maksimum bərkliyə təsiri.

15. 15.
    Tablandırma dərinliyiMühazirə

    Detalın kəsiyi boyunca martensit strukturunun (və ya yarımmartensit zonanın) yayıla bildiyi dərinlik, böhran diametri anlayışı.

16. 16.
    Tablandırmanın texnoloji rejimləri.Mühazirə

    Dəmir-karbon hal diaqramına (kritik temperaturlara) əsasən qızdırma temperaturunun təyini, tablandırma növləri (fasiləsiz, pilləli, izotermik).

17. 17.
    Tablamanın (yumşaltmanın) texnoloji rejimləri.Mühazirə

    I növ (homogenləşdirmə, rekristallizasiya, gərginliklərin çıxarılması) və II növ (tam, natamam, izotermik) yumşaltma/tablama əməliyyatları.

18. 18.
    Tabəksiltmənin texnoloji rejimləri.Mühazirə

    Tablanmış poladların daxili gərginliklərini azaltmaq və tələb olunan mexaniki xassələri (özlülük, elastiklik) əldə etmək üçün aşağı, orta və yüksək temperaturlu tabəksiltmə (buraxma) prosesləri.

19. 19.
    Termiki emal zamanı yaranan qüsurlar və onların aradan qaldırılması üsulları.Mühazirə

    Oksidləşmə, karbonsuzlaşma, çat əmələgəlmə, deformasiya (əyilmə), qeyri-kafi bərklik və ləkəli tablanma kimi termiki emal qüsurları.

20. 20.
    Karbonlu poladların termiki emal texnologiyası.Mühazirə

    Konstruksiya və alət karbonlu poladlarının xassələrinin optimallaşdırılması üçün tətbiq edilən standart termiki emal marşrutları.

21. 21.
    Legirli poladların termiki emal texnologiyası.Mühazirə

    Legirləyici elementlərin faza çevrilmələrinə təsiri, özlü-kövrək keçid problemi və legirli poladların (xüsusən konstruksiya) termiki emal xüsusiyyətləri.

22. 22.
    Xüsusi xassələrə malik poladların termiki emal texnologiyası.Mühazirə

    Korroziyaya davamlı (paslanmayan), istiyədavamlı, yeyilməyədavamlı və sürətkəsən poladların mürəkkəb və çoxmərhələli termiki emal prosesləri.

23. 23.
    Prezision (çox dəqiq) detalların termiki emal texnologiyası.Mühazirə

    Ölçü stabilliyi tələb edən cihaz detalları, kalibrlər və ölçü alətləri üçün strukturun tam stabilləşdirilməsi məqsədilə aparılan "soyuqla emal" və uzunmüddətli tabəksiltmə.

Ədəbiyyat əlavə edilməyib.